গোৱালপাৰা জিলা ভাৰতৰ অসম ৰাজ্যৰ এখন প্ৰশাসনিক জিলা। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ পশ্চিমাংশত অৱস্থিত এই জিলাখনৰ ঐতিহাসিক পটভূমি প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যৰ সৈতে সম্পৃক্ত, আৰু আধুনিক কালত জিলাখনৰ পুনৰ্গঠন, ভাষিক-বৈচিত্ৰ্য আৰু নদী-বিল-পাহাৰে গঢ়া ভূদৃশ্য এই অঞ্চলক বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে। জিলা-সদৰ গোৱালপাৰা নগৰত স্থাপিত।
পৰিচয় আৰু অৱস্থান
গোৱালপাৰা জিলা পশ্চিম অসমৰ এক নদী-সমভূমিনিৰ্ভৰ জিলা। জিলাখনৰ উত্তৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ বয়, আৰু নদীখনে সৃষ্টি কৰা চৰ-চাপৰি অঞ্চলসমূহে বসতি, কৃষি আৰু পৰিবহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰভাৱ পেলায়। ভূ-প্ৰকৃতি বেছিভাগ সমতল যদিও কিছুমান ঠাইত চাপৰ, বনাঞ্চলঘেঁষা পাহাৰীয়া ভূমিও দেখা যায়। জিলা-সদৰ গোৱালপাৰা নগৰত।
তথ্যপেটীত দিয়া তথ্য অনুসৰি—
- আয়তন: ১৮২৪ (একক উৎসত উল্লিখিত ৰূপতেই)
- জনসংখ্যা (২০১১): ১০,০৮,১৮৩
ইতিহাস
প্ৰাচীন পটভূমি আৰু কামৰূপৰ সংযোগ
প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যক কিছুমান বিৱৰণত চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, য’ত পশ্চিম প্ৰান্তৰ কৰতোৱাৰ পৰা সোণকোষলৈকে অঞ্চলক ৰত্নপীঠ বুলি ধৰা হয়। এই ধাৰণাৰ আঁত ধৰি প্ৰাচীন কালত অবিভক্ত গোৱালপাৰা অঞ্চল ৰত্নপীঠৰ অন্তৰ্গত আছিল বুলি কোৱা হয়, আৰু সেই সময়ত এই অঞ্চলৰ পৰিসৰ বৰ্তমানতকৈ বহু বিস্তৃত আছিল। কিছুমান বৰ্ণনাত তেতিয়াৰ গোৱালপাৰা অধীনত আজিৰ বাংলাদেশ আৰু পশ্চিমবংগৰো কিছুমান অংশ, লগতে ৰংপুৰ, কোচবিহাৰ, জলপাইগুড়িৰ দৰে অঞ্চলসমূহ সামৰি লোৱা হোৱা বুলি উল্লেখ আছে।
পাল বংশৰ ৰজাসকলৰ শাসনকালৰ সৈতে এই অঞ্চলৰ ঐতিহাসিক বৰ্ণনা সংযুক্ত। উৎস-টোকাত ব্ৰহ্মপাল (আঃ ৯৯০-১০১০)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰত্নপাল, ইন্দ্ৰপাল আদি ৰজাসকলৰ নাম আৰু কাল উল্লিখিত। ৰত্নপালৰ সময়ত “গাল্লিটিপ্পক” নামৰ বিষয়ৰ উল্লেখ থকা তাম্ৰলিপিৰ কথা দিয়া হৈছে, য’ত মহামাণ্ডলিক ঈশ্বৰঘোষৰ নামো দেখা যায়। উৎস-টোকা মতে ধৰ্মপালে ৰাজধানী প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ পৰা কামৰূপ নগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে; সেই কামৰূপ নগৰ সম্ভৱতঃ আজিৰ উত্তৰ গুৱাহাটীৰ আশে-পাশে আছিল বুলি কোৱা হয়। একে ধাৰাবাহিকত “গাল্লিটিপ্পক” নামটোৰ পৰৱৰ্তী ৰূপান্তৰ ঘটিয়ে গোৱালপাৰা নামৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা ব্যাখ্যাও পোৱা যায়।
চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন-চাংৰ টোকাৰ ভিত্তিত এডৱাৰ্ড এলবাৰ্ট গেইটে মন্তব্য কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মাৰ ৰাজধানী গোৱালপাৰা জিলাত অথবা কোচবিহাৰৰ ফালে আছিল।
কোচ ৰাজ্য, ব্ৰিটিছ শাসন আৰু আধুনিক প্ৰশাসন
ব্ৰিটিছ শাসনৰ আগতে এই অঞ্চল কোচ ৰাজবংশৰ অধীনত কোচ ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল বুলি উৎসত কোৱা হৈছে। ১৭৭৫ চনত গোৱালপাৰা অঞ্চল ব্ৰিটিছৰ অধীনলৈ আহে। ১৮২৬ চনত ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পাছত ব্ৰিটিছে অসম অধিকাৰ কৰে, আৰু একে বছৰত গোৱালপাৰাক ব্ৰিটিছ অসমৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয় বুলি উল্লেখ আছে। তেতিয়া জিলাৰ সদৰ কাৰ্যালয় ধুবুৰীত স্থাপন কৰা হয়।
১৯৮৩ চনত পুৰণি গোৱালপাৰা জিলাখন পুনৰ্গঠন কৰি গোৱালপাৰা, ধুবুৰী জিলা আৰু কোকৰাঝাৰ জিলা—এই তিনিখন জিলা গঠন কৰা হয়। নতুন গোৱালপাৰা জিলাৰ সদৰ গোৱালপাৰা নগৰত স্থাপন হয়। আৰম্ভণিতে নতুন জিলাখনত গোৱালপাৰা আৰু উত্তৰ শালমাৰা—দুটা মহকুমা আছিল। ১৯৮৯ চনত বঙাইগাঁও জিলা গঠনৰ ফলত উত্তৰ শালমাৰা মহকুমা বঙাইগাঁও জিলাত অন্তৰ্ভুক্ত হয়। বৰ্তমান উৎস-টোকা অনুসৰি জিলাখনৰ মহকুমা দুটা—
- গোৱালপাৰা
- লক্ষীপুৰ
ভূগোল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ
ভূমিৰূপ আৰু পাহাৰ
জিলাখনৰ বেছিভাগ অংশ সমভূমি। তদুপৰি কিছুমান ঠাইত সৰু-বৰ চাপৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল আছে। উৎসত উল্লেখিত পাহাৰসমূহ—
- পঞ্চৰত্ন
- শ্ৰীসূৰ্য
- টুক্ৰেশ্বৰী
- নলঙা
- পাগলাৰটেক
এই পাহাৰবোৰৰ উচ্চতা সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১০০ মিটাৰ পৰা ৫০০ মিটাৰৰ ভিতৰত বুলি উৎসত দিয়া আছে। ধৰ্মীয়-সংস্কৃতিক পৰিপ্ৰেক্ষিতত টুক্ৰেশ্বৰী দেৱালয়ো জিলাখনৰ উল্লেখযোগ্য স্থান হিচাপে পৰিচিত।
নদী, চৰ-চাপৰি আৰু বিল
জিলাখনৰ উত্তৰ দিশেৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ বয়, আৰু ই বহুতো বাসপোযোগী চৰ-চাপৰি গঢ়ি তোলে। উৎস-টোকাত জিলাখনৰ আন নদীসমূহৰ নাম দিয়া হৈছে—
- দুধনৈ
- কৃষ্ণাই
- জিঞ্জিৰাম
- জিনাৰী
দুধনৈ আৰু কৃষ্ণাই মাটিয়া অঞ্চলত মিলি “মৰনৈ” নাম লৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰত পৰে বুলি উল্লেখ আছে। বিলসমূহৰ ভিতৰত—
- কুমৰি বিল
- ধামাৰ বিল
- উৰপদ বিল
জলবায়ু
উৎস-টোকা অনুসৰি জুলাই-আগষ্টত তাপমাত্ৰা সৰ্বোচ্চ প্ৰায় ৩৩° চেলচিয়াচলৈ উঠিব পাৰে, আৰু জানুৱাৰীত নিম্নতম প্ৰায় ৭° চেলচিয়াচলৈ নামিব পাৰে। দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰভাৱত বৰষুণ বেছি হয়। ২০০২ চনত বৃষ্টিপাত ২,৪২৪ মিলিমিটাৰ বুলি উৎসত উল্লেখ আছে।
প্ৰশাসনিক গঠন আৰু ৰাজনীতি
জিলাখনৰ ৰাজহ চক্ৰ ৫টা বুলি উৎসত দিয়া আছে—
উন্নয়ন খণ্ড ৮টা—
- মাটিয়া
- লক্ষীপুৰ
- জলেশ্বৰ
- বালিজানা
- কৃষ্ণাই
- কোচধোৱা
- ৰংজুলি
- খাৰমোজা
স্থানীয় স্বশাসনৰ ক্ষেত্ৰত উৎসত উল্লেখিত সংখ্যা—
- গাঁও পঞ্চায়ত: ৮১খন
- ৰাজহ গাঁও: ৮৩৭খন
বিধানসভা ক্ষেত্ৰত গোৱালপাৰা জিলাৰ অন্তৰ্গত অসম বিধানসভাৰ সমষ্টি ৪টা—
- ৩৬ নং দুধনৈ (অনুসূচীত জনজাতিৰ বাবে সংৰক্ষিত)
- ৩৭ নং পূব গোৱালপাৰা
- ৩৮ নং পশ্চিম গোৱালপাৰা
- ৩৯ নং জলেশ্বৰ
২০০৬ চনত ভাৰত চৰকাৰে গোৱালপাৰাক দেশৰ “অতি পিছপৰা” ২৫০খন জিলাৰ ভিতৰত ধৰি লোৱা বুলি উৎসত কোৱা হৈছে। লগতে গোৱালপাৰা “পিছপৰা অঞ্চল অনুদান পূঁজি” কাৰ্যসূচীৰ অধীনত সহায় লাভ কৰা অসমৰ ১১খন জিলাৰ অন্যতম বুলিও উল্লেখ আছে।
জনসংখ্যা, ভাষা আৰু সমাজ
২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি জিলাখনৰ জনসংখ্যা ১০,০৮,১৮৩। ২০০১-২০১১ দশকত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ২২.৬৪% বুলি উৎসত দিয়া আছে। লিংগ অনুপাত ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৬৪ মহিলা, আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৭.৩৭%।
ভাষিক ক্ষেত্ৰত জিলাখনত দুইধৰণৰ ভাষা-প্ৰবাহ বিশেষকৈ উল্লেখযোগ্য। উৎস অনুসৰি বহু লোক ময়মনসিংহী বঙালী (বাংলাদেশী উপভাষা) ক’ব পাৰে, আৰু কিছুমান লোক গোৱালপৰীয়া উপভাষা (অসমীয়া) ব্যৱহাৰ কৰে। স্থানীয় সমাজত গোৱালপৰীয়া ভাষাভাষীক “উজানী” বা “দেশী” আৰু ময়মনসিংহী বঙালী ভাষাভাষীক “ভাটিয়া/ভটিয়া” বুলি কোৱা হয় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। দুয়োটা গোষ্ঠীৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিত পাৰ্থক্য দেখা যায়।
জিলাখনত বসবাস কৰা উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰদায়/জনগোষ্ঠীসমূহ (উৎসত উল্লিখিত)—
- ৰাভা জনগোষ্ঠী
- গাৰো জনগোষ্ঠী
- হাজং জনগোষ্ঠী
- কলিতা জনগোষ্ঠী
- কোচ ৰাজবংশ
- দেশী মুছলমান
- অবিভাষী মুছলমান
- বড়ো জনগোষ্ঠী
উৎসত “ঘোটি তথা আদিবাসী জনগোষ্ঠী”ৰ উপস্থিতিৰ কথাও আছে, আৰু কোচ জনগোষ্ঠীৰ বৰ্ণিল সাংস্কৃতিক অৱদানৰ উল্লেখো আছে।
শিক্ষা আৰু উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিত্ব
উৎসত উল্লেখিত শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত কিছুমান—
- সৈনিক স্কুল
- গোৱালপাৰা ইংৰাজী বিদ্যালয়
- গোৱালপাৰা জাতীয় বিদ্যালয়
- কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়
- গোৱালপাৰা মহাবিদ্যালয়
- লক্ষীপুৰ মহাবিদ্যালয়
- দুধনৈ মহাবিদ্যালয়
- গোৱালপাৰা আইন মহাবিদ্যালয়
- গোৱালপৰা পলিটেকনিক
উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিত্ব (উৎসত উল্লিখিত)—
- আদিল হুছেইন (অভিনেতা)
- আশ্ৰাফুল হক (অভিনেতা)
উত্তৰাধিকাৰ
গোৱালপাৰা জিলা প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্যৰ কাহিনী, পাল বংশৰ ৰাজনৈতিক স্মৃতি আৰু ব্ৰিটিছ আমলৰ প্ৰশাসনিক ৰূপান্তৰৰ মাজেৰে গঢ় লৈ উঠা এক ঐতিহাসিক ভূখণ্ড। একেদৰে, ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ চৰ-চাপৰি, দুধনৈ-কৃষ্ণাইৰ নদী-জাল, আৰু পাহাৰ-বিলৰ সহাৱস্থান এই জিলাক প্ৰাকৃতিক দিশতো স্বতন্ত্ৰ কৰি তোলে। ভাষা-সমাজৰ বহুধাৰা উপস্থিতি—গোৱালপৰীয়া অসমীয়া আৰু ময়মনসিংহী বঙালীৰ সহাৱস্থানসহ—জিলাখনৰ সাংস্কৃতিক বাস্তৱতাক বহুমাত্ৰিক কৰি তুলিছে।
আৰু চাওক
- অসম
- গোৱালপাৰা
- ধুবুৰী জিলা
- বঙাইগাঁও জিলা
- কোকৰাঝাৰ জিলা
- ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ
- কামৰূপ ৰাজ্য
- ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
- অসম বিধানসভা
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।