অসমীয়া ভাষা

অসমীয়া ভাষা হৈছে ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়ালৰ ইণ্ডো-ইৰানীয় শাখাৰ ভিতৰৰ ভাৰতীয়-আৰ্য গোটৰ এটা প্ৰধান ভাষা। অসমত দৈনন্দিন জীৱন, শিক্ষা-সংস্কৃতি আৰু প্ৰশাসনিক পৰিসৰত ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ লগতে ই ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন জাতি-গোষ্ঠী আৰু ভাষাভাষীৰ মাজত সংযোগৰ মাধ্যম (lingua franca) হিচাপেও বিশেষ গুৰুত্ব বহন কৰে। প্ৰাচীন সাহিত্য-লিপিৰ সাক্ষ্য, মধ্যযুগীয় গদ্য-পদ্যৰ ধাৰাবাহিকতা, আৰু আধুনিক যুগত ছপা আখৰ-আলোচনীৰ জৰিয়তে ভাষাটোৱে নিজৰ স্বকীয়তা আৰু স্থায়িত্ব প্ৰতিপন্ন কৰি আহিছে।

বিস্তৃতি আৰু ভাষাভাষী

অসমীয়া মূলতঃ অসমত ব্যৱহৃত হয়, আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্যান্য অংশতো অসমীয়াভাষী জনসংখ্যা বিদ্যমান। উল্লেখযোগ্যভাৱে অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু পশ্চিম বংগৰ কিছুমান অঞ্চলত, লগতে দেশৰ অন্য প্ৰান্তৰ নগৰসমূহত (যেনে দিল্লী, বাংগালুৰু, উত্তৰ প্ৰদেশ, পুণে-মহাৰাষ্ট্ৰ, কলিকতা আদি ঠাইবিশেষে) অসমীয়াভাষী সম্প্ৰদায় দেখা যায়। ভূটানতো কিছুসংখ্যক অসমীয়াভাষী লোক আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ভাষাভাষীৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকা অনুসৰি—

• অসমত অসমীয়া কোৱা লোক ১.৩০ কোটিৰো বেছি।
• বিশ্বজুৰি অসমীয়াভাষীৰ সংখ্যা প্ৰায় ২ কোটি।

উত্তৰ-পূব ভাৰতত সংযোগী ভাষা-ব্যৱস্থাৰ এটা দিশ হ’ল অসমীয়াৰ প্ৰভাৱ। নাগালেণ্ডত অসমীয়া-ভিত্তিক সংযোগী ভাষা নাগামিজ বহুল ব্যৱহৃত। একেদৰে অৰুণাচলত ব্যৱহাৰ হোৱা সংযোগী ভাষাটোক উৎস-টোকা অনুসৰি অৰুণামিজ (উপলব্ধ সংযোগত নেফামিজ) নামেৰে জনা যায়।

উৎস আৰু বিকাশ-সম্পৰ্কীয় মত

অসমীয়া ভাষাৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে ভাষাবিদসকলৰ মাজত একমত সিদ্ধান্ত আজিও সুদৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হোৱা নাই। উৎস-টোকা অনুসৰি এই বিষয়ে একাধিক মত পোৱা যায়, আৰু বহুলভাৱে উল্লেখিত কেইটামান ধাৰণা এনেকুৱা—

প্ৰাকৃত/অপভ্ৰংশ-সম্পৰ্কীয় ধাৰণা

বহু ভাষাবিদে অসমীয়াৰ বিকাশক মাগধী প্ৰাকৃতৰ অন্ত্য স্তৰ (অপভ্ৰংশ পর্যায়)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে। এই ধাৰণা অনুসৰি ভাষাটোৰ মুখ্য সুঁতি আৰ্যভাষিক পৰম্পৰা; আৰু মগধ-বিদেহ অঞ্চলৰ পৰা উত্তৰ-বঙ্গৰ মাজেদি আৰ্যভাষাই প্ৰাচীন কামৰূপত প্ৰৱেশ কৰি পৰৱৰ্তীকালত (সপ্তম শতিকা মানৰ পৰা) পশ্চিম অসমত এটা সুকীয়া ভাষাৰূপে গঢ় লৈ উঠাৰ কথা কোৱা হয়। এই ধাৰণাৰ ভিতৰত উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামীৰ মতক উৎস-টোকাই স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰিছে।

অন্যহাতে, ডিম্বেশ্বৰ নেওগে অসমীয়াৰ জন্ম মাগধী প্ৰাকৃতৰ পৰা হোৱা বুলি চলি অহা ধাৰণাটো বিশ্লেষণাত্মকভাৱে টিকি নাথাকে বুলি আপত্তি উত্থাপন কৰা বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। সেয়া অসমীয়াৰ উৎপত্তি-চৰ্চাত মতভেদৰ স্থায়িত্ব দেখুৱায়।

কামৰূপীয় ধাৰণা আৰু লোকভাষাৰ ইঙ্গিত

প্ৰাক-আহোম যুগত কামৰূপ ৰাজ্যৰ হিন্দু ৰজাসকলৰ তাম্ৰফলিসমূহ মূলতঃ হিন্দু ধৰ্ম-সংলগ্ন সংস্কৃত লিখিত দলিল যদিও, তাত সোমাই থকা অনাৰ্য শব্দসমূহে তেতিয়াৰ জনসাধাৰণৰ কথিত ভাষাৰ সুকীয়া অস্তিত্ব সূচায় বুলি উৎস-টোকাই উল্লেখ কৰিছে। এই কথিত ভাষাটোক বেণীমাধৱ বৰুৱাই কামৰূপী প্ৰাকৃত নামেৰে চিহ্নিত কৰাৰ উল্লেখ আছে; লগতে বিশ্বেশ্বৰ হাজৰিকা আদিয়েও এই দিশক সমৰ্থন কৰিছে বুলি কোৱা হৈছে।

উল্লেখযোগ্য ভাষাবিদ আৰু মতসমূহ

উৎস-টোকাত উল্লেখ হোৱা উল্লেখযোগ্য নামসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• কালিৰাম মেধি (প্ৰাচ্য-পশ্চিমাৰ মিশ্ৰণ মতৰ উল্লেখ)
• কনকলাল বৰুৱা (পৈশাচী প্ৰাকৃত মত)
• ডিম্বেশ্বৰ নেওগ (মাগধী প্ৰাকৃত-উৎপত্তি ধাৰণাৰ আপত্তি)
• বাণীকান্ত কাকতি, বিৰিঞ্চি কুমাৰ বৰুৱা, মহেশ্বৰ নেওগ, নগেন ঠাকুৰ, ভীমকান্ত বৰুৱা আদিৰ সৈতে মাগধী প্ৰাকৃত-সম্পৰ্কীয় ধাৰণা জড়িত বুলি উল্লেখ

এইসমূহে একেলগে দেখুৱায় যে অসমীয়া ভাষাৰ উৎস নিৰ্ধাৰণ একক সৰল ৰেখাত স্থিৰ নহয়; বিভিন্ন ঐতিহাসিক-ভাষাবৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা একে সময়তে চলি আহিছে।

লিপি আৰু লিখন-পৰম্পৰা

অসমীয়াৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হ’ল ইয়াৰ দীঘলীয়া লিখিত পৰম্পৰা। লিখাৰ দিশ বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ, আৰু ওপৰৰ পৰা তললৈ।

উৎস-টোকা অনুসৰি অসমীয়া লিখিবলৈ ঐতিহাসিকভাৱে তিনিবিধ লিপিৰ প্ৰয়োগৰ কথা উল্লেখ আছে—

• অসমীয়া লিপি (পুৰণি অসমীয়া লিপি-ৰূপসহ; ২০শ শতিকাৰ পৰা ব্যৱহাৰ কমিছে বুলি উল্লেখ)
• টাই-আহোম লিপি (মধ্যযুগত)
• অসমীয়া–বঙালী লিপি (বৰ্তমানে অধিক প্ৰচলিত)

লিপিৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে পণ্ডিতসকলে ব্ৰাহ্মীৰ পৰা কুটিল/সিদ্ধিমাতৃকা হৈ অথবা ব্ৰাহ্মীৰ পৰা প্ৰাচীন কামৰূপী লিপিৰ মাজেৰে বিকাশ হোৱা বুলি মত পোষণ কৰে বুলি উৎস-টোকাত আছে। লগতে ১৭শ শতিকা মানত লিপিৰ তিনিটা শৈলী (কাইথেলী, বামুণীয়া, গড়গঞা) গঢ় লৈ উঠি, পৰৱৰ্তীকালত ছপা আখৰৰ বিকাশৰ জৰিয়তে আধুনিক ৰূপ পায় বুলি উল্লেখ আছে।

আদি লিখিত নিদৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকাই ৮ম-১২শ শতিকামানত ৰচিত বৌদ্ধ ধৰ্মসাধনাৰ গীত চৰ্যাপদত পুৰণি লিপিৰ প্ৰমাণৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ছপা আখৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৯শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত আত্মাৰাম শৰ্মাই পঞ্চানন কৰ্মকাৰে সাজি উলিওৱা ছপা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰকাশ কৰা ধৰ্মপুস্তকত আধুনিক লিপিৰ আদি ছাপাৰ নিদৰ্শন দেখা যায় বুলি কোৱা হৈছে। (লিপি-সম্পৰ্কীয় বিস্তৃত আলোচনা অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জীত পোৱা যায়।)

ঐতিহাসিক কালবিভাজন আৰু সাহিত্যিক ধাৰা

ভাষাৰ বিৱৰ্তন বুজিবলৈ কালবিভাজন আৰু সাহিত্যিক ৰূপান্তৰ সহায়ক। উৎস-টোকা অনুসৰি বাণীকান্ত কাকতিয়ে অসমীয়াৰ বিকাশ তিনিটা কালত বৰ্ণনা কৰিছে—

• প্ৰাচীন অসমীয়া: চতুৰ্দশ শতিকা পৰা ষোড়শ শতিকাৰ শেষলৈ (ইয়াক প্ৰাক-বৈষ্ণৱ আৰু বৈষ্ণৱ ভাগত ভগাব পাৰি বুলি উল্লেখ)
• মধ্যযুগীয় অসমীয়া: সপ্তদশ শতিকা পৰা ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈ (আহোম ৰাজসভাৰ গদ্য তথা বুৰঞ্জী-লিখনৰ পৰম্পৰালৈকে)
• আধুনিক অসমীয়া: ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ

লিখিত সাহিত্যৰ দীৰ্ঘ ধাৰাবাহিকতাৰ দিশত উৎস-টোকাই তাম্ৰফলি-লিখন (খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈ কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰজাসকলৰ তাম্ৰফলি)ক আদিম নিদৰ্শন বুলি দেখুৱাই, তাৰপিছত ক্ৰমে—

• হেম সৰস্বতীৰ ‘প্ৰহ্লাদ চৰিত’
• মাধৱ কন্দলীৰ ‘ৰামায়ণ’
• শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ ‘কীৰ্তন-নামঘোষা’
• ভট্টদেৱৰ ‘কথা-গীতা’
• কথাগুৰুচৰিত, বুৰঞ্জীসাহিত্য
• আধুনিক যুগৰ আলোচনীধাৰা: অৰুণোদই, জোনাকী, ৰামধেনু (আলোচনী)

আদি উল্লেখ কৰিছে। এই তালিকাই প্ৰমাণ কৰে যে অসমীয়া সাহিত্যই গদ্য-পদ্য, ধৰ্মীয়-দাৰ্শনিক ৰচনা, ইতিহাসলিখন আৰু আধুনিক সাময়িকীৰ জৰিয়তে ভাষাৰ মানদণ্ড আৰু প্ৰকাশক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিছে।

ভাষাতাত্ত্বিক বৈশিষ্ট্য: ব্যাকৰণ আৰু ধ্বনি

অসমীয়াৰ গঠনমূলক বৈশিষ্ট্য ব্যাকৰণ আৰু ধ্বনি—দুয়ো দিশতেই লক্ষ্যযোগ্য।

ব্যাকৰণ (ৰূপতত্ত্ব)

উৎস-টোকা অনুসৰি অসমীয়া ব্যাকৰণৰ কিছুমান বৈশিষ্ট্য—

• লিংগ অসমীয়াত ব্যাকৰণগত মুখ্য বিষয় নহয়।
• বচনো ব্যাকৰণগত বাধ্যতামূলক বিষয় নহয় বুলি উল্লেখ।
• সংস্কৃতত পুৰুষ ৩টা, অসমীয়াত পুৰুষ ৪টা; মধ্যম পুৰুষত মান্য আৰু তুচ্ছাৰ্থবাচক ৰূপ আছে।
• ধাতুৰ গণ-শ্ৰেণী বিভাজন (সংস্কৃতৰ দৰে) অসমীয়াত নাই।
• সকৰ্মক ক্ৰিয়া আৰু অকৰ্মক ক্ৰিয়াৰ মাজত ভিন্নতা আছে।
• কৰ্তাপদ আৰু কৰ্মপদৰ গঠনগত পাৰ্থক্য স্পষ্ট।
• সম্বন্ধ প্ৰকাশত আত্মীয়তাসূচক বিশেষ্যৰ শব্দৰূপে ব্যক্তিগত অধিকাৰ দেখুওৱা (kinship nouns inflected for pronominal possession) পৰিলক্ষিত।
• জতুৱা ঠাঁচত পৰোক্ষ বাক্য গঠন কৰিব পাৰা যায় বুলি উল্লেখ আছে।

ধ্বনিতত্ত্ব

ধ্বনিতত্ত্ব-ৰ ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকাই স্বৰধ্বনি আৰু ব্যঞ্জনধ্বনি পৃথক কৰি বৰ্ণনা কৰিছে।

• লিখিতভাৱে স্বৰধ্বনি ১১টা বুলি উল্লেখ থাকিলেও, বিশিষ্ট স্বৰধ্বনি ৮টা পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে।
• লিখিতভাৱে ব্যঞ্জনধ্বনি ৪০টা দেখা যায় যদিও, বিশিষ্ট ব্যঞ্জনধ্বনি ২১টা বুলি উল্লেখ।

উপভাষা আৰু আঞ্চলিক ৰূপ

অসমীয়া একাধিক আঞ্চলিক ৰূপেৰে সমৃদ্ধ। উৎস-টোকা অনুসৰি উপভাষাৰ প্রধান ভাগসমূহ—

• পূবৰ বা উজনি অসমৰ উপভাষা (যেনে শিৱসাগৰ জিলা, যোৰহাট জিলা, গোলাঘাট, লখিমপুৰ জিলা, ধেমাজি জিলা আদি অঞ্চল)
• মধ্য অসমৰ উপভাষা (যেনে নগাঁও জিলা, মৰিগাঁও জিলা আদি)
• কামৰূপী উপভাষা (যেনে কামৰূপ জিলা, নলবাৰী জিলা, বৰপেটা জিলা, দৰং জিলা, কোকৰাঝাৰ জিলা, বঙাইগাঁও জিলা আদি)
• গোৱালপাৰীয়া উপভাষা (যেনে গোৱালপাৰা জিলা, ধুবুৰী জিলা, চিৰাং জিলা আদি)
• দেৱান উপভাষা (উৎস-টোকাত উল্লেখিত)
• কাছাৰ জিলাত কাছাৰৰ উপভাষা

এই বৈচিত্ৰ্যই একে ভাষাৰ ভিতৰত উচ্চাৰণ, শব্দভাণ্ডাৰ আৰু বাক্য-ৰীতিত স্থানীয় স্বৰূপ গঢ়ি তোলে, যদিও মান্য ভাষাই শিক্ষালয়-প্ৰশাসন আৰু সাহিত্যৰ জৰিয়তে এক ধৰণৰ সামগ্ৰিক মানদণ্ড স্থাপন কৰিছে।

তাৎপৰ্য

অসমীয়া ভাষাৰ তাৎপৰ্য বহুমাত্ৰিক। ই অসমৰ ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে শাসন-শিক্ষা-সাংস্কৃতিক জীৱনৰ আধাৰ; পুনৰ ই সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব ভাৰতত সংযোগী মাধ্যম হিচাপে বহু সমাজক একেলগে ৰখাত ভূমিকা লয়। প্ৰাচীন তাম্ৰফলি-লিখনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বুৰঞ্জী-গদ্য, বৈষ্ণৱ সাহিত্য আৰু আধুনিক আলোচনীধাৰালৈকে দীঘলীয়া লিখিত ঐতিহ্যই ভাষাটোৰ ইতিহাস-চেতনা দৃঢ় কৰিছে। ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰ তাৰিখে ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষাৰ মৰ্যাদা লাভ কৰাটো এই ঐতিহাসিক-সাংস্কৃতিক অৱদানৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি হিচাপে বিবেচিত।

আৰু চাওক

• অসমীয়া লিপি
• অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জী
• অসম
• ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল
• মাগধী প্ৰাকৃত
• বুৰঞ্জী
• ধ্বনিতত্ত্ব
• উপভাষা
• নাগামিজ
• ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষা