বাণীকান্ত কাকতি

বাণীকান্ত কাকতি অসমীয়া ভাষাতত্ত্ব, গৱেষণা, সম্পাদনা আৰু সাহিত্যসমালোচনাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান ৰখা এক বিশিষ্ট বিদ্বান। তেখেতৰ গৱেষণাগ্ৰন্থ *Assamese: Its Formation And Development*ৰ জৰিয়তে অসমীয়া ভাষাৰ স্বতন্ত্ৰতা আৰু বিকাশ-ধাৰা সম্পৰ্কে যুক্তিনিষ্ঠ, তথ্যনিষ্ঠ ব্যাখ্যাই বৌদ্ধিক মহলত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। শিক্ষাজীৱন, অধ্যাপনা আৰু গৱেষণাৰ সংযোগ ঘটাই তেখেতে আধুনিক অসমীয়া ভাষা-অধ্যয়নৰ ভিত শক্তিশালী কৰে।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

বাণীকান্ত কাকতিৰ জন্ম ১৮৯৪ চনৰ ১৫ নৱেম্বৰত বৰপেটা জিলাৰ বৰকুৰিহা গাঁৱত হৈছিল; গাঁওখনৰ পূৰ্বৰ নাম খৰাৰভিঠা আছিল। পিতৃ ললিতৰাম কাকতি আৰু মাতৃ লহোবালা কাকতি। তেখেতে বৈষ্ণৱ পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা বাবে সৰুৰেপৰাই বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ গঢ়ি উঠে বুলি জনা যায়। তেখেতৰ ককায়েক পৰমানন্দ কাকতি ‘ৰাধা পণ্ডিত’ নামেৰে জনাজাত আছিল; শিক্ষা-জীৱনৰ আৰম্ভণিত ককায়েকৰ তত্ত্বাৱধান বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে।

শিক্ষা-জীৱন

প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষা

বাণীকান্ত কাকতিয়ে ১৯০০ চনত বাটিকুৰিহা নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত প্ৰথম শিক্ষা আৰম্ভ কৰে। প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শেষ পৰীক্ষাত ভাল ফল কৰি চৰকাৰী বৃত্তি লাভ কৰিছিল। ১৯০৫ চনত তেখেতে বৰপেটা হাইস্কুলত নামভৰ্তি কৰে; সেই সময়ত বিদ্যালয়খনৰ প্ৰধান শিক্ষক কালীমোহন গুপ্ত আছিল। বিদ্যালয়-জীৱনত তেখেতৰ মেধা-প্ৰতিভাৰ নানা দৃষ্টান্তৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়; বিশেষকৈ সংস্কৃত বিষয়ত উচ্চ নম্বৰ লাভে বিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিছিল।

১৯১১ চনত বৰপেটা হাইস্কুলৰপৰা প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত তেখেতে প্ৰথম বিভাগত উত্তীৰ্ণ হয়। সেই সময়ত অসমত নিজস্ব বিশ্ববিদ্যালয় নথকাৰ বাবে কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়েই এই পৰীক্ষা পৰিচালনা কৰিছিল। তেখেতে ইংৰাজীত সৰ্বোচ্চ নম্বৰ লাভ কৰি সোণ আৰু ৰূপৰ পদক লাভ কৰিছিল বুলি জনা যায়।

কটন কলেজ আৰু কলিকতাৰ উচ্চ শিক্ষা

১৯১১ চনত কটন কলেজত আই.এ. মহলাত ভৰ্তি হৈ ১৯১৩ চনত কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনত আই.এ. পৰীক্ষাত বিশ্ববিদ্যালয়ত প্ৰথম স্থান অধিকাৰ কৰে। উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে ১৯১৩ চনত তেখেতে কলিকতালৈ গৈ প্ৰেচিডেন্সি কলেজত বি.এ. অধ্যয়ন কৰে। ১৯১৫ চনত ইংৰাজীত অনাৰ্চ লৈ স্নাতক হয় আৰু প্ৰেচিডেন্সি কলেজৰ পৰা অৱতীৰ্ণ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ স্থান লাভ কৰাৰ স্বীকৃতিস্বৰূপ ‘টনী স্মৃতি বঁটা’ লাভ কৰে।

বি.এ. পাছ কৰাৰ পিছত তেখেতে কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্নাতকোত্তৰ মহলাত ইংৰাজী বিভাগত নাম লগায়। অসুস্থতাৰ বাবে ১৯১৭ চনত এম.এ. পৰীক্ষাত বহিব নোৱাৰিলেও ১৯১৮ চনত ইংৰাজী সাহিত্যৰ ‘এ’ গ্ৰুপত এম.এ. ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তাৰ পাছত ১৯২৩ চনত ইংৰাজী সাহিত্যৰ ‘বি’ গ্ৰুপত পুনৰ এম.এ. পৰীক্ষাত বহি প্ৰথম শ্ৰেণীৰ প্ৰথম স্থান লাভ কৰি উত্তীৰ্ণ হয়।

শিক্ষকতা আৰু প্ৰশাসনিক কৰ্ম

১৯১৮ চনৰ ১৬ নৱেম্বৰত বাণীকান্ত কাকতিয়ে কটন কলেজত ইংৰাজীৰ অধ্যাপক হিচাপে যোগদান কৰে। কটন কলেজত অসমীয়াৰ ভিতৰত অধ্যাপক পদ লাভ কৰা ক্ষেত্ৰত ড॰ সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞাৰ পিছত তেখেত দ্বিতীয়জন আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

পৰৱৰ্তী সময়ত তেখেতে অসম চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ইণ্ডিয়ান হিষ্টৰিকেল ৰেকৰ্ডছ্ কমিছনৰ পেছোৱাত অনুষ্ঠিত দ্বাবিংশতিতম অধিৱেশনত অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু এ বছৰৰ বাবে এই কমিছনৰ সদস্য হিচাপে মনোনীত হয়। ১৯৪৭ চনত তেখেতে কটন কলেজৰ অধ্যক্ষ পদলৈ পদোন্নতি লাভ কৰে আৰু ১৯৪৯ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে অধ্যক্ষ হিচাপে সেৱা আগবঢ়াই চৰকাৰী চাকৰিৰ পৰা অৱসৰ লয়।

অৱসৰৰ সেই বছৰতে নতুনকৈ স্থাপিত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অসমীয়া বিভাগত তেখেতে প্ৰথমজন প্ৰাধ্যাপক হিচাপে যোগদান কৰে আৰু মৃত্যুৰ সময়লৈকে সেই পদতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

গৱেষণা আৰু ভাষাবৈজ্ঞানিক অৱদান

বাণীকান্ত কাকতিৰ গৱেষণামুখী কীৰ্তিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে *Assamese: Its Formation And Development*। কটন কলেজত অধ্যাপনা কৰি থাকোঁতেই তেখেতে ভাষাবিজ্ঞানী সুনীতিকুমাৰ চেটাৰ্জীৰ তত্ত্বাৱধানত অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে গৱেষণা আৰম্ভ কৰে। এই গৱেষণাৰ বাবে ১৯৩৫ চনত তেখেতে ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে। উৎস-টোকাৰ মতে, ভাৰতীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ডক্টৰেট পোৱা প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া হিচাপে বাণীকান্ত কাকতিকেই ধৰা হয়।

গ্ৰন্থখনৰ জৰিয়তে তেখেতে অসমীয়া ভাষাৰ স্বতন্ত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে বুলি মূল্যায়ন কৰা হয়। ভাষা-অধ্যয়নৰ উপযুক্ত একাডেমিক পৰিৱেশ কম থকা সময়ত এনে অধ্যয়ন সম্পন্ন কৰাটো তেখেতৰ অধ্যৱসায় আৰু বৌদ্ধিক শৃঙ্খলাৰ প্ৰমাণ। পৰীক্ষকসকলৰ ভিতৰত পেৰিছ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক জুল ব্লখে গ্ৰন্থখনৰ মানদণ্ডৰ প্ৰশংসা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে।

সাহিত্য-সমালোচনা আৰু গদ্যশৈলী

ভাষাতত্ত্বৰ উপৰিও বাণীকান্ত কাকতি সাহিত্য-সমালোচক আৰু সম্পাদক ৰূপেও পৰিচিত। উৎস-টোকাত তেখেতৰ গদ্যৰ কিছুমান বৈশিষ্ট উল্লিখিত—বিষয়-অনুকূল ভংগী, শব্দচয়নত সংযম, হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ-মিশ্ৰ বাক্যৰ সুনিয়ন্ত্রিত প্ৰয়োগ, অলংকাৰৰ যথোচিত ব্যৱহাৰ আৰু আকর্ষণীয় ৰচনাভংগী। এই শৈলীয়ে অসমীয়া সমালোচনা-সাহিত্যত এক ধৰণৰ শাস্ত্ৰীয় শৃঙ্খলা আৰু পঠনযোগ্যতা যোগায় বুলি ধৰা হয়।

উৎস-টোকাত তেখেতৰ কেইখনমান উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থৰ নাম পোৱা যায়—

• *Assamese: Its Formation And Development* (ভাষাতত্ত্বমূলক গৱেষণা)
• *পুৰণি অসমীয়া সাহিত্য* (১৯৪১)
• *সাহিত্য আৰু প্ৰেম* (১৯৪০)
• *নতুন অসমীয়া সাহিত্য* (১৯৪৮; উৎস-টোকাত শিৰোনাম উল্লেখ আছে)

তেখেতৰ ৰচনাসমূহ একেলগে সংগ্ৰহিত ৰূপত বাণীকান্ত ৰচনাৱলী শিৰোনামত পৰৱৰ্তী কালত পৰিচিতি লাভ কৰিছে।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু সামাজিক মনোভাব

বাণীকান্ত কাকতিয়ে ১৯১৬ চনৰ ৬ মে’ত বৰপেটাৰ গায়নহাটীৰ চিৰস্তাদাৰ উমাকান্ত দাসৰ জীয়েক কনকলতা দাসক বিয়া কৰায়। তেখেতসকলৰ তিনিজন পুত্ৰ আৰু তিনিজনী জীয়েক আছিল। কনকলতা কাকতিৰ মৃত্যু ১৯৫২ চনৰ ১৭ ছেপ্তেম্বৰত ঘটে।

ব্যক্তিগত জীৱনত তেখেত সৰলতা আৰু সংযমৰ বাবে পৰিচিত আছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়—সাধাৰণ সাজ-পাৰ, ধুতী-চোলা আৰু সূতাৰ চাদৰ ব্যৱহাৰ আদি। ছাত্ৰাৱস্থাত যিসকলে আৰ্থিক সহায় কৰিছিল, তেখেতে নাম লিখি ৰাখি চাকৰি পোৱাৰ পিছত সহায়ৰ ধন ঘূৰাই দিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। সেইদৰে তেখেতে নিজেও দুখীয়া ছাত্ৰক আৰ্থিক সহায় দি পঢ়ালৈ উৎসাহিত কৰিছিল।

উত্তৰাধিকাৰ

বাণীকান্ত কাকতিৰ সৰ্বাধিক স্থায়ী কৃতিত্ব হৈছে অসমীয়া ভাষা-অধ্যয়নক শাস্ত্ৰীয় গৱেষণাৰ আধুনিক বাটত স্থাপন কৰা। কটন কলেজৰ শিক্ষকতা, ডক্টৰেট-গৱেষণা আৰু গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত অসমীয়া বিভাগৰ প্ৰথম প্ৰাধ্যাপক হিচাপে তেখেতৰ ভূমিকা—এই তিনিটা দিশে মিলি অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্য-সমালোচনাৰ এক গৱেষণাভিত্তিক পৰম্পৰা দৃঢ় কৰে। তেখেতৰ গদ্যশৈলী আৰু যুক্তিনিষ্ঠ বিশ্লেষণ-পদ্ধতিয়ে পৰৱৰ্তী গবেষক আৰু সমালোচকৰ বাবে মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে বুলি কোৱা যায়।

আৰু চাওক

• কলিকতা
• কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়
• ইংৰাজী ভাষা
• বাণীকান্ত ৰচনাৱলী