বঙালী ভাষা

বঙালী ভাষা (বঙলা/বাংলা) হৈছে দক্ষিণ এছিয়াৰ পূৰ্বপ্ৰান্তৰ বঙ্গ বা বাংলা অঞ্চলত বিকাশিত এক ইন্দো-আৰ্য ভাষা। এই ভাষাৰ গুৰুত্ব কেৱল ভাষাভাষীৰ বৃহৎ সংখ্যাতেই সীমাবদ্ধ নহয়; বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয়, ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চলৰ প্ৰশাসন-শিক্ষা-সাহিত্যচৰ্চা, আৰু আধুনিক দক্ষিণ এছীয়াৰ ভাষা-ৰাজনীতিৰ ইতিহাসত বঙালীৰ প্ৰভাৱ সুদূৰপ্ৰসাৰী। বিশ্বজুৰি বঙালীভাষী অভিবাসীৰ বিস্তাৰেও বঙালীক এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উপস্থিতিসম্পন্ন ভাষা কৰি তুলিছে।

পৰিচয় আৰু ভাষা-পৰিয়াল

বঙালী ইন্দো-ইউৰোপীয় ভাষা-পৰিয়ালৰ ভাৰতীয় শাখাৰ অন্তৰ্গত। উৎস-ধাৰা অনুসাৰে বঙালীৰ বংশগত শ্ৰেণীবিন্যাস এইদৰে দেখুওৱা হয়: ভাৰত-ইৰানীয়া › ভাৰত-আৰ্য › মাগধী প্ৰাকৃত › অপভ্ৰংশ অবহট্‌ঠ › অসমীয়া-বঙালী। ভাষাৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশত সংস্কৃত ভাষা, পালি ভাষা আৰু প্ৰাকৃতধাৰাৰ ঐতিহাসিক প্ৰভাৱ উল্লেখযোগ্য বুলি স্বীকৃত।

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বহু আধুনিক ভাষাৰ দৰে বঙালীয়ো মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ অপভ্ৰংশৰ প্ৰবাহৰ মাজেদি ধাপে ধাপে গঢ় লৈ উঠে। এই ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে বঙালীক ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়ালৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সদস্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়; ইয়াৰ ভাষাতাত্ত্বিক স্থান বুজিবলৈ বঙালীৰ লগত অসমীয়া ভাষা আৰু ওড়িয়া ভাষাৰ সমীপতা আলোচনা কৰা হয় যদিও এই প্ৰবন্ধত তাত শাখা-ভেদৰ বিস্তাৰ কৰা হোৱা নাই।

বিস্তাৰ আৰু ভাষাভাষী

বঙালী মূলতঃ দক্ষিণ এছিয়াৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বঙ্গ বা বাংলা অঞ্চলৰ লোকসকলৰ মাতৃভাষা। ঐতিহাসিকভাৱে এই অঞ্চল বৰ্তমানৰ স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ বাংলাদেশ আৰু ভাৰতীয় ৰাজ্য পশ্চিমবংগক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা বুলি ধৰা হয়। ভাষাভাষীৰ সংখ্যা আনুমানিক ৩০ কোটি বুলি কোৱা হয়, আৰু মাতৃভাষীৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত ই বিশ্বৰ ষষ্ঠ বৃহত্তম ভাষা বুলি স্বীকৃত।

ভাষাভাষীৰ ভৌগোলিক উপস্থিতি সম্পূৰ্ণৰূপে সীমাবদ্ধ নহয়। বঙ্গ অঞ্চলৰ বাহিৰেও উল্লেখযোগ্য বঙালীভাষী জনসমষ্টি এই স্থানসমূহত দেখা যায়—

• ভাৰতৰ ত্ৰিপুৰা আৰু অসমৰ বৰাক উপত্যকা
• আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ
• মধ্য প্ৰাচ্য, আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ বিভিন্ন দেশ (অভিবাসী সমাজৰ জৰিয়তে)
• মধ্য প্ৰাচ্য আৰু মালয়েছিয়াতো উল্লেখযোগ্য উপস্থিতিৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়

চৰকাৰী মৰ্যাদা আৰু সমাজ-ৰাজনীতি

বঙালী বাংলাদেশৰ প্ৰধান ভাষা আৰু একমাত্ৰ স্বীকৃত ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা। বাংলাদেশত প্ৰায় ৯৮% লোকৰ মাতৃভাষা বঙালী বুলি উল্লেখ কৰা হয়; সেয়ে প্ৰশাসন, শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনত বঙালী বিশেষ কেন্দ্ৰস্থ।

ভাৰতত বঙালী সংবিধানস্বীকৃত ২৩টা চৰকাৰী ভাষাৰ ভিতৰত অন্যতম। ভাৰতীয় প্ৰসঙ্গত ইয়াৰ চৰকাৰী মৰ্যাদা অঞ্চলভেদে এইদৰে গঢ় লৈ উঠিছে—

• পশ্চিমবংগ: চৰকাৰী ভাষা
• ত্ৰিপুৰা: চৰকাৰী ভাষা
• অসম: বৰাক উপত্যকাৰ অন্তৰ্গত কাছাৰ জিলা, কৰিমগঞ্জ আৰু হাইলাকান্দি জিলাত স্বীকৃত চৰকাৰী ভাষা
• আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ: অন্যতম স্বীকৃত ভাষা

ভাষা-ৰাজনীতিৰ ইতিহাসত বঙালীৰ স্থান বিশেষভাবে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। ১৯৫১–৫২ চনত পূৰ্ব পাকিস্তানত সংঘটিত “ভাষা আন্দোলন” বঙালী ভাষাক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠে। পূৰ্ব পাকিস্তানত সংখ্যাগৰিষ্ঠ লোক বঙালীভাষী হোৱাৰ পাছতো একমাত্ৰ উৰ্দু ভাষাক সাংবিধানিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা ঘোষণা কৰাৰ প্ৰতিবাদত এই আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল। এই ঘটনাই ভাষা-অধিকাৰ আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ প্ৰশ্নটো দক্ষিণ এছীয়াৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত তীক্ষ্ণ কৰি তোলে।

ইতিহাস: উৎপত্তি আৰু কালবিভাগ

বঙালী ভাষাৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে উৎসসমূহত সাধাৰণ ধাৰণা এই যে খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম সহশ্ৰাব্দৰ শেষভাগত মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যধাৰাৰ বিভিন্ন অপভ্ৰংশৰ পৰা আধুনিক ভাষাসমূহৰ উদ্ভৱ ঘটে, আৰু বঙালী তাৰে এটি। একাংশ ভাষাবিদে বঙালীৰ জন্ম তাৰো আগতে, অৰ্থাত প্ৰায় ৫০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ফালে আৰম্ভ হৈছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে তাৰিখ-নির্ধাৰণত মতভেদ দেখা যায়; তথাপি বঙালীৰ বিকাশ যে দীঘলীয়া ভাষাতাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়া, সেয়া সৰ্বজনস্বীকৃত।

বঙালী ভাষাৰ ইতিহাস সাধাৰণতে তিনিটা বৃহৎ পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰা হয়। এই কালবিভাজনে ভাষাৰ ধ্বনি-ৰূপ, শব্দভঁৰাল আৰু লিখিত-সাহিত্যিক ৰূপৰ ক্ৰমবিৱর্তন বুজিবলৈ সহায় কৰে। বঙালীৰ প্ৰাচীন লিখিত ঐতিহ্যৰ কথাত চৰ্যাপদৰ উল্লেখ প্ৰাসংগিক, যাক বঙালী ভাষা-সাহিত্যচৰ্চাৰ প্ৰাচীন স্তৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰি ধৰা হয়।

লিপি, বৰ্ণমালা আৰু ডিজিটেল মান

বঙালী ভাষা সাধাৰণতে বঙালী–অসমীয়া লিপিৰ বঙালী বৰ্ণমালাত লিখা হয়। এই লিপি-ঐতিহ্যই বঙালী আৰু অসমীয়া ভাষাৰ মাজত লিপিগত সাযুজ্যৰ কথাও সূচায়, যদিও দুয়ো ভাষাৰ ধ্বনি-ব্যৱস্থা আৰু ভাষা-ব্যৱহাৰৰ পৃথক বৈশিষ্ট্য আছে।

ডিজিটেল প্ৰসঙ্গত বঙালী লিপিৰ ইউনিক’ড ক্ষেত্ৰ U+0980 পৰা U+09FFলৈ বিস্তৃত। ইউনিক’ড মান্যকৰণৰ ফলত বঙালী লিপিত কম্পিউটাৰ, মোবাইল আৰু আন্তঃজালিক পৰিসৰত একেধৰণে তথ্য বিনিময়, প্ৰকাশনা আৰু সংৰক্ষণ সহজ হয়।

ব্যাকৰণ-চৰ্চা, অভিধান আৰু আধুনিক মান্য ৰূপ

আধুনিক যুগত বঙালী ভাষা বৰ্ণনা আৰু মান্যকৰণত ব্যাকৰণ-লেখনৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য। ইংৰাজ প্ৰাচ্যবিদ ন্যাথানিয়েল ব্ৰাচি হালহেডে “A Grammar of the Bengal Language” (১৭৭৮) লিখে; এই গ্ৰন্থটো ছপাখানাৰ হৰফ (type) ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰকাশিত সৰ্বপ্ৰথম বঙালী গ্ৰন্থ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। বঙালীসকলৰ মাজত ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ক প্ৰথম ব্যাকৰণ ৰচয়িতা বুলি ধৰা হয়; তেখেতৰ “Grammar of the Bengali Language” (১৮৩২) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

ভাষাৰ মান্য ৰূপ নিৰ্মাণত ব্যাকৰণ-চৰ্চা আৰু অভিধান প্ৰণয়ন পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। ব্যাকৰণে ভাষাৰ গঠন, ৰূপান্তৰ আৰু ব্যৱহাৰবিধি ব্যাখ্যা কৰে; অভিধানে শব্দভঁৰাল, অৰ্থ-প্ৰচলন আৰু ভাষা-ব্যৱহাৰৰ বিভিন্ন স্তৰ সংৰক্ষণ কৰে। এই দুয়ো ধাৰাই বঙালীৰ শিক্ষাদান, অনুবাদ আৰু সাহিত্য-সাংবাদিকতাত মানদণ্ড গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰিছে।

সাহিত্য-সংস্কৃতি আৰু জাতীয় পৰিসৰ

বঙালী ভাষা দক্ষিণ এছীয়াৰ সাহিত্য-সংস্কৃতিত সুগভীৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছে। ই কেৱল দৈনন্দিন যোগাযোগৰ ভাষাই নহয়; গান, কবিতা, নাটক, আৰু বৌদ্ধিক-চিন্তাৰ প্ৰকাশভংগীৰো এক শক্তিশালী মাধ্যম। উৎস-তথ্য অনুসাৰে বাংলাদেশৰ জাতীয় সংগীত আৰু ভাৰতৰ জাতীয় সংগীত তথা ৰাষ্ট্ৰীয় স্তোত্ৰ বঙালী ভাষাত ৰচিত। ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় স্তোত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত বন্দে মাতৰম্‌ বঙালী ভাষাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শীৰ্ষক হিচাপে উল্লেখযোগ্য।

বঙালী সাহিত্যধাৰাৰ বিভিন্ন ঐতিহাসিক স্তৰত বহু কৃতিৰ উপস্থিতি আছে। উদাহৰণস্বৰূপে চণ্ডীদাস আৰু তেখেতৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা শ্ৰীকৃষ্ণকীৰ্তনৰ নাম বঙালী সাহিত্য-ইতিহাসৰ আলোচনাত বহুলভাবে উত্থাপিত হয়, যদিও এই প্ৰবন্ধত ব্যক্তি-গ্ৰন্থ-আলোচনা বিস্তাৰিত কৰা হোৱা নাই।

তাৎপৰ্য

বঙালী ভাষা আধুনিক দক্ষিণ এছীয়াৰ এক বৃহৎ জনসমাজৰ পৰিচয়-চিহ্ন, শাসনিক ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক বাহক। ই একে সময়তে বৃহৎ ভাষাভাষী জনগোষ্ঠীৰ দৈনন্দিন ভাষা আৰু ভাষা-অধিকাৰকেন্দ্ৰিক ৰাজনৈতিক আন্দোলনৰ মুখ্য প্ৰেৰণা হিচাপে ইতিহাসত স্থিত। লিপিৰ ইউনিক’ড মান্যকৰণৰ জৰিয়তে বঙালীয়ে ডিজিটেল যুগতো নিজৰ স্থান সুদৃঢ় কৰিছে; আৰু ব্যাকৰণ-অভিধান-সাহিত্যচৰ্চাৰ পৰম্পৰাই ইয়াক এক জীৱন্ত, সুসংগঠিত ভাষা-ব্যৱস্থা হিচাপে টিকাই ৰাখিছে।

আৰু চাওক

• ভাষা
• ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল
• বাংলাদেশ
• পশ্চিমবংগ
• অসম
• বৰাক উপত্যকা
• অসমীয়া ভাষা
• উৰ্দু ভাষা
• চৰ্যাপদ
• বন্দে মাতৰম্‌
• ইউনিক’ড