শিৱসাগৰ জিলা

শিৱসাগৰ জিলা ভাৰতৰ অসম ৰাজ্যৰ এখন প্ৰশাসনিক জিলা। আহোম শাসনকালৰ ৰাজধানী-পৰিসৰ, মৈদাম, পুখুৰী, গড়, আলি-বাট আৰু বিশিষ্ট স্থাপত্য-ভাস্কৰ্যৰ সিঁচৰতিৰে এই জিলা অসমীয়াৰ ইতিহাস-সংস্কৃতি অধ্যয়নৰ বাবে এক কেন্দ্ৰস্থান। একে সময়তে, তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উৎপাদন তথা সংশ্লিষ্ট প্ৰশাসনিক-প্ৰযুক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানৰ উপস্থিতিৰ বাবে ই আধুনিক অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

নামকৰণ আৰু ঐতিহাসিক পৰিচয়

শিৱসাগৰ নামটো মূলত জিলা সদৰ শিৱসাগৰ নগৰত থকা শিৱসাগৰ বৰপুখুৰীৰ নামৰ পৰা আহিছে। আহোম ৰজা শিৱসিংহৰ পত্নী বৰৰজা অম্বিকা (মদাম্বিকা) কুঁৱৰীয়ে শিৱ দেৱতাৰ নামত এই বৃহৎ পুখুৰী খন্দাই পাৰত শিৱসাগৰৰ শিৱদৌলসহ দৌলসমূহ (শিৱদৌল, দেৱীদৌল, বিষ্ণুদৌল) নিৰ্মাণ কৰোৱাৰ কথা উল্লেখ পোৱা যায়। বৰপুখুৰী নিৰ্মাণৰ পাছত পুখুৰীটো ‘শিৱসাগৰ’ আৰু কাষৰ বসতিস্থল ‘শিৱপুৰ’ নামেৰে জনাজাত হৈছিল; পৰৱৰ্তী ব্ৰিটিছ শাসনকালত ‘শিৱসাগৰ’ নামটোৱে নগৰ নাম ৰূপে প্ৰচলন লাভ কৰে।

ঐতিহাসিকভাৱে বৰ্তমানৰ শিৱসাগৰ নগৰ অঞ্চল অতীতত ‘কলঞ্চুপাৰ’ নামেৰে চিনাক্ত আছিল। আনহাতে শিৱসাগৰ নগৰৰ এক ঐতিহাসিক নাম ‘চে’-মুন’ বুলিও উল্লেখ পোৱা যায়।

ভূগোল, নদ-নদী আৰু জলবায়ু

শিৱসাগৰ জিলাৰ জলবায়ু গৰম আৰু সেমেকা। জিলা পৰিসৰৰ দাঁতিয়েদি ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ বৈ যায়। অভ্যন্তৰীণ নদ-প্ৰবাহৰ ভিতৰত দিখৌ আৰু দিচাং জিলাখনৰ প্ৰধান নৈ বুলি ধৰা হয়।

ইতিহাসসূত্ৰে নদ-ভূগোলৰ ৰূপান্তৰৰ কথাও উল্লেখনীয়। ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ আগলৈ দিহিং নদীৰ গতিপথ বৰ্তমানৰ তুলনাত পৃথক আছিল আৰু ই মৰাণ, চেপন, তিংখং, বকতা, ডিমৌ আৰু চৰগুৱা অঞ্চলৰ মাজেৰে পশ্চিমমুখে বৈ গৈছিল বুলি বুৰঞ্জীগত বিৱৰণত পোৱা যায়। এই নদীগত পৰিৱর্তনে অঞ্চলৰ সীমান্ত-ৰাজনীতি আৰু বসতি-বিন্যাসতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

ইতিহাস: প্ৰাক্-আহোম পৰ্বৰ পৰা উপনিবেশীয় কাললৈ

ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগৰ আগলৈ বর্তমান জিলাৰ বিভিন্ন অংশ কেতিয়াবা আহোম ৰাজ্য, কেতিয়াবা চুতীয়া ৰাজ্য আৰু কেতিয়াবা কছাৰী ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। সেই সময়ত দিহিং অঞ্চল চুতীয়া আৰু আহোমৰ সীমান্তৰ সৈতে জড়িত আছিল, আৰু দিখৌৰ দক্ষিণৰ এলেকা কছাৰী অধীনত আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

আহোম ৰজা চুহুংমুংৰ ৰাজত্বকালত (ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধ) আহোম ৰাজ্য বিস্তাৰিত হোৱাত এই অঞ্চলসমূহ আহোম শাসনৰ অন্তৰ্গত হয়। তাৰ পাছত শিৱসাগৰ অঞ্চল ধীৰে ধীৰে আহোম ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। সময়বিশেষে চৰগুৱা, গড়গাঁও আৰু ৰংপুৰ অঞ্চলত আহোমসকলৰ ৰাজধানী স্থাপন কৰা হৈছিল। ৰুদ্ৰসিংহই মেটেকাত নতুন ৰাজধানী স্থাপন কৰি ঠাইখনৰ নাম ৰংপুৰ ৰাখিছিল।

১৭৮৬ চনৰ মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহত ৰংপুৰ ব্যাপকভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ পাছত গৌৰীনাথ সিংহে ৰাজধানী যোৰহাটলৈ স্থানান্তৰ কৰে। ১৮২৬ চনৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পিছত এই অঞ্চল ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনলৈ যায়। ১৮৩৮ চনত লেফটেনেণ্ট ব্ৰডিয়ে উজনি অসমৰ প্ৰশাসনিক সদৰ ৰংপুৰৰ পৰা শিৱপুৰৰ বৰপুখুৰীৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে; পৰৱৰ্তী সময়ত ‘শিৱপুৰ’ৰ সলনি ‘শিৱসাগৰ’ নামেই অধিক প্ৰচলিত হৈ উঠে। ১৯১২ চনত প্ৰশাসনিক সদৰ পুনৰ যোৰহাটলৈ স্থানান্তৰিত হয়। পৰৱৰ্তী প্ৰশাসনিক পুনৰ্গঠনৰ ফলত ১৯৮৩ চনত শিৱসাগৰ পৃথক জিলা হিচাপে গঠিত হয়।

প্ৰশাসন আৰু পৰিসংখ্যা

শিৱসাগৰ জিলা এখন জিলা-স্তৰৰ প্ৰশাসনিক একক। উৎসত দিয়া তথ্য মতে—

• মুঠ আয়তন: ২৬৬৮ বৰ্গ কি.মি.
• জনসংখ্যা: ২৫০৮০২১ (উৎস-তথ্যত উল্লিখিত)
• সদৰ: শিৱসাগৰ
• সময় মণ্ডল: ভাৰতীয় মান সময়
• মহকুমা: ২টা—শিৱসাগৰ মহকুমা আৰু নাজিৰা মহকুমা

উন্নয়ন খণ্ডসমূহৰ তালিকাত আমগুৰি, ডিমৌ, গৌৰীসাগৰ, নাজিৰা, সোণাৰি (দিচাংপানী), লাকুৱা, সাপেখাটী, পশ্চিম অভয়পুৰ আদি উল্লেখ পোৱা যায়; তদুপৰি একে উৎসত সংখ্যা-সংক্রান্ত কিছু অংশ পৰস্পৰবিৰোধীভাৱে উপস্থাপিত হোৱা বাবে (যেনে “৮টা” বুলি ক’ওঁতে তালিকা দীঘলীয়া হোৱা) ইয়াত খণ্ডৰ মুঠ সংখ্যা নিশ্চিতকৈ নিৰ্ধাৰণ নকৰাকৈ উল্লেখ কৰা হ’ল।

জিলাখনৰ পৌৰ নগৰ হিচাপে ৬খনৰ নাম দিয়া হৈছে—

• শিৱসাগৰ
• শিমলুগুৰি
• আমগুৰি
• নাজিৰা
• সোণাৰি
• মৰাণহাট

বিধানসভা সমষ্টি সম্পৰ্কে উৎসত ৬টা সমষ্টিৰ কথা উল্লেখ আছে: আমগুৰি, নাজিৰা, মাহমৰা, সোণাৰি, থাওৰা, শিৱসাগৰ।

অৰ্থনীতি: তেল-গেছ আৰু সংযোগ ব্যৱস্থা

শিৱসাগৰ জিলা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উৎপাদনত আগৰণুৱা বুলি স্বীকৃত। বিশেষকৈ নাজিৰাত ‘তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ নিগম’ৰ উত্তৰ-পূৱ আঞ্চলিক কেন্দ্ৰ অৱস্থিত বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। এই খণ্ডে জিলাখনৰ কৰ্মসংস্থান আৰু নগৰ-কেন্দ্ৰিক অৰ্থনৈতিক গতিশীলতাত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত—

• জিলা মাজেৰে ৩৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ পাৰ হয়; জাঁজী, গৌৰীসাগৰ, শিৱসাগৰ, ডিমৌ, চেপন আৰু মৰাণ আদি ঠাই এই পথৰ সৈতে সংযুক্ত।
• গদাধৰ সিংহে নিৰ্মাণ কৰা ধোদৰ আলি জিলাখনৰ এক ঐতিহাসিক-প্ৰধান পথ, যি আমগুৰি, নামতি, নাজিৰা, শিমলুগুৰি আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল চুই যায়।
• ৰেলপথৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য ১৫৩ কি.মি.; প্ৰধান ষ্টেচন শিমলুগুৰি। শিমলুগুৰিৰ পৰা ডিব্ৰুগড়মুখী শাখা-সম্প্ৰসাৰণৰ জৰিয়তে শিৱসাগৰ আৰু মৰাণ অঞ্চল দেশৰ অন্য অংশৰ সৈতে ৰেলেৰে সংযুক্ত হৈছে। আমগুৰি জংচনো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ষ্টেচন।
• নিকটতম বিমান বন্দৰ: যোৰহাট জিলাত অৱস্থিত ৰৰৈয়া বিমানবন্দৰ।

শিক্ষা, সাহিত্য-সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্য

শিৱসাগৰ জিলা অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য। ১৮৪৬ চনত আমেৰিকান বেপ্তিষ্ট মিছনেৰীসকলে শিৱসাগৰৰ পৰাই ‘অৰুণোদই’ প্ৰকাশ কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। ১৯২৭ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ পৰা কনকলতা চলিহা আৰু কমলালয়া কাকতিৰ সম্পাদনাত ‘ঘৰ-জেউতি’ নামৰ প্ৰথম অসমীয়া মহিলা আলোচনীও শিৱসাগৰৰ পৰাই প্ৰকাশিত হৈছিল।

অসম সাহিত্য সভাৰ ক্ষেত্ৰতো এই জিলাৰ ভূমিকা স্মৰণীয়: ১৯১৭ চনত পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱাৰ সভাপতিত্বত সভাৰ প্ৰথমখন অধিবেশন শিৱসাগৰত অনুষ্ঠিত হৈছিল; আৰু ২০১৭ চনত শতবৰ্ষীয় অধিবেশনো শিৱসাগৰত অনুষ্ঠিত হয় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে।

জিলাখনৰ পৰা বহু খ্যাতিমান ব্যক্তি জন্মলাভ কৰিছে বুলি উৎসত এখন নাম-তালিকা দিয়া আছে; তাৰে কিছুমান নাম—

• মণিৰাম দেৱান
• ড॰ বীৰেন্দ্ৰ কুমাৰ ভট্টাচাৰ্য
• ড॰ মহেশ্বৰ নেওগ, ডিম্বেশ্বৰ নেওগ
• ড॰ লীলা গগৈ, ড॰ সত্যেন্দ্ৰ নাথ শৰ্মা
• যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰা, চন্দ্ৰপ্ৰসাদ শইকীয়া
• ড॰ নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ
• জাহ্নু বৰুৱা

ঐতিহ্য-সম্পদৰ ভিতৰত জিলাখনত আহোম যুগৰ স্থাপত্য নিদৰ্শনসমূহ বিশেষভাৱে বিখ্যাত। তাৰে অন্যতম কাৰেংঘৰ/তলাতল ঘৰ (ৰংপুৰ অঞ্চলত) — যাৰ পকী ৰূপ ১৭৬৫ চনত ৰাজেশ্বৰ সিংহে নিৰ্মাণ কৰোৱাইছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। ই সাত মহলীয়া ৰাজকাৰেং: ওপৰত ৪ মহল আৰু মাটিৰ তলত ৩ মহল। মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ সময়ত ইয়াৰ ওপৰৰ অংশ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল বুলিও বিৱৰণ আছে। ইয়াৰ উপৰিও ৰংঘৰ আৰু নামদাঙৰ শিলৰ সাঁকো আদিৰে শিৱসাগৰৰ ঐতিহাসিক-পর্যটনীয় পৰিচিতি গঢ় লৈ উঠিছে। (বিস্তাৰিত তথ্যৰ বাবে শিৱসাগৰ জিলাৰ পৰ্যটনস্থলসমূহৰ তালিকা চাওক।)

উত্তৰাধিকাৰ

শিৱসাগৰ জিলা অসমীয়া জাতি-ইতিহাসৰ ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰবিন্দুসমূহৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাবে সম্পৃক্ত; আহোম যুগৰ স্থাপত্য-নগৰায়ণ, ধৰ্মীয় নিদৰ্শন আৰু বুৰঞ্জীমূলক স্মৃতি ই জিলাখনৰ পৰিচয় নিৰ্মাণ কৰে। একে সময়তে তেল-গেছ উদ্যোগ, ঘাইপথ-ৰেল সংযোগ আৰু শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিকাশে শিৱসাগৰক ঐতিহ্য আৰু আধুনিক অৰ্থনীতিৰ সংযোগস্থল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

আৰু চাওক

• অসম
• শিৱসাগৰ
• নাজিৰা
• আমগুৰি
• সোণাৰি
• গড়গাঁও
• মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ
• ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
• ৰংঘৰ
• তলাতল ঘৰ
• শিৱসাগৰৰ শিৱদৌল
• নামদাঙৰ শিলৰ সাঁকো
• ধোদৰ আলি
• যোৰহাট জিলা
• শিৱসাগৰ জিলাৰ পৰ্যটনস্থলসমূহৰ তালিকা