চৰ্যাপদ

চৰ্যাপদ (বা চৰ্যাগীতি) হৈছে বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ভিতৰত গঢ় লৈ উঠা সহজযানী সাধনাৰ গীত-সাহিত্য, যাক সাধকৰ অন্তৰ্জ্ঞান বা উপলব্ধি প্ৰকাশ কৰা ৰহস্যময় পদ-সংকলন হিচাপে বুজা হয়। অসম, বংগ, বিহাৰ, ওড়িশাৰ তান্ত্ৰিক ধাৰা আৰু তদসংলগ্ন সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৈতে ইয়াৰ উৎস-পৰম্পৰা জড়িত বুলি ধৰা হয়। ভাষা আৰু ৰূপৰ দিশৰ পৰা চৰ্যাপদক অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰাচীন লিখিত নিদৰ্শন হিচাপে বিশেষ গুরুত্ব দিয়া হয়, একে সময়তে বাংলা, উৰিয়া, হিন্দী, মৈথেলী আদি ভাষাৰ আদিকালীন ৰূপ-চিহ্নো ইয়াত দেখা যায় বুলি গৱেষণাত উল্লেখ কৰা হৈছে।

স্বৰূপ আৰু ধৰ্মীয় পটভূমি

চৰ্যাপদ মূলত বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সহজযানী পন্থাৰ সাধনাৰ গীত। ইয়াত সাধন-পথ, নিৰ্বাণ-প্ৰাপ্তিৰ ইঙ্গিত, আৰু অন্তৰ্মুখী আধ্যাত্মিক অভিজ্ঞতা কাব্যিক ভাষাত ব্যক্ত হৈছে বুলি বুজা হয়।

চৰ্যাপদৰ প্ৰতিটো পদৰ দুটা স্তৰ উল্লেখযোগ্য—

• বাহ্য অৰ্থ সাধাৰণতে সহজে বুজিব পৰা।
• গূঢ় অৰ্থ ৰহস্যময়; তাক ধৰা কঠিন, আৰু গূঢ় অৰ্থ বুজিবলৈ গুৰুৰ সহায় প্ৰয়োজনীয় বুলি উল্লেখ আছে।

এই দ্বিস্তৰীয় অর্থগঠন কাৰণেই চৰ্যাপদৰ ভাষাক “সন্ধ্যাভাষা” বা “আলো-আঁধাৰি ভাষা” নামেৰে চিহ্নিত কৰা হয়।

ৰচনাৰ কাল আৰু ভৌগোলিক পৰিসৰ

চৰ্যাপদৰ ৰচনাৰ কাল-সীমা সাধাৰণতে ৮ম শতিকাৰ পৰা ১৩শ শতিকামানলৈ বিস্তৃত বুলি ধৰা হয়। পৰম্পৰাগতভাবে ইয়াৰ সম্পৰ্ক পূব ভাৰতীয় তান্ত্ৰিক ধাৰাৰ সৈতে সংযুক্ত; অসম, বংগ, বিহাৰ, ওড়িশা—এই বিস্তৃত পৰিসৰত ইয়াৰ সাংস্কৃতিক-ধৰ্মীয় পৰিৱেশ গঢ় লৈ উঠা বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ভাষাতাত্ত্বিক আলোচনাত ৮ম–১২শ শতিকাৰ মাজৰ বহু পূব ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ পূৰ্বপুৰুষ-ৰূপ “আবহাট্ট” (আবহটঠ্‌)ত এই পদসমূহ ৰচিত হোৱা বুলি কিছুমান গৱেষণাত উল্লেখ আছে। ভাষাৰ ৰূপ-চিহ্নিতকৰণত “পূৰ্বী অৱহটঠ্‌” বুলিও কোৱা হয়।

পাণ্ডুলিপি-উদ্ধাৰ আৰু প্ৰকাশ-ইতিহাস

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নেপাল ৰয়েল ক’ৰ্ট লাইব্ৰেৰীত কলপাতৰ পাণ্ডুলিপি উদ্ধাৰ হোৱাটোৱে চৰ্যাপদ-গৱেষণাৰ এক মুখ্য ঘটনা। পাণ্ডুলিপি পুনৰ-আৱিষ্কাৰকৰ্তা হিচাপে হৰপ্ৰসাদ শাস্ত্ৰীৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়। শাস্ত্ৰীৰ কৰ্মসূত্ৰ আছিল কলিকতাৰ এচিয়াটিক ছচাইটিৰ পুথি-সংগ্ৰহ।

শাস্ত্ৰী ১৯০৭ চনত তৃতীয়বাৰ নেপাল-ভ্ৰমণলৈ গৈ নতুন পুথি সন্ধান কৰে বুলি উল্লেখ আছে। সেই যাত্ৰাত ১৯০৭ চনত পোৱা পুথি ৩খন—

• চৰ্যাচৰ্যবিনিশ্চয়
• সৰোজবজ্ৰৰ দোহাকাষ
• কৃষ্ণাচাৰ্যৰ দোহাকোষ

ইয়াৰ আগতে সংগ্ৰহ কৰা পুথি হিচাপে “ডাকাণৰ্ৱ”ৰ উল্লেখ আছে।

পাণ্ডুলিপিসমূহ ১৯১৬ চনত একেলগে ‘হাজাৰ বছৰেৰ পুৰাণ বঙালী ভাষাৰ বৌদ্ধ গান ও দোহা’ শীৰ্ষকেৰে ছপা হৈছিল বুলি উল্লেখ; ইয়াৰ প্ৰকাশক আছিল বঙ্গীয় সাহিত্য পৰিষদ। শাস্ত্ৰীয়ে এই পদসমূহক “বৌদ্ধ কীৰ্তন/বৌদ্ধ সংকীৰ্তন” বুলিও অভিহিত কৰিছিল বুলি তথ্যত দিয়া আছে।

গ্ৰন্থ-নাম আৰু টীকাৰ প্ৰশ্ন (বিতৰ্কিত)

এক মতে “চৰ্যাচৰ্যবিনিশ্চয়” পুথিখন মূল গ্ৰন্থ নহয়; মুনিদত্তৰ টীকাৰ কপি বুলি উল্লেখ আছে। টীকাত উপস্থিত শিৰোনাম “চযৰ্যানীতিকোষবৃত্তি” আৰু সেই টীকাত মূল চৰ্যাগীতসমূহ সন্নিবিষ্ট আছিল বুলি কোৱা হয়। আন এক মতে “চৰ্যাচৰ্যবিনিশ্চয়” নামটো পুথিত নথকাৰ বাবে শাস্ত্ৰীয়ে নিজে দিয়া নাম হ’ব পাৰে বুলি অনুমানো কৰা হয়।

নেপালত উদ্ধাৰ পুথিখনত শেষৰ আৰু মাজৰ কিছুমান পাত অনুপস্থিত আছিল; উপস্থিত পাতৰ সংখ্যা ৬৯খন বুলি উল্লেখ আছে।

তিব্বতী সংৰক্ষণ আৰু গৱেষণা-পৰম্পৰা

চৰ্যাপদ তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মৰ নীতি-নিয়মতো সংৰক্ষিত আছিল বুলি উল্লেখ আছে। চৰ্যাগীতৰ তিব্বতী অনুবাদ-প্ৰথম সন্ধান ড॰ সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ নামৰ সৈতে জড়িত বুলি ধৰা হয়। পৰৱৰ্তী গৱেষক হিচাপে ড॰ প্ৰবোধ চন্দ্ৰ বাগচী, নীলৰতন সেন আদিৰ উল্লেখ পোৱা যায়; ড॰ বাগচীৰ গৱেষণাৰ সময়তে সম্পূৰ্ণ তিব্বতী অনুবাদ উদ্ধাৰ হোৱা বুলি তথ্যত কোৱা আছে।

তিব্বতী অনুবাদৰ আধাৰত সংস্কৃত টীকাকাৰ মুনিদত্ত বুলিই চিনাক্ত হোৱা বুলি উল্লেখ। তিব্বতী অনুবাদ অনুসাৰে মুনিদত্তই ১০০ গানৰ কোষ-গ্ৰন্থৰ পৰা ৫১টা গান বাচি টীকা লিখিছিল; কিন্তু ৫১টাৰ ভিতৰত এটা টীকা পৰৱৰ্তী কপিকাৰৰ হাতত হেৰাই যোৱা বুলি কোৱা হয়।

বৰ্তমান উপলব্ধ চৰ্যা ৫০টা বুলি উল্লেখ আছে।

ৰচয়িতা, বিন্যাস আৰু ছন্দ

চৰ্যাপদৰ ৰচয়িতাসকলক সিদ্ধাচৰ্য বুলি কোৱা হয়। ৮৪ জন সিদ্ধাচৰ্যৰ নাম উপলব্ধ ৰচয়িতা-সংখ্যা হিচাপে উল্লেখ আছে, যদিও নেপাল-উদ্ধাৰ পুথিখনত সিদ্ধাচৰ্যৰ সংখ্যা ২৩ জন। এই ২৩ জন ৮৪ জন তান্ত্ৰিক সিদ্ধাচাৰ্যৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়। টীকাত অতিৰিক্ত সিদ্ধাচাৰ্য-নাম হিচাপে ইউডীপাদ, মীননাথ, আচাৰ্য বিনাওক, ধোকৰীপাদ, বিৰুপাক্ষপাদ, তিলোপাদ আদিৰো উল্লেখ আছে।

উপলব্ধ চৰ্যাৰ ভিতৰত কিছুমান সিদ্ধাচাৰ্যৰ কৃতিত্ব বিশেষভাবে ধৰা হয়—

• কাহ্নপাদ: ১৩টা
• ভূসুকপাদ: ৮টা
• সৰহপাদ: ৪টা
• কুক্কুৰীপাদ: ৩টা
• লুইপাদ, শৱৰপাদ, শান্তিপাদ: প্ৰত্যেকৰ ২টা
• বিৰয়াপাদ, গুঞ্জৰীপাদ, চাটিল্লপাদ, কম্বলাম্বৰপাদ, ডোম্বীপাদ, মহীধৰপাদ, বীণাপাদ, আৰ্যদেৱপাদ, ঢেণ্ঢনপাদ, দাৰিকপাদ, ভাদেপাদ, তাড়কপাদ, কংকনপাদ, জয়নন্দীপাদ, ধামপাদ, তন্ত্ৰীপাদ: প্ৰত্যেকৰ ১টা

পণ্ডিতমতে লুইপাদ, সৰহপাদ, মীননাথ, শান্তিপাদ, ডোম্বীপাদ, ঢেণ্ঢনপাদ, মহীধৰপাদ আদিৰ কামৰূপ-সম্পৰ্ক আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

পদ-দৈৰ্ঘ্য আৰু কাব্য-ৰীতি

চৰ্যাৰ অধিকাংশ পদ ১০ শাৰীৰ। তথাপি ব্যতিক্ৰম দেখা যায়—

• ১০/২৮/৫০ নং: ১৪ শাৰী
• ২১/২২ নং: ১২ শাৰী
• ৩৯ নং: ১৯ শাৰী
• ১৪ নং: ৭ শাৰী
• ২৩ নং: ৬ শাৰী

২৪ আৰু ৪৮ নং চৰ্যা লুপ্ত বুলি উল্লেখ আছে। ছন্দ- বৈশিষ্ট্যত মাত্ৰাবৃত্ত প্ৰধান, আৰু অন্ত্যানুপ্ৰাসৰ ব্যৱহাৰ বহুল। বৰগীতৰ দৰে ভণিতা উপস্থিত বুলি উল্লেখ আছে; প্ৰতিটো পদৰ ২য় চৰণ “ধ্ৰং/ধ্ৰৱ” হিচাপে চিহ্নিত বুলিও তথ্যত কোৱা হয়।

= ৰাগ-সংগীত

চৰ্যাগীত গাবলৈ নিৰ্ধাৰিত ৰাগ ১৭টা বুলি তথ্যত উল্লেখ—

• পটমঞ্জৰী
• গৱড়া/গউড়া
• অৰু
• গুঞ্জৰী
• দোৱক্ৰী
• দোশাখ/দ্বেশাখ
• ভৈৰৱী
• কামোদ
• ধানসী
• ৰামক্ৰী
• বৰাড়ী/বলাড্ডী
• শীৱৰী
• মল্লাৰী
• মানসী
• গৱুড়া
• কাহ্নগুঞ্জৰী
• বঙ্গাল

ভাষা আৰু ভাষাতাত্ত্বিক মূল্য

চৰ্যাপদৰ ভাষাক “সন্ধ্যাভাষা/আলো-আঁধাৰি ভাষা” বুলি কোৱা হয়; ইয়াৰ অৰ্থ-গঠনত গুপ্ত সংকেত, ৰূপক আৰু দ্ব্যর্থতা থাকিব পাৰে বুলি সাধাৰণ ব্যাখ্যাত ধৰা হয়। গৱেষণাত উল্লেখ অনুসাৰে ইয়াৰ ভাষাৰ লগত মৈথিলী, উৰিয়া, বঙালী, বিষ্ণুপ্ৰিয়া মণিপুৰী, অসমীয়া ভাষা—এই ভাষাসমূহৰ মিল দেখা যায়। এই কাৰণত বিভিন্ন ভাষাৰ পণ্ডিতসকলে চৰ্যাপদক নিজ নিজ ভাষাৰ সম্পত্তি বুলি দাবী কৰা বুলি উল্লেখ আছে।

অসমীয়াৰ ক্ষেত্ৰত ড॰ বাণীকান্ত কাকতিয়ে ধ্বনিতাত্ত্বিক আৰু ৰূপতাত্ত্বিক দিশে অসমীয়াৰ লগত মিল দেখুৱাইছে বুলি তথ্যত কোৱা হৈছে। সামগ্ৰিকভাবে চৰ্যাপদক অসমীয়াৰ প্ৰথম লিখিত ৰূপৰ চানেকি বুলি চিহ্নিত কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে।

বিষয়বস্তু আৰু সমাজচিত্র

আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু নিৰ্বাণ-প্ৰাপ্তিৰ পথ দেখুওৱাই চৰ্যাপদৰ মুখ্য উদ্দেশ্য বুলি কোৱা হয়। তথাপি পদসমূহত সমকালীন সমাজজীৱনৰ বহু সূচনাও পোৱা যায় বুলি উল্লেখ আছে, যেনে—

• তুলা/কপাহ ধুনা
• শৱৰ-ডোম আদি কৰ্মজীৱী সমাজ-গোষ্ঠীৰ উপস্থিতি
• মাছমৰা
• বিবাহ-পদ্ধতি
• নাৱৰীয়া আদি পেশা-সংকেত

এইধৰণৰ বৰ্ণনাই চৰ্যাপদক কেৱল ধৰ্মীয় পদ-সংকলন নহয়, সমকালীন সমাজ-ইতিহাস বুজাৰ এক সূত্ৰ হিচাপেও অধ্যয়নৰ বিষয় কৰিছে।

তাৎপৰ্য

চৰ্যাপদ পূব ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাসমূহৰ আদিকালীন বিকাশ, তান্ত্ৰিক-বৌদ্ধ সাধনাৰ সাহিত্যিক প্ৰকাশ, আৰু সংগীত-ছন্দৰ প্ৰাচীন ধাৰা বুজাৰ ক্ষেত্ৰত এক মূল উৎস। একে সময়তে ই অসমীয়া ভাষাৰ লিখিত পৰম্পৰাৰ প্ৰাচীন স্তৰ চিনাক্তকৰণৰ আলোচনাত বিশেষ স্থান দখল কৰে, যদিও ভাষাগত বৈশিষ্ট্যসমূহ বহু ভাষাৰ আদিৰূপৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাবে জড়িত বুলি গৱেষণাই দেখুৱায়।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• নেপাল
• কলিকতা
• সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায়
• বাণীকান্ত কাকতি
• কাহ্নপাদ
• লুইপাদ
• বৰগীত
• মগধ
• কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়
• মহেশ্বৰ নেওগ