চীনা-তিব্বতীয় ভাষা (Sino-Tibetan language) বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰধান ভাষা পৰিয়াল। ভাষাবিজ্ঞানত ই গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ একে পৰিয়ালৰ ভিতৰত অতি বৃহৎ জনসংখ্যাৰ ভাষা (বিশেষকৈ চীনা) আৰু বহু আঞ্চলিক-জাতিগত গোষ্ঠীৰ ভাষা একেলগে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে, লগতে ইয়াৰ শাখা-বিভাজন আৰু সীমা-নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰশ্নত ইতিহাসগতভাৱে ভিন্ন মত চলি আহিছে। এই পৰিয়ালৰ ভাষাসমূহৰ ব্যৱহাৰৰ এলাকা চীনকে ধৰি পূব এছিয়া, দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ কিছু অংশলৈ বিস্তৃত।
পৰিচয় আৰু বিস্তৃতি
চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত ভাষাৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪০০টা বুলি কোৱা হয়। এই ভাষাসমূহৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি বহল—
- পূব এছিয়া: বিশেষকৈ চীন
- দক্ষিণ-পূব এছিয়া: মানদেশ আদি অঞ্চল
- দক্ষিণ এছিয়া: কিছুমান সীমান্তবৰ্তী/উপত্যকা-অঞ্চল, উৎস-টোকা অনুসৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাও উল্লেখযোগ্য
জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালক সাধাৰণতে বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ভাষা পৰিয়াল বুলি ধৰা হয়; প্ৰথম স্থানত আছে ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল।
ভাষাসংখ্যা আৰু বক্তাসংখ্যা
এই পৰিয়ালৰ ভিতৰত কেইটামান ভাষাৰ বক্তাসংখ্যা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। উৎস-টোকা অনুসৰি—
- চীনা ভাষা: প্ৰায় ১২ বিলিয়ন ব্যৱহাৰকাৰী
- মান ভাষা: প্ৰায় ৩.৩ কোটি ব্যৱহাৰকাৰী
- তিব্বতী ভাষা: প্ৰায় ৮০ লাখ ব্যৱহাৰকাৰী
এই পৰিসংখ্যাবোৰে চীনা-তিব্বতীয় পৰিয়ালৰ জনসংখ্যাগত ওজন দেখুৱায়। লগতে ই এইটোও সূচায় যে একেটা পৰিয়ালত অতি বৃহৎ সংখ্যাৰ ভাষী থকা ভাষা আৰু তুলনামূলক কম ভাষী থকা ভাষা একেলগে আছে।
ইতিহাসগত ধাৰণা আৰু জিনগত সম্পৰ্ক
১৯শ শতিকাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে চীন, তিব্বতী, বাৰ্মিজ আৰু আন কিছুমান ভাষা জিনগতভাৱে (অৰ্থাৎ ঐতিহাসিক উৎসৰ ফালৰ পৰা) সম্পৰ্কিত বুলি ধাৰণা প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল। এই ধাৰণাই পিছলৈ ব্যাপক স্বীকৃতি লাভ কৰে আৰু বৰ্তমান ই পৰিচিত ভাষা-পৰিয়ালৰ এটা ৰূপত আলোচিত।
এই পৰিয়ালৰ নামত “চীনা” আৰু “তিব্বতীয়” শব্দ দুটাৰ উপস্থিতিয়ে দুটা কেন্দ্ৰীয় ভাষা-গোষ্ঠীক সূচালেও, পৰিয়ালটোৰ বিস্তৃতি আৰু শাখা-বিন্যাস কেৱল এই দুটাৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নহয়; বহু সংখ্যক অন্যান্য ভাষাও ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়।
শাখা-বিভাজন: ১৯৩৭ চনৰ প্ৰস্তাৱ আৰু মতভেদ
চীনা-তিব্বতীয় ভাষাৰ শাখা-বিভাজন সম্পৰ্কে ১৯৩৭ চনৰ চাইনিজ ইয়েৰবুকত লি ফাং-কুৱেইৰ এক সমীক্ষা উল্লেখযোগ্য। উৎস-টোকা অনুসৰি তাত এই পৰিয়ালক চাৰিটা শাখাৰে গঠিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। সেই শাখাসমূহৰ ৰূপায়ণ সম্বন্ধে উৎস-টোকাত ভিন্ন নাম/ধাৰা দেখা যায়, কিন্তু মূল কথাটো হৈছে—শাখা নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত ঐতিহাসিকভাৱে একাধিক ধাৰণা চলি আহিছে, আৰু সকলো গৱেষক একে পদ্ধতিত একমত নহয়।
এই শাখা-বিভাজন আলোচনা কৰোঁতে উৎস-টোকাই বিশেষকৈ দুটা দিশ স্পষ্ট কৰে—
- চীনা ভাষাক চীনা শাখাত অন্তৰ্গত কৰা হৈছে।
- “টাই” সম্পৰ্কে গৱেষণাত মতভেদ আছে (তলত বিৱৰণ)।
টাই ভাষা: অন্তৰ্ভুক্তি নে পৃথক পৰিয়াল?
টাই-সম্পৰ্কীয় ভাষাসমূহ চীনা-তিব্বতীয় পৰিয়ালৰ ভিতৰত ধৰা হ’ব নে নহয়—এইয়া এক বিতৰ্কিত প্ৰশ্ন হিচাপে উৎস-টোকাত প্ৰকাশ পাইছে।
উৎস-টোকা অনুসৰি—
- পশ্চিমীয়া গৱেষকৰ মতে টাই ভাষাসমূহক এটা স্বতন্ত্ৰ ভাষা পৰিয়াল, অৰ্থাৎ ক্ৰা-ডাই ভাষা পৰিয়াল বুলি স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।
- বিপৰীতে, কিছুমান চীনা গৱেষকে টাই ভাষাসমূহক চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ চাৰিটা শাখাৰ ভিতৰত এক শাখা হিচাপে গণ্য কৰিছে।
এই দ্বৈত দৃষ্টিভংগীয়ে দেখুৱায় যে “চীনা-তিব্বতীয়” পৰিয়ালৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কেৱল ভাষাগত সাদৃশ্যত নহয়, গৱেষণাৰ পৰম্পৰা আৰু শ্রেণীবিভাজনৰ পদ্ধতিতো নিৰ্ভৰশীল। টাই ভাষা আৰু টাই জাতিৰ ক্ষেত্ৰত এই মতভেদ বিশেষভাৱে আলোচিত।
অঞ্চল আৰু জনগোষ্ঠীৰ প্ৰাসংগিকতা
চীনা-তিব্বতীয় ভাষাসমূহ বিশেষকৈ চীন আৰু মানদেশত বিস্তৃত, আৰু উৎস-টোকা অনুসৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ কথা উল্লেখ আছে। তথ্যপেটীত জনগোষ্ঠী ৰূপে “চীনা, মান”ৰ লগতে “অসমৰ চীনা-তিব্বতীয় আৰু টাই জনগোষ্ঠী” উল্লেখ কৰা হৈছে। অসমৰ ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকাত নিৰ্দিষ্ট উদাহৰণ হিচাপে এই নামসমূহো দিয়া হৈছে—
ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে অসম আৰু তাৰ কাষৰীয়া অঞ্চলসমূহত ভাষা-পৰিয়াল আৰু জনগোষ্ঠীয় পৰিচয়ৰ আলোচনাৰ লগত চীনা-তিব্বতীয়/টাই ভাষা-সম্পৰ্কীয় বিষয় জড়িত হৈ থাকে, বিশেষকৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা-প্ৰসংগত।
তাৎপৰ্য
চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ তাৎপৰ্য বহুস্তৰীয়। প্ৰথমতে, ই বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ ভাষা-পৰিয়াল বুলি গণ্য হোৱাত জনসংখ্যাগত দিশে ইয়াৰ প্ৰভাৱ অতি গভীৰ। দ্বিতীয়তে, প্ৰায় ৪০০টা ভাষা অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাত ই ভাষাগত বৈচিত্ৰ্যৰ এক বৃহৎ ক্ষেত্ৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তৃতীয়তে, টাই ভাষাক লৈ থকা শ্ৰেণীবিভাজনগত মতভেদে ভাষা-পৰিয়াল নিৰ্ধাৰণৰ পদ্ধতি আৰু গৱেষণা-ঐতিহ্য কেনেকৈ সিদ্ধান্তত প্ৰভাৱ পেলায়, সেই কথা স্পষ্ট কৰে। এই সকলোবোৰ কাৰণতে ভাষাবিজ্ঞান, ইতিহাস আৰু অঞ্চলভিত্তিক জনগোষ্ঠীয় অধ্যয়নত চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়াল এক কেন্দ্ৰীয় আলোচনা-বিষয়।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।