ব্যাকৰণ

ব্যাকৰণ (Grammar) শব্দটো সংস্কৃত উৎসৰ; অৰ্থগতভাৱে ই কথা-বতৰাৰ নিয়ম-শৃঙ্খলা আৰু তাৰ বিশ্লেষণাত্মক আলোচনাৰ ধাৰণাক বুজায়। কোনো এটা ভাষাৰ ধ্বনিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্ণ-ব্যৱস্থা, শব্দ-গঠন, পদ-সাধন আৰু বাক্য-গঠনলৈকে যি গাঁথনিক পদ্ধতি থাকে, সেই সমগ্ৰ পদ্ধতি বিজ্ঞানসন্মতভাৱে ব্যাখ্যা আৰু বিশ্লেষণ কৰা শাস্ত্ৰই ব্যাকৰণ। ভাষা বিশেষৰ গঠন-পদ্ধতি স্পষ্ট কৰি দেখুৱাই ব্যাকৰণে ভাষা অধ্যয়ন, ভাষা-ব্যৱহাৰ আৰু ভাষা-শিক্ষণৰ বাবে এক গাঠনিক ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

শব্দমূল আৰু ধাৰণা

ব্যাকৰণ শব্দটোৰ মূলে আছে ভাষা সম্পৰ্কীয় শৃঙ্খলাবদ্ধ আলোচনা। এই ধাৰণাই কেবল “শুদ্ধ-অশুদ্ধ” নিৰ্ধাৰণতেই সীমাবদ্ধ নহয়; ভাষাৰ ভিতৰত থকা নিয়মিততা (pattern), গঠন (structure) আৰু ৰূপান্তৰ (formation) বুজি উঠাও ইয়াৰ মুখ্য লক্ষ্য। সেয়েহে ব্যাকৰণক কেতিয়াবা ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতিৰ “বিজ্ঞানসন্মত বিশ্লেষণ” বুলিও ধৰা হয়।

সংজ্ঞা আৰু দৃষ্টিভংগী

ভাষাবিদ আৰু পণ্ডিতসকলে ব্যাকৰণক বিভিন্ন দিশৰ পৰা সংজ্ঞায়িত কৰিছে। এই সংজ্ঞাসমূহৰ মাজত ব্যাকৰণৰ দুটা মুখ্য দায়িত্ব দেখা যায়—(ক) ভাষাৰ গঠন বৰ্ণনা/বিশ্লেষণ কৰা, (খ) সেই গঠন লিখন আৰু কথনত প্ৰয়োগ কৰিব পৰাকৈ নিয়মবদ্ধ ৰূপত উপস্থাপন কৰা।

• হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ মতে ব্যাকৰণ হ’ল তেনে পুথি, যি পঢ়িলে আখৰ আৰু শব্দ শুদ্ধ ৰূপে জোঁটাব আৰু লিখিবৰ নিয়ম শিকিব পাৰি।
• সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ মতে ব্যাকৰণ হ’ল তেনে বিদ্যা, যাৰ দ্বাৰা কোনো ভাষাক বিশ্লেষণ কৰি তাৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰা হয় আৰু সেই ভাষাৰ গঠন লিখন আৰু কথা-বাৰ্তাত প্ৰয়োগ কৰা হয়।

এই দুটা মতৰ মাজত ব্যাকৰণৰ দুটা দিশ স্পষ্ট: একে সময়তে ই নিয়ম-শিক্ষণৰ সহায়ক আৰু ভাষা-বিশ্লেষণৰ শাস্ত্ৰ।

আলোচনা-ক্ষেত্ৰ: ব্যাকৰণে কি কি অন্তৰ্ভুক্ত কৰে

ব্যাকৰণৰ মুখ্য উদ্দেশ্য ভাষাৰ গঠন পদ্ধতি ৰূপায়িত কৰা। সেয়ে ব্যাকৰণত সাধাৰণতে তলৰ বিষয়সমূহৰ আলোচনা দেখা যায়—

• ধ্বনি আৰু বাগ্‌ধ্বনি: ভাষাৰ ধ্বনি-ব্যৱস্থা, ধ্বনিৰ ভেদ আৰু উচ্চাৰণ-সম্পৰ্কীয় দিশ
• বৰ্ণ, বৰ্ণমালা আৰু লিখন-সংকেত: বৰ্ণ-ব্যৱস্থাৰ ৰূপ, বৰ্ণৰ বিন্যাস তথা লিখন-ৰীতি
• শব্দ আৰু পদৰ সাধন: শব্দ গঠন, পদ-ৰূপ, পদৰ গাঁথনিক বৈশিষ্ট্য
• বাক্য-গঠন: পদৰ পৰা বাক্য সৃষ্টি, বাক্যৰ গাঁথনি, বাক্যত উপাদানসমূহৰ সংযোগ-পদ্ধতি

এইবোৰে মিলি ব্যাকৰণক ভাষাৰ “অন্তৰ্নিহিত গাঁথনি” বুজাবলৈ সক্ষম কৰে; অৰ্থাৎ ভাষা কেনেকৈ গঠিত আৰু কেনেকৈ নিয়মত চলি থাকে, সেই চিত্ৰটো ব্যাকৰণে আঁকে।

ব্যাকৰণৰ প্ৰকাৰ

ভাষাবিজ্ঞানৰ আলোচনা অনুসৰি ব্যাকৰণ নানা ধৰণৰ হ’ব পাৰে। ড॰ শ্ৰীগোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে ‘অসমীয়া ব্যাকৰণৰ মৌলিক বিচাৰ’ শীৰ্ষক গ্ৰন্থত সাধাৰণতে তিনিটা প্ৰকাৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। এই তিনিটাই ভাষাৰ গঠন অধ্যয়নৰ তিনিটা পৃথক দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত কৰে।

ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনমূলক ব্যাকৰণ

যি ব্যাকৰণত দুটা বা ততোধিক ভিন্ন যুগ বা স্তৰৰ ভাষাৰ গাঁথনিক ৰূপসমূহ একেলগে ধৰি ক্ৰমবিকাশৰ (evolution) আলোচনা কৰা হয়, তাক ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনমূলক ব্যাকৰণ বোলা হয়। এনে ব্যাকৰণত ভাষাৰ বংশানুক্ৰমিক বিচাৰ আৰু ৰূপ-পৰিৱৰ্তনৰ গতি-প্ৰকৃতি বিশ্লেষণ কৰা হয়। সগোত্ৰী ভাষাসমূহৰ মাজত ৰূপ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ তুলনাও কৰাৰ বাবে কোনো কোনো মত অনুসৰি ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনমূলক ব্যাকৰণক তুলনামূলক ব্যাকৰণ বুলিও কোৱা হয়।

সাম্প্ৰতিক বিশ্লেষণাত্মক ব্যাকৰণ

সাম্প্ৰতিক যুগৰ বা কোনো নিৰ্দিষ্ট স্তৰৰ ভাষাক কেন্দ্ৰ কৰি যি ব্যাকৰণে পুংখানুপুঙ্খ বিশ্লেষণ কৰে, তাক সাম্প্ৰতিক বিশ্লেষণাত্মক ব্যাকৰণ বোলা হয়। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে বৰ্তমান-চলিত ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি, নিয়মিততা আৰু গাঁথনিক সঁজুলি সুস্পষ্টভাৱে ধৰা। এনে ব্যাকৰণ বিভিন্ন ৰূপত দেখা দিব পাৰে—

• সাধু বা সৰ্বজন-গৃহীত সাহিত্যিক মান্য ভাষাৰ ব্যাকৰণ
• একেটা ভাষাৰে বিভিন্ন উপভাষাৰ ব্যাকৰণ
• সামগ্ৰিক ব্যাকৰণ (ভাষাৰ বহুধা ৰূপ আৰু ব্যৱহাৰ-প্ৰসঙ্গ সামৰি লোৱা বিস্তৃত আলোচনা)

সাম্প্ৰতিক তুলনামূলক ব্যাকৰণ

সাম্প্ৰতিক তুলনামূলক ব্যাকৰণত সমসাময়িক বা সমসাময়িক ধাৰাত অৱস্থিত দুটা বা ততোধিক ভাষা/ভাষাস্তৰৰ গাঁথনিক ৰূপৰ তুলনা কৰা হয়। এই তুলনাই ভাষাসমূহৰ মিল-অমিল, গঠনগত সাদৃশ্য আৰু পৃথকত্ব বুজিবলৈ সহায় কৰে; একে লগে কোনো ভাষাৰ গঠন-লক্ষণ আন ভাষাৰ পটভূমিত উজ্জ্বল কৰি তোলে।

ব্যাকৰণ, মান্যতা আৰু ব্যৱহাৰ

ব্যাকৰণ কেতিয়াবা “শুদ্ধ লিখা-কথা”ৰ সৈতে একে কৰি ধৰা হয়, বিশেষকৈ বিদ্যালয়ীয় পাঠ-প্ৰসংগত। কিন্তু ভাষাবিদ্যাৰ দৃষ্টিত ব্যাকৰণ মূলত ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি ব্যাখ্যাৰ এক শৃঙ্খলাবদ্ধ কাঠামো। এই কাঠামো কেতিয়াবা মান্য ভাষাৰ (সৰ্বজন-গৃহীত সাহিত্যিক ৰূপ) বাবে নিয়মৰূপে উপস্থাপিত হয়, আৰু কেতিয়াবা বিভিন্ন উপভাষা বা ব্যৱহাৰক্ষেত্ৰৰ গাঁথনিক বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰাত মনোযোগী হয়। ফলত ব্যাকৰণৰ কাম একেটা নহয়: কেতিয়াবা ই নিয়ম শিকায়, কেতিয়াবা ই ভাষাৰ বাস্তৱ গঠন বিশ্লেষণ কৰি দেখুৱায়।

অসমীয়া ভাষা-চৰ্চাত ব্যাকৰণ

অসমীয়া ভাষা অধ্যয়নত ব্যাকৰণে গঠন-ধ্বনিৰ নিয়মিততা, লিখন-ৰীতি, শব্দ-গঠন আৰু বাক্য-গাঁথনি বুজিবলৈ সহায় কৰে। মান্য ভাষাৰ ব্যাকৰণৰ লগতে উপভাষাসমূহৰ ব্যাকৰণ বা সামগ্ৰিক ব্যাকৰণৰ আলোচনা থাকিলে অসমীয়াৰ ভাষিক বৈচিত্ৰ্যো অধিক সুস্পষ্ট হয়। অসমীয়া ভাষাৰ ব্যাকৰণ সম্পৰ্কে অধিক লক্ষ্যভিত্তিক আলোচনাৰ বাবে অসমীয়া ব্যাকৰণ প্ৰবন্ধটি প্ৰাসংগিক।

তাৎপৰ্য

ব্যাকৰণ ভাষাক শৃঙ্খলিতভাৱে বুজি উঠাৰ এক মৌলিক সঁজুলি। ই ধ্বনিৰ পৰা বাক্যলৈকে ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতিৰ বিশ্লেষণ আগবঢ়াই ভাষা-শিক্ষণ, লিখন-কথনৰ অনুশীলন আৰু ভাষা-গৱেষণাত সহায় কৰে। লগতে ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনমূলক, সাম্প্ৰতিক বিশ্লেষণাত্মক আৰু সাম্প্ৰতিক তুলনামূলক—এই ভিন্ন দৃষ্টিভংগীয়ে ভাষাক একাধিক স্তৰত বুজিবলৈ পথ প্ৰসস্ত কৰে।

আৰু চাওক

• বাগ্‌ধ্বনি
• হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা
• সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়
• অসমীয়া ব্যাকৰণ