মাধৱদেৱ

মাধৱদেৱ (১৪৮৯–১৫৯৬) অসমৰ মহাপুৰুষীয়া এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ বিশিষ্ট প্ৰচাৰক, সাহিত্যিক, নাট্যকাৰ আৰু ধৰ্মগুৰু। তেওঁ শংকৰদেৱৰ সান্নিধ্য লাভ কৰি বৈষ্ণৱ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী কালত শংকৰী ধৰ্মৰ সংগঠন-ৰূপ, নাম-কীৰ্তনৰ অনুশাসন, আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ চৰ্চা অধিক সুসংবদ্ধ কৰি তোলে। বিশেষকৈ নামঘোষা-ৰ দৰে গ্ৰন্থৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ বাবে ধৰ্মচিন্তা সহজ কৰি দিয়া আৰু সত্ৰ-ব্যৱস্থাক দৃঢ় ভিত্তি দিয়া তেওঁৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্বৰ মূল কাৰণ।

জন্ম, পৰিচয় আৰু নাম

মাধৱদেৱৰ জন্ম ১৪৮৯ চনত নাৰায়ণপুৰ (লখিমপুৰ, অসম)ত। তেওঁ ভাৰতীয় আৰু এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ ধৰ্মগুৰু ৰূপে পৰিচিত। উৎস-ধাৰণাত তেওঁৰ “গুপ্ত নাম” ৰত্নাকৰ বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। “বঢ়াৰ পো” আৰু “ছোট আতা” আদি নামেৰেও তেওঁ জনাজাত আছিল।

তেওঁৰ পৰিয়াল-ইতিহাস সম্পৰ্কে চৰিত-পুথি পৰম্পৰাত বৰ্ণিত এক বিস্তৃত বংশ-স্মৃতি পোৱা যায়। এই পৰম্পৰা অনুসৰি গোবিন্দ নামৰ এজনৰ পিতৃভূমি বাণ্ডুকা (বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ৰংপুৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত) বুলি উল্লেখিত। এই বৰ্ণনাত গোবিন্দ, তেওঁৰ সন্তান-সন্ততি, আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ নামৰ তালিকা দেখা যায়; ই মাধৱদেৱৰ সামাজিক-পাৰিবাৰিক পৰিপ্ৰেক্ষিত বুজিবলৈ সহায় কৰিলেও, বিশ্বকোষীয় দৃষ্টিত মূলকৈ প্ৰাসংগিক হৈছে—তেওঁ কৃষিকাজ, বাণিজ্য আৰু দায়িত্বশীল গৃহস্থালি-অভ্যাসৰ পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল বুলি বুজা যায়।

শংকৰদেৱৰ সৈতে সাক্ষাৎ আৰু দীক্ষা

মাধৱদেৱৰ জীৱনৰ নিৰ্ণায়ক মোড় আছিল শংকৰদেৱৰ সৈতে সাক্ষাৎ। উৎস-টোকা অনুসৰি, বিতৰ্ক-তৰ্কৰ এক পৰ্যায়ৰ পাছত তেওঁ শংকৰদেৱক “বৰভূঞা বিষয়া” হিচাপে মানি সেৱা কৰা আৰু পৰৱৰ্তীতে “গুৰু” হিচাপে মানি সেৱা কৰা—এই মানসিক ৰূপান্তৰক চৰিত-সাহিত্যত উল্লেখযোগ্য ঘটনাৰূপে দেখুওৱা হৈছে।

১৫৫১ চনত মাধৱদেৱে শংকৰদেৱৰ ওচৰত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। তাৰপিছত তেওঁ গুৰুজনাৰ সৰ্বাধিক ঘনিষ্ঠ শিষ্যসকলৰ এজন হৈ উঠে। চৰিত-পুথিসমূহত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱক “অভিন্ন আত্মা” বুলিও কোৱা হৈছে—ই ঐতিহাসিক ভাষ্য নহ’লেও শিষ্য-গুৰু সম্পৰ্কৰ গভীৰতা আৰু পৰম্পৰাগত মূল্যায়নৰ ইংগিত দিয়ে। মাধৱদেৱৰ ৰচনাতো শংকৰদেৱক পৰম গুৰু, আৰু ঈশ্বৰ-তুল্য অৱস্থানত স্থাপন কৰা ভাবধাৰা দেখা যায়।

ধৰ্মচিন্তা: ভক্তি, বৈৰাগ্য আৰু সামাজিক নীতি

মাধৱদেৱক গুৰু-ভক্তিৰ এক আদৰ্শ ৰূপে বুজা হয়। তেওঁ বৈৰাগী আছিল, কিন্তু “জীৱন-বিমুখী” নাছিল—অৰ্থাৎ সংসাৰ বা সমাজক একেবাৰে ত্যাগ কৰি নিস্ক্ৰিয় হোৱা ধৰণৰ বৈৰাগ্য তেওঁৰ লক্ষ্য নাছিল। জীৱনৰ প্ৰতি আস্থা ৰাখি জ্ঞানান্বেষণ, সাধনা আৰু সৃজনশীল কৰ্মৰ মাজেৰে জীৱনক অৰ্থৱন্ত কৰাই তেওঁৰ প্ৰবৃত্তি বুলি উৎস-টোকাই দেখুৱায়।

তেওঁ বিষয়-বাসনাৰ প্ৰতি উৎসাহ নেদেখুৱালেও শিষ্যসকলক স্বাৱলম্বী হ’বলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। বিশেষকৈ খেতি-বাতি বা ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ জৰিয়তে জীৱিকাৰ পথ গঢ়িবলৈ উপদেশ দি তেওঁ ধৰ্মচৰ্চাক সমাজজীৱনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নকৰি এক ধাৰাবাহিক নৈতিক-সাংগঠনিক কাঠামোত স্থাপন কৰিছিল।

শংকৰদেৱ প্ৰচাৰিত ধৰ্মত কৃষ্ণ (ভগৱান) মূল আৰাধ্য; অন্য দেৱ-দেৱীৰ পূজা, বলি-বিধান, যাগ-যজ্ঞ আদি আচাৰ অগ্ৰাহ্য। আত্মা পৰমাত্মাৰ এক অংশ—এনেধৰণৰ মৌলিক ধৰ্মধাৰণাক মাধৱদেৱে ব্যাখ্যা আৰু অনুশাসনৰ ৰূপ দি আগুৱাই নিয়ে। মহাপুৰুষীয়া ধৰ্মত “ধৰ্মৰ চাৰি বস্তু” (নাম, দেৱ, গুৰু আৰু ভকত)ক কেন্দ্ৰ কৰি আচাৰ-চিন্তাৰ বাটনি সুস্পষ্ট কৰাত তেওঁৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে।

সাহিত্য, সংগীত আৰু নাট্যসৃষ্টি

মাধৱদেৱে শংকৰদেৱৰ পদাংক অনুসৰণ কৰি অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতি সমৃদ্ধ কৰে। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য কৃতি ৰূপে উৎস-টোকাত এইসমূহ উল্লেখিত—

• বৰগীত
• ভক্তি ৰত্নাৱলী
• নামঘোষা

বিশেষকৈ নামঘোষা মহাপুৰুষীয়া ধৰ্মৰ বাণী জনসাধাৰণলৈ নিয়াৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম। ৰচনাৰ জৰিয়তে ধৰ্মক হৃদয়ঙ্গম কৰাত সহজতা সৃষ্টি কৰা—এই দিশটোক উৎস-টোকাই তেওঁৰ ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ বিশেষ কৌশল বুলিও চিহ্নিত কৰিছে।

তেওঁ অংকীয়া নাট আৰু ভাওনা-পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত নাট্য-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো সক্ৰিয় আছিল। গণককুছিত থাকোঁতে গুৰুৰ আদেশত সত্ৰ-স্থাপন কৰি তেওঁ কেইবাখনো ভোজন বিহাৰ ধৰণৰ ঝুমুৰা ৰচনা কৰাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এইবোৰে ভক্তিচৰ্চাক নৃত্য-গীত-নাট্যৰ সমন্বিত ৰূপত জনমুখী কৰি তুলিছিল।

সংগঠন, সত্ৰ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু ধৰ্মপ্ৰচাৰ

শংকৰদেৱৰ মৃত্যুৰ পাছত মাধৱদেৱে শংকৰী ধৰ্মৰ সাংগঠনিক দিশ অধিক সুদৃঢ় কৰিবলৈ বিভিন্ন ঠাইত সত্ৰ স্থাপন কৰে। সত্ৰসমূহ কেৱল উপাসনা-স্থল নহয়; নাম-প্ৰচাৰ, ধৰ্মীয় শিক্ষা আৰু শৃংখলিত ভক্তিসাধনাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে ই সমাজ গঠনৰো আধাৰ হৈ উঠে—উৎস-টোকাই এই সমাজ-ধৰ্ম সমন্বয়ক স্পষ্টকৈ দাঙি ধৰিছে।

বৰপেটা সত্ৰ

মাধৱদেৱে ১৫০৫ শক (১৫৮৩ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত বৰপেটা সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তাত ৮ বছৰ থাকে। সত্ৰৰ প্ৰথম সত্ৰাধিকাৰ হিচাপে তেওঁ মথুৰা দাস বুঢ়া আতাক নিযুক্তি দিয়ে।

গণককুছি সত্ৰ আৰু বাৰাদি

গণককুছি সত্ৰ মাধৱদেৱে স্থাপন কৰা এক ঐতিহাসিক সত্ৰ; এই সত্ৰত তেওঁ ১৮ বছৰ ৬ মাহ বসবাস কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। তেতিয়া ৰাম আতৈ, শ্ৰীৰাম আতৈ আদিকে ধৰি বহু ভকতে একেলগে বাস কৰিছিল। গণককুছি থানত মাধৱদেৱে নিজ হাতে এজোপা ৰাঙল ফুল ৰোৱাৰ কথাও পৰম্পৰাগত স্মৃতিত উল্লেখ আছে।

উৎস-টোকা অনুসৰি, উজনি অসমত ধৰ্মচৰ্চাত আহুকাল দেখা দিয়াত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱ ভটিয়াই তেতিয়াৰ কামৰূপত থিতাপি লয়। শংকৰদেৱে পাটবাউসী সত্ৰত আৰু মাধৱদেৱে বাৰাদিত সত্ৰ পাতি থাকে। গুৰুসেৱাৰ বাবে মাধৱদেৱে নিতৌ পাটবাউসীলৈ যোৱাৰ কষ্ট দেখি শংকৰদেৱে এজন গণকৰ পৰা মাটি কিনি মাধৱদেৱৰ বাবে ঘৰ সজাই দি ধৰ্মচৰ্চাৰ কেন্দ্ৰ গঢ়ি উঠাত সহায় কৰাৰ কথাও উল্লেখিত।

বাৰাদি সত্ৰত মাধৱদেৱৰ মাতৃৰ পৰলোকগমন হয় আৰু মাধৱদেৱে মাতৃৰ অন্ত্যোষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি এই সত্ৰতেই ভাওনা প্ৰদৰ্শন কৰে বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে।

উজনি অসমত দায়িত্ব বণ্টন: পদ্ম আতা

মাধৱদেৱে শংকৰী ধৰ্ম-কলা-সংস্কৃতি প্ৰচাৰৰ দায়িত্ব বণ্টন কৰাত সচেতন আছিল। উৎস-টোকা অনুসৰি, তেওঁ পদ্ম আতাক উজনি অসমত এই দায়িত্ব দিয়াৰ ফলত পদ্ম আতাৰ নামৰ আগত “বদলা/বদুলা” সংযুক্ত হৈ “বদুলা আতা” নামে জনাজাত হয়।

শংকৰদেৱৰ কীৰ্তন-ঘোষা সংকলন প্ৰসংগ

শংকৰদেৱৰ কীৰ্তন-ঘোষাৰ অধ্যায়সমূহ বিভিন্ন সত্ৰবাসৰ সময়ত পৃথক পৃথককৈ ৰচিত হৈছিল আৰু একেলগে সংকলিত হোৱা নাছিল। উৎস-টোকা অনুসৰি, গুৰুজনাৰ প্ৰয়াণৰ আগতে এই পুথিখন সংকলনৰ দায়িত্ব মাধৱদেৱক দিয়া হয়। মাধৱদেৱে তেওঁৰ ভাগিনীয়েক ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ সহায়ত সকলো অধ্যায় সংগ্ৰহ কৰাই সংকলন সম্পন্ন কৰোৱাৰ কথা উল্লেখিত। এই ঘটনাই মাধৱদেৱৰ সাংগঠনিক দক্ষতা আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণৰ ভূমিকা উজ্জ্বল কৰে।

মৃত্যু

মাধৱদেৱৰ মৃত্যু ১৫৯৬ চনত কোচবিহাৰত হয়। জীৱনৰ শেষ পৰ্যায়লৈকে তেওঁ মহাপুৰুষীয়া ধৰ্মৰ অনুশাসন, সাহিত্য-সৃষ্টি আৰু সত্ৰ-সংগঠনৰ সৈতে জড়িত থাকি এক শক্তিশালী ধৰ্ম-সংস্কৃতি ধাৰা গঢ়ি থৈ যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

মাধৱদেৱৰ উত্তৰাধিকাৰ একে সময়তে ধৰ্মীয়, সাহিত্যিক আৰু সামাজিক। এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ ভিতৰত তেওঁ শংকৰদেৱৰ “প্ৰকৃত উত্তৰাধিকাৰী” ৰূপে গণ্য—ই মূলত তেওঁৰ গুৰু-নিষ্ঠা, অনুশাসন-প্ৰৱৰ্তন আৰু সংগঠনক্ষমতাৰ ফল। নামঘোষা-ৰ দৰে কাব্য-গ্ৰন্থে ভক্তিচিন্তাক সহজ ভাষা আৰু গীতিময় ভংগীত জনমানসলৈ নিলে; সত্ৰসমূহে শৃংখলিত ভক্তিসাধনা আৰু সমাজ-সংগঠনৰ এক স্থায়ী কাঠামো দিলে; আৰু বৰগীত-নাট্য-ভাওনা আদি মাধ্যমৰ জৰিয়তে ধৰ্মচৰ্চা অসমীয়া সাংস্কৃতিক সত্তাৰ কেন্দ্ৰলৈ উঠি আহিল। এইদৰে মাধৱদেৱৰ কৰ্মধাৰাই মহাপুৰুষীয়া পৰম্পৰাক যুগান্তকাৰী স্থিতি দিলে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ ভেটি অধিক মজবুত কৰিলে।

আৰু চাওক

• শংকৰদেৱ
• নামঘোষা
• কীৰ্তন-ঘোষা
• বৰপেটা সত্ৰ
• গণককুছি সত্ৰ
• পাটবাউসী সত্ৰ
• পদ্ম আতা
• সত্ৰ
• বৰগীত
• ভাওনা