দৰং জিলা

দৰং জিলা ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্তৰ্গত অসম ৰাজ্যৰ ৩১খন জিলাৰ ভিতৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ জিলা। প্ৰশাসনিকভাৱে ইয়াৰ সদৰ স্থান মঙলদৈ; জিলাখনত একমাত্ৰ মহকুমাও মঙ্গলদৈতেই কেন্দ্ৰীভূত। ঐতিহাসিকভাৱে অবিভক্ত দৰং জিলাৰ অংশ বিশেষৰ পৰা কালক্রমে নতুন জিলা গঠন হোৱা (শোণিতপুৰ, ওদালগুৰি) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত সমভূমি অঞ্চলৰ সমাজ-সংস্কৃতি, ভাষা আৰু লোককলাৰ এক স্বকীয় ৰূপ ৰক্ষা কৰা—এই দুটা কাৰণতে দৰং জিলা অসমৰ প্ৰশাসনিক-ঐতিহাসিক মানচিত্ৰত বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

নামৰ উৎস আৰু ব্যুৎপত্তি

‘দৰং’ নামৰ উৎস সম্পৰ্কে একাধিক মত পোৱা যায়, আৰু এই মতভেদে জিলাখনৰ ভৌগোলিক অৱস্থান, প্ৰাচীন পথ-ব্যৱস্থা আৰু ভাষাবৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীকো সূচায়।

• এক ব্যাখ্যাত ‘দৌৰঙ্গ’ বা ‘দ্যোৰঙ্গ’ নামটোক লৌহিত্য (ব্ৰহ্মপুত্ৰ)ৰ উত্তৰ তীৰৰ প্ৰাকৃতিক সীমাৰ ভিতৰত থকা প্ৰদেশৰ নামৰূপ বুলি ধৰা হয়।
• হৰিপদ দেৱগোস্বামীদেৱে ‘দ্যোৰ’ (দেৱতা) আৰু ‘ৰঙ্গ’ (আনন্দ/সুখৰ ঠাই)ৰ সংযোগেৰে নামৰ তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰিছে।
• দিনেশ্বৰ শৰ্মা আদিৰ মতে ‘দৰং’ শব্দটি সংস্কৃত ‘দ্বাৰ’ (পদূলি/দুৱাৰ) ধাৰণাৰ সৈতে সংযুক্ত; অতীতত উত্তৰ-পশ্চিম দিশৰ গিৰিপথসমূহ গমনা-গমনৰ বাবে ‘দুৱাৰ’ ৰূপে বুজা হৈছিল বুলিও ধাৰণা আছে, আৰু সেই পথেদি নেপাল-চীন আদি দিশলৈ যোগাযোগৰ কথাও উল্লেখ কৰা হয়।
• ড॰ বাণীকান্ত কাকতিৰ মতে শব্দটো অষ্ট্ৰিক ভাষাপৰিয়ালৰ পৰা আহিব পাৰে।
• ভাষাতাত্ত্বিক গ্ৰিয়াৰ্ছনে ‘ডি লেংগুইষ্টিক চাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়া’ত ইয়াক বড়োমূলীয় উৎসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি মত আগবঢ়াইছে।

এইদৰে, নামৰ ব্যুৎপত্তিৰ ক্ষেত্ৰত একক সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱাৰ সলনি ‘এক মতে… আন এক মতে…’ ধৰণে বিভিন্ন ব্যাখ্যা সহাৱস্থান কৰিছে।

ইতিহাস

দৰং অঞ্চলৰ ইতিহাসে কামৰূপ-উত্তৰ অসমীয় প্রাচীন ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ, কোঁচ-আহোম শাসনৰ পৰিৱৰ্তন, আৰু ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনিক পুনৰ্গঠনৰ এক দীঘল ধাৰা ধৰি ৰাখে।

প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগ

বৰ্তমানৰ দৰং জিলাৰ ঠাইখিনি পুৰণি কামৰূপৰ হিন্দু ৰাজত্বৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল বুলি ধাৰণা উল্লেখ আছে। ১৬ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কোঁচ ৰজা নৰনাৰায়ণে অঞ্চলটোক নিজৰ শাসনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছৰ পৰাই দৰঙৰ পুৰণি ঐতিহাসিক সমল অধিক স্পষ্ট ৰূপত উপলব্ধ হয়। ১৬১৬ খ্ৰীষ্টাব্দত আহোম স্বৰ্গদেউ প্ৰতাপ সিংহই কোঁচবংশীয় বলি নাৰায়নক ‘ধৰ্মনাৰায়ন’ নাম দি দৰঙ্গৰ ৰজা পাতিছিল। কোঁচ ৰজাসকলৰ শাসনকালত দৰঙৰ শাসনকেন্দ্ৰ মনমোহনপূৰ বা হাউলি বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

ঔপনিৱেশিক পৰ্ব আৰু প্ৰশাসনিক সদৰ স্থান

১৭৯২ চনৰ ছেপ্তেম্বৰ মাহত দৰঙ্গৰ ৰজা কৃষ্ণ নাৰায়ণ ইংৰাজ সৈন্যদলৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল বুলি বৰ্ণনা আছে। ইয়াৰ পাছত ১৮২২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাৰ্চ মাহত ইংৰাজে দৰঙ্গ ৰাজ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; ইয়াত ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ শর্ত প্ৰয়োগৰ প্রসংগো উল্লিখিত। ১৮৩৫ চনত ইংৰাজসকলে দৰঙৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় মঙ্গলদৈত স্থাপন কৰে। ১৮৪৫ চনত জিলা সদৰ মঙ্গলদৈৰ পৰা তেজপুৰলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু ১৯৮৩ চনলৈ তেজপুৰেই অবিভক্ত দৰঙৰ সদৰ আছিল।

জিলা গঠন আৰু বিভাজন

আধুনিক অৰ্থত দৰং জিলাৰ গঠন হয় ১ জুলাই ১৯৮৩ তাৰিখে; সেই সময়ত অবিভক্ত দৰঙৰ তেজপুৰ মহকুমাক লৈ শোণিতপুৰ জিলা গঠন হয়, আৰু পুৰ্বৰ মঙ্গলদৈ মহকুমাই ‘দৰং জিলা’ নাম পায়। পাছত ২০০৪ চনত দৰং জিলাৰ একাংশ পৃথক কৰি ওদালগুৰি জিলা গঠন কৰা হয়।

ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য

দৰং জিলা মূলতঃ এক ঠেক সমভূমি অঞ্চল, যি হিমালয় পৰ্বতমালাৰ দক্ষিণ ঢাল আৰু দক্ষিণ দিশে বৈ যোৱা ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ মাজৰ অৱবাহিকাত অৱস্থিত। জিলাখন সমভূমিৰ সৈতে ওখ চাপৰ মাটিভাগেৰে গঠিত; ভূভাগ উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ ক্ৰমে হেলনীয়া। সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা ঠাইভেদে প্ৰায় ৫০ মিটাৰৰ পৰা ২৫০ মিটাৰলৈ উঠা-নমা কৰে।

চাৰিসীমা সম্বন্ধে উৎস-তথ্য অনুসাৰে—

• উত্তৰে: ওদালগুৰি জিলা
• দক্ষিণে: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ
• পূবে: শোণিতপুৰ জিলা
• পশ্চিমে: কামৰূপ জিলা

জিলাখনৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰসংলগ্ন মুখ্য উপনৈসমূহৰ ভিতৰত বৰনদী, নোৱানৈ, কুলশীক নৈ, মঙ্গলদৈ নৈ আৰু ধনশিৰি নৈৰ নাম উল্লেখযোগ্য। লগতে ওৰাং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ কিছু অংশ দৰং জিলাৰ ভিতৰত অৱস্থিত বুলিও তথ্য আছে।

জলবায়ু

দৰং জিলাৰ জলবায়ু তুলনামূলকভাৱে আনন্দদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। শীতকালত উত্তৰ ভাগ তুলনামূলকভাৱে বেছি শীতল অনুভূত হয়; ইয়াৰ কাৰণ হিচাপে ওদালগুৰি দিশৰ বননি আৰু পাহাৰ-পৰ্বতৰ প্ৰভাৱৰ কথা কোৱা হয়। গড় উষ্ণতা ১০ ডিগ্ৰী চেণ্টিগ্ৰেডৰ পৰা ৩০ ডিগ্ৰী চেণ্টিগ্ৰেডৰ ভিতৰত থাকে বুলি তথ্য দিয়া হৈছে। বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ ২১২০ মিলিমিটাৰ বুলি উল্লেখ আছে।

জনসংখ্যা আৰু ভাষা

লোকপিয়ল অনুসাৰে দৰং জিলাৰ জনসংখ্যা ২০১১ চনত ৯০৮০৯০। ২০০১ চনত জনসংখ্যা ৭৫৯৮৫৮ (অন্য এক ঠাইত ৭,৫৯,৭১২ো উল্লেখ আছে) বুলি ধৰা হয়; এইদৰে ২০০১ সংখ্যাত সামান্য অমিল দেখা যায় যদিও ২০১১ৰ সংখ্যা স্পষ্টভাৱে ৯০৮০৯০। ২০১১ চনত পুৰুষ ৪৭২১৩৮ আৰু মহিলা ৪৩৫৯৫৬। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ২০১১ চনত ১৯.৫১ শতাংশ (২০০১ চনত ২২.১৮ শতাংশ)। জনঘনত্ব ২০১১ চনত প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৪৯১ জন (২০০১ চনত ৪১১ জন) বুলি তথ্য আছে। লিংগ অনুপাত ২০১১ চনত ৯২৩ (২০০১ চনত ৯৩৭) আৰু ০–৬ বছৰৰ শিশুৰ লিংগ অনুপাত ২০১১ চনত ৯৪১ (২০০১ চনত ৯৭৭)।

শিক্ষা-সম্পৰ্কীয় সূচকত ২০১১ চনত গড় শিক্ষিতৰ হাৰ ৬৪.৫৫ শতাংশ বুলি উল্লেখ আছে; পুৰুষ ৬৮.৩৬ আৰু মহিলা ৬০.৪০ শতাংশ। ২০০১ চনত গড় শিক্ষিতৰ হাৰ ৫৪.৩১ শতাংশ (পুৰুষ ৬১.৭০, মহিলা ৪৬.৩৪) বুলি দিয়া আছে।

ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত দৰং জিলাত সাধাৰণতে—

• অসমীয়া ভাষা
• বাংলা
• বড়ো ভাষা
• নেপালী ভাষা
• হিন্দী ভাষা
• ইংৰাজী

আদি প্ৰচলিত। লগতে ‘দৰঙীয়া ভাষা’ নামেৰে স্থানীয় কথিত ভাষাৰ প্ৰচলনৰ কথাও উল্লেখ আছে। কিছুমান অঞ্চলত ল’ৰাসকলৰ মাজত ‘ঠাৰভাষা’ নামে একধৰণৰ আঞ্চলিক ভাষা-শৈলীৰ উপস্থিতিৰ কথাও উৎসত দিয়া হৈছে।

প্ৰশাসন আৰু নগৰ-কেন্দ্ৰ

দৰং জিলাৰ প্ৰশাসনিক সদৰ মঙলদৈ; জিলাখনত একমাত্ৰ মহকুমাও মঙ্গলদৈ। পৌৰ নগৰ দুইখন—

• মঙলদৈ
• ছিপাঝাৰ

ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ ক্ষেত্ৰত জিলাখনত ৪টা বিধানসভা সমষ্টি আৰু ১টা লোকসভা সমষ্টি আছে বুলি উল্লেখ আছে।

• বিধানসভা: কলাইগাঁও, ছিপাঝাৰ, মঙ্গলদৈ, দলগাঁও
• লোকসভা: মঙ্গলদৈ

মঙ্গলদৈ নগৰৰ বিষয়ে উৎসত ইংৰাজসকলে (ইষ্ট-ইণ্ডিয়া কোম্পানী) নগৰখনৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু মঙ্গলদৈত দৰঙৰ শাসনকেন্দ্ৰ স্থাপনৰ কথা আছে; ১৯৮৩ চনৰ জুলাইত নতুন দৰং জিলাৰ সদৰো মঙ্গলদৈতেই স্থাপন কৰা হয়। ছিপাঝাৰ সম্পর্কে মঙ্গলদৈৰ পৰা প্ৰায় ১৫ কিলোমিটাৰ পশ্চিমত অৱস্থিত আৰু অতীতত এৰী, মুগা আৰু পাটপলু প্ৰতিপালনৰ বাবে অঞ্চলটো বিখ্যাত আছিল বুলি উল্লেখ আছে।

সংস্কৃতি আৰু লোককলাৰ ধাৰা

দৰং জিলা—বিশেষকৈ মঙ্গলদৈ অঞ্চল—লোকসংস্কৃতিৰ বাবে খ্যাত বুলি উৎসত কোৱা হৈছে। ইয়াত গীত, নৃত্য, বৰ্ণনামূলক কথন-শৈলী আৰু আনুষঙ্গিক আচার-অনুষ্ঠানৰ মাজেৰে লোকজীৱনৰ আশা-নিৰাশা, হৰ্ষ-বিষাদ, ভয়-ভক্তি, উৎসৱ-আনন্দ, লোকবিশ্বাস আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ সামগ্ৰিক ছবি প্ৰতিফলিত হোৱা বুলি বৰ্ণনা আছে। উল্লেখযোগ্য কিছুমান ধাৰা—

• ওজাপালি (ব্যাসৰ ওজাপালি, সুকন্নানী ওজাপালি)
• দেওধনী নৃত্য
• বৰঢুলীয়া, ঢেপাঢুলীয়া
• বিয়া-গীত, নাঙেলী গীত
• আইনাম আদিৰ দৰে নাম-গীতিৰ বিভিন্ন ধৰণ

উত্তৰাধিকাৰ

দৰং জিলা অসমৰ প্ৰশাসনিক ইতিহাসত এক পুনৰ্গঠিত জিলা-অঞ্চলৰ দৃষ্টান্ত: অবিভক্ত জিলাৰ পৰা শোণিতপুৰ জিলা আৰু ওদালগুৰি জিলা পৃথক হোৱাৰ মাজেৰে ইয়াৰ ভৌগোলিক পৰিসৰ সলনি হৈছে, তথাপিও মঙ্গলদৈকেন্দ্ৰিক এক স্থায়ী প্ৰশাসনিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ় লৈ উঠিছে। একেদৰে, ব্ৰহ্মপুত্ৰ অববাহিকাৰ নৈ-উপনৈ, সমভূমি-চাপৰ ভূভাগ, আৰু ওৰাং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান-সংলগ্ন প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ—এইবোৰে জিলাখনৰ জনজীৱন, ভাষা-শৈলী আৰু লোককৃষ্টিৰ স্বকীয় ধাৰাবোৰক যুগ যুগ ধৰি প্ৰভাবিত কৰি আহিছে।

আৰু চাওক

• অসম
• ভাৰত
• ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ
• শোণিতপুৰ জিলা
• ওদালগুৰি জিলা
• কামৰূপ জিলা
• ওৰাং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
• মঙলদৈ
• ছিপাঝাৰ
• বাণীকান্ত কাকতি
• ওজাপালি
• অসমীয়া ভাষা
• বড়ো ভাষা
• নেপালী ভাষা
• হিন্দী ভাষা