মহেশ্বৰ নেওগ

মহেশ্বৰ নেওগ (জন্ম ৭ ছেপ্টেম্বৰ ১৯১৫; মৃত্যু ১৩ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৯৫) অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ এক উল্লেখযোগ্য বহুমাত্ৰিক ব্যক্তিত্ব। পুৰণি শিলালিপি-পাঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক সাহিত্য-সমালোচনা, বৈষ্ণৱ সংগীত-নৃত্যৰ তত্ত্ব আলোচনা আৰু লোকশিল্প-সংস্কৃতি—বিস্তৃত পৰিসৰত তেওঁ গৱেষণা আৰু সম্পাদনাৰ মানদণ্ড স্থাপন কৰিছিল। অসমীয়া বৌদ্ধিক জগতত তেওঁক লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা আৰু বাণীকান্ত কাকতিৰ পৰৱৰ্তী ধাৰাৰ গৱেষক-বুদ্ধিজীৱী হিচাপে মূল্যায়ন কৰা হয়, বিশেষকৈ বেজবৰুৱাক নতুন দৃষ্টিভংগীত পাঠক-সমাজলৈ পুনৰ চিনাকি কৰি দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ভূমিকা স্মৰণীয়।

জন্ম আৰু শিক্ষা

মহেশ্বৰ নেওগৰ জন্ম অসমৰ শিৱসাগৰ জিলাৰ কমাৰফদীয়া গাঁৱত, ৭ ছেপ্টেম্বৰ ১৯১৫ তাৰিখে। উচ্চশিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ কটন কলেজ আৰু কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আছিল। উৎস-তথ্য অনুসৰি তেওঁ অসমীয়া সাহিত্যত স্নাতকোত্তৰ পৰ্যায়ৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। ব্যক্তিগত জীৱনত তেওঁৰ ভাতৃ হিচাপে ডিম্বেশ্বৰ নেওগৰ নাম উল্লেখ পোৱা যায়।

বৌদ্ধিক ক্ষেত্ৰ আৰু গৱেষণাৰ পৰিসৰ

নেওগৰ গৱেষণা-প্ৰৱণতাৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল বিষয়-সীমা ভাঙি বহু দিশ একেলগে চাব পৰা ক্ষমতা। তেওঁ—

• প্ৰাচ্যতত্ত্ব আৰু নন্দনতত্ত্ব,
• ইতিহাস, দৰ্শন আৰু ধৰ্মচিন্তা,
• শাস্ত্ৰীয় গীত-নৃত্য আৰু লোকসংস্কৃতি,
• পুৰণি লিপি-পুথি, শিলালিপি-আধাৰিত তথ্য,
• আধুনিক সাহিত্য-বিশ্লেষণ আৰু সাহিত্য-ইতিহাস

—এই সকলো ক্ষেত্ৰত সমান আগ্ৰহেৰে কাম কৰিছিল। এই বিস্তৃতিৰ বাবে তেওঁক কেৱল “সাহিত্যিক” বা “সম্পাদক” শিৰোনামত সীমাবদ্ধ কৰি দেখা কঠিন; অসমীয়া বিদ্যা-চৰ্চাৰ বহু শাখাত তেওঁৰ উপস্থিতি দেখা যায়।

সম্পাদক আৰু পাঠ-সমীক্ষা পদ্ধতি

মহেশ্বৰ নেওগক অসমীয়া পাঠ-সম্পাদনা বিদ্যাত এক মান্য নাম হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়। বিশেষকৈ ‘প্ৰাচ্য শাসনাৱলী’ সম্পাদনা কৰোঁতে তেওঁ “পাঠ-সমীক্ষা” বা পাঠৰ বৈজ্ঞানিক তুলনামূলক পৰীক্ষণ-পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে বুলি নিজেই সম্পাদকীয় বক্তব্যত উল্লেখ কৰিছে। সেই বক্তব্যৰ মর্ম আছিল—পুথিত পোৱা পাঠ “শুধৰোৱা”কে একমাত্ৰ পাণ্ডিত্য বুলি ধৰা দৃষ্টিভংগী সমস্যাজনক; তাৰ পৰিৱৰ্তে মূল পাঠ ক’ত কেনেকৈ ভ্ৰান্ত হৈছে, সেইটোও নথিভুক্ত কৰা আৱশ্যক।

এই দৃষ্টিভংগী তেওঁ বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ মূল গ্ৰন্থ-সম্পাদনাতো প্ৰয়োগ কৰে। শংকৰদেৱৰ ‘কীৰ্ত্তনঘোষা’ আৰু মাধৱদেৱৰ ‘নামঘোষা’ সম্পাদনা—এই দুয়োখনক তেওঁৰ সম্পাদকীয় কীৰ্তিৰ ভিতৰত বিশেষ উল্লেখ কৰা হয়। এই কামে অসমীয়া সাহিত্যৰ পাঠ-প্ৰমাণ, পঠন-পদ্ধতি আৰু প্ৰামাণ্যতা নিৰ্ণয়ত সহায় কৰিছিল।

সাহিত্য-কৃতি আৰু প্ৰকাশনা

নেওগৰ ৰচনাৰ তালিকা বহল। কবিতা, সমালোচনা, সম্পাদনা, সংস্কৃতি-অধ্যয়ন, পাঠ-সম্পাদনা আৰু অভিধান-সংশোধন—বিভিন্ন ধৰণৰ কামত তেওঁ সক্ৰিয় আছিল। উৎস-তথ্যত উল্লেখিত কিছুমান উল্লেখযোগ্য কৃতি আৰু সম্পাদনাৰ ভিতৰত আছে—

• ডাৱৰৰ সিপাৰে ধুনীয়া দেশ (১৯৪৮)
• শ্ৰীশ্ৰী শংকৰদেৱ (১৯৫১)
• পুৰণি অসমীয়া সমাজ আৰু সংস্কৃতি (১৯৫৭)
• অসমীয়া গীতি সাহিত্য (১৯৫৮)
• অসমীয়া প্ৰেমগাঁথা (১৯৫৮)
• অসমীয়া সাহিত্যৰ ৰূপৰেখা (১৯৬২–৬৩)
• আধুনিক অসমীয়া সাহিত্য (১৯৬৫)
• প্ৰাচ্য শাসনাৱলী (সম্পাদনা; অক্ষয় কীৰ্তি বুলি বিবেচিত)
• অৰুণোদয় (সম্পাদনা) (১৯৮৪)
• বেজবৰুৱা পত্ৰলেখা (১৯৬৮)
• ভক্তিগীতপদ সংকলন (১৯৮৮)
• চন্দ্ৰকান্ত অভিধান সংশোধন (১৯৫৪, ১৯৫৭, ১৯৬৮)
• জীৱনৰ দীঘ আৰু বাণি (আত্মজীৱনী)

ইয়াৰ উপৰিও বৈষ্ণৱ সাহিত্য-সংলগ্ন কেইবাটাও পাঠ-সম্পাদনা (যেনে ‘ৰামানন্দ দ্বিজৰ গুৰুচৰিত’, ‘চাহাপৰি উপাখ্যান’ আদি) আৰু সংগীত-নৃত্য সম্পৰ্কীয় আলোচনা (‘স্বৰৰেখাত বৰগীত’, ‘সত্ৰীয়া নৃত্য আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ তাল’ আদি) তেওঁৰ কৰ্মক্ষেত্ৰৰ বহুমুখিতা দেখুৱায়। ইংৰাজীতো তেওঁ কেইখনমান গৱেষণামূলক লেখা/গৱেষণা-পত্ৰ ৰচনা কৰিছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে, যাৰ ভিতৰত শংকৰদেৱ-সম্পৰ্কীয় শীৰ্ষকসমূহো আছে।

বেজবৰুৱা-আলোচনা আৰু সাহিত্য-সমাজত ভূমিকা

অসমীয়া আধুনিক মননৰ ইতিহাসত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ স্থান সুগভীৰ; কিন্তু সেই “বিশাল ব্যক্তিত্ব”ক নৱ দৃষ্টিত পুনৰ পাঠকৰ ওচৰলৈ আনি ধৰা ক্ষেত্ৰত মহেশ্বৰ নেওগৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য বুলি ধৰা হয়। ১৯৩৮ চনত ‘জয়ন্তী’ কাকতত ‘বেজবৰুৱা, মানুহজন’ শীৰ্ষক জীৱনীমূলক ৰচনা তিনিটা খণ্ডত প্ৰকাশ পায় বুলি উৎসত দিয়া আছে। এই ধৰণৰ লেখা বেজবৰুৱাক কেৱল সাহিত্যিক নহয়, সমাজ-মননৰ এক বহুমুখী প্ৰতিনিধি হিচাপে বুজিবলৈ সহায় কৰিছে বুলি মূল্যায়ন কৰা হয়।

শিক্ষানুষ্ঠান আৰু সাংগঠনিক কৰ্ম

নেওগৰ জীৱন কেৱল লিখা-পঢ়াত সীমাবদ্ধ নাছিল; শিক্ষানুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠা আৰু সাহিত্যিক সংগঠন পৰিচালনাতো তেওঁ সক্ৰিয় আছিল। ১৯৪৪ চনত অসমত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপনৰ দাবীত গঠিত ট্ৰাষ্ট ব’ৰ্ডৰ তেওঁ সচিব আছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। এই সূত্ৰে তেওঁ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠাৰ ইতিহাসৰ লগতো জড়িত আছিল।

অসম সাহিত্য সভাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ সাংগঠনিক অবদান উল্লেখযোগ্য। সম্পাদক হিচাপে কৰ্মৰত অৱস্থাত যোৰহাটৰ ‘ৰাধাকান্ত সন্দিকৈ ভৱন’ আৰু ১৯৬৫ চনত গুৱাহাটীৰ ‘ভগৱতীপ্ৰসাদ বৰুৱা ভৱন’ নিৰ্মাণ-প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁ উদ্যোগী ভূমিকা লয় বুলি তথ্য পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি (১৯৭৪) হৈছিল। এই সংগঠনগত ভূমিকা অসমীয়া সাহিত্য-সমাজৰ অবকাঠামো দৃঢ় কৰাৰ দিশত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়।

সন্মান, স্বীকৃতি আৰু মৃত্যু

মহেশ্বৰ নেওগলৈ বহুকেইটা সন্মান আগবঢ়োৱা হয়। উৎস-তথ্য অনুসৰি—

• পদ্মশ্ৰী (১৯৭২)
• অসম সাহিত্য সভাৰ সদস্য মহীয়ান (১৯৮৮)
• শংকৰদেৱ বঁটা (১৯৮৯)
• সংগীত নাটক একাডেমীৰ জলপানি (১৯৯৫)

তেওঁৰ মৃত্যু ১৩ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৯৫ তাৰিখে হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

মহেশ্বৰ নেওগৰ উত্তৰাধিকাৰৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু দুটা দিশত স্পষ্ট দেখা যায়—প্ৰথমতে, পুথি-পাঠ-সম্পাদনাত পাঠ-সমীক্ষাৰ শৃংখলাবদ্ধ পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগ; দ্বিতীয়তে, অসমীয়া সাহিত্যক সমাজ-সংস্কৃতি, ইতিহাস আৰু ধৰ্মচিন্তাৰ বিস্তৃত প্ৰেক্ষাপটত বুজাৰ এক বহুমাত্ৰিক ধাৰা। শংকৰদেৱ-সম্ভৱ সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ পাঠ-সম্পাদনা, গীতি-সাহিত্য আৰু সমাজ-সংস্কৃতি অধ্যয়নৰ সংযোগ, আৰু সাহিত্য সভা-গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় সম্পৰ্কীয় সাংগঠনিক অৱদান—এই সমূহে মিলি তেওঁক অসমীয়া বৌদ্ধিক ক্ষেত্ৰৰ এক দীঘলীয়া প্ৰভাৱশালী নাম কৰি তোলে।

আৰু চাওক

• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
• বাণীকান্ত কাকতি
• অসম সাহিত্য সভা
• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়
• শিৱসাগৰ
• শংকৰদেৱ
• বুৰঞ্জী
• পদ্মশ্ৰী