খোল

খোল পূৱভাৰতৰ বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় আখ্যান, নাম-কীৰ্তন আৰু নৃত্য-নাট্য পৰম্পৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তালবাদ্য। মৃদঙ্গৰ আধুনিক বিকাশধাৰা বুলি এক মত অনুসৰি ইয়াৰ ৰূপ-ৰচনাত পৰম্পৰাগত মৃদঙ্গীয় আদল থাকিলেও খোলৰ বাদন-ৰীতি, বোল-ব্যৱস্থা আৰু শংকৰী অনুশীলনত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ এক স্বতন্ত্ৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ়ি তুলিছে। বিশেষকৈ অসমত খোল কেৱল সংগীত-সহযোগী যন্ত্ৰ নহয়; ভাওনা-সবাহ আৰু গায়ন-বায়নকে ধৰি বহু পৰিবেশ্য শিল্পৰ সৈতে জড়িত হোৱাত ই সমাজ-ধর্ম-সংস্কৃতিৰ এক পৱিত্ৰ আচাৰ-সম্পৰ্কীয় উপাদান হিচাপে পৰিগণিত।

পৰিচয় আৰু বিস্তৃতি

খোলবাদ্যৰ প্ৰচলন আজিৰ পৰা প্ৰায় ৫০০ বছৰৰ ধাৰে বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ সোঁতত নাম-কীৰ্তনৰ সৈতে বিস্তৃত হয়। পূৱভাৰতৰ কেইবাটাও অঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰধান উপস্থিতি দেখা যায়—

• অসম: নাম-প্ৰসংগ, গায়ন-বায়ন, ভাওনা-সবাহ আদিত কেন্দ্ৰীয় তালবাদ্য।
• বঙ্গ: ধৰ্মীয় বাদ্য ৰূপে সন্মান কৰি “শ্ৰীখোল” বুলিও কোৱা হয়।
• মণিপুৰ: খোলক “দুঙ্গ” নামেৰে জনা যায়।
• উৰিষ্যা: বৈষ্ণৱীয় পৰিবেশ্য পৰম্পৰাত খোলৰ প্ৰচলন উল্লেখযোগ্য।

এই বিস্তৃতিৰ মাজেৰে খোল বহু স্থানীয় ৰূপ, বাদনভঙ্গী আৰু শব্দৰুচি লৈ বিকশিত হৈছে যদিও নাম-কীৰ্তনকেন্দ্ৰিক ধৰ্মীয়-পারম্পৰিক ব্যৱহাৰ ইয়াৰ সাধাৰণ সাদৃশ্য।

অসমত ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট

অসমত মৃদঙ্গ বহু আগৰে পৰা প্ৰচলিত আছিল বুলি ধৰা হয়। তথাপি মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ আবিৰ্ভাৱৰ পাছত খোল অসমীয়া বৈষ্ণৱ-সংস্কৃতিত নতুন তাৎপৰ্য পায়। উৎস-সমৰ্থিত পৰম্পৰা অনুযায়ী শঙ্কৰদেৱে ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ লগে লগে খোলবাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰা, আৰু ইয়াৰ তাল-বৰগীত-উপযোগী বোল আদি ৰচনা কৰি প্ৰচলন কৰাৰ কথাও উল্লেখ থাকে। ফলত খোল শংকৰী অনুশীলনৰ অন্তৰ্গত এক বিধিবদ্ধ, শৃঙ্খলাবদ্ধ তালযন্ত্ৰ হিচাপে প্রতিষ্ঠা লাভ কৰে।

বৰগীত পৰিবেশনৰ সৈতে খোলৰ অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক বিশেষভাৱে দৃষ্টি-আকৰ্ষক। লগতে সত্ৰীয়া নৃত্যৰ তাল-সংগঠনত খোলৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।

গঠন, আকৃতি আৰু উপাদান

আকৃতিৰ ফালৰ পৰা খোলক শিলিখাগুটিৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়; অসমীয়া খোলৰ ৰূপ এক পুৰঠ, নিঘূনীয়া শিলিখাৰ লগত সাদৃশ্যপূর্ণ বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। ইয়াৰ মাজভাগ তুলনামূলকভাৱে শকত আৰু দুয়োফাল ধীৰে ধীৰে সৰু হৈ আহে। দুটা মুখৰ মাজত সোঁফালৰ অংশ (ডাইনা) বাওঁফালৰ অংশ (বেঁৱা)তকৈ সৰু।

নিৰ্মাণ-উপাদান: মাটি আৰু কাঠ

“চৰিত পুথি”ভিত্তিক বৰ্ণনা অনুসাৰে শঙ্কৰদেৱৰ সময়ত কুমাৰ মাটিৰে খোল নিৰ্মাণৰ প্ৰথা আৰম্ভ হৈছিল, আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি ই চলি আছিল। কিন্তু মাটিৰ খোল সহজে ভাগি যোৱাত পিছলৈ কাঠেৰে খোল নিৰ্মাণ প্ৰচলিত হয়। তদুপৰি সংগীতজ্ঞসকলৰ এক মতে মাটি আৰু কাঠেৰে তৈয়াৰী খোলৰ স্বৰত পাৰ্থক্য থাকে—

• মাটিৰ খোলৰ স্বৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক শুৱলা বুলি বহুজনৰ মত।
• কাঠৰ খোল অধিক টেকসই; সাধাৰণতে পুৰঠ কঁঠাল গছৰ গা অংশ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

মাপ-জোখ (প্ৰচলিত ধাৰণা)

খোলৰ মাপ অঞ্চল আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি ভিন্ন হ’ব পাৰে। তথাপি প্ৰচলিত বৰ্ণনা অনুসাৰে—

• দৈৰ্ঘ্য সাধাৰণতে ২৫ ইঞ্চিৰ পৰা ৩৫ ইঞ্চিলৈকে দেখা যায়।
• বজাওঁতাৰ হাতেৰে প্ৰায় ১ ১/২ হাত দীঘল হ’লে ব্যৱহাৰত সুবিধা হয় বুলি ধৰা হয়।
• “পূৰ্ণ আকৃতি”ৰ এটা খোলত ডাইনা আৰু বেঁৱা ফালৰ পৰিধি ক্ৰমে প্ৰায় ১৬ ইঞ্চি আৰু ৩০ ইঞ্চি মান হ’ব লাগে বুলি প্ৰচলিত বৰ্ণনা আছে।
• প্ৰচলিত নিয়ম অনুসৰি বেঁৱা ফালৰ পৰিধিকেই খোলৰ “দৈৰ্ঘ্য” বুলি ধৰা হয় বুলিও কোৱা হয়।

খোলৰ অংগ-প্ৰত্যংগ (প্ৰচলিত নাম)

শংকৰী সংস্কৃতিত খোলৰ গঠনক বহু অংশত বৰ্ণনা কৰা হয়; এক বৰ্ণনা মতে ইয়াক ১১টা অংশত বিভক্ত কৰিব পাৰি। অসমীয়া নামৰ লগতে কিছুমান হিন্দুস্থানী সম্বোধনো ব্যৱহৃত হয়।

• সোঁফাল: দাইনা (দাযাঁ/দাইনা)
• বাওঁফাল: বেঁৱা (বাঁয়া)
• দুয়ো মুখৰ ছাল: তালি (পুড়ি)
• তালিৰ চাৰিওফালৰ বৃত্তাকাৰ চামৰা-মেৰ: মলুৱা বা বান্ধনি (গজৰা)
• তালিৰ মাজৰ গোলাকাৰ কলা পদাৰ্থ: ঘুণ (চিয়াঁহী)
• ঘুণৰ কাষৰ উন্মুক্ত অংশ: মাজৰ তালি (লৱ/মৈদান)
• মাজৰ তালি আৰু মলুৱাৰ মাজত বহল বৃত্তাকাৰ ছাল: কাটনি ছাল (চাঁটি/কিনাৰ)
• মলুৱাৰ কাষত সম দূৰত্বৰ সৰু ফুটা: পুলি
• দুয়ো মূৰৰ তালি টানি ধৰা চামৰাৰ ফিতা: বৰতি (বদ্দি)
• খোলৰ ফোঁপোলা গা: ডিমা (কুড়ি)
• ডিঙিত ওলোমাবলৈ গামোচা বা ৰচি; আৰু গামোচা বান্ধিবৰ বাবে দাইনা-বেঁৱা ফালে সৰু চামৰাৰ ফিতা: টিকনি বা দেৱালী

কিছুমান খোলৰ ডিমা হেঙ্গুল-হাইতালেৰে ৰং দিয়া থাকে। বিশেষকৈ মাটিৰ খোলত কিছুমান চামৰাৰ ৰচি বিশেষ নিয়মেৰে মেৰিয়াই সুৰক্ষা আৰু শোভা দুয়ো বঢ়োৱা হয়; এই অলংকাৰ-বন্ধনক ৰূপহী আৰু ঘেৰ বুলি কোৱা হয়।

বাদন-ক্ষেত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক ব্যৱহাৰ

অসমীয়া সমাজজীৱনত খোলৰ ব্যৱহাৰ বহুমুখী। ই মূলত নাম-কীৰ্তনভিত্তিক পৰিবেশত তালধাৰণ কৰে, আৰু কণ্ঠসংগীত-নৃত্য-অভিনয়ৰ গতি-ভঙ্গীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। খোল ব্যৱহৃত কিছুমান প্ৰধান ক্ষেত্ৰ—

• ভাওনা-সবাহ
• গায়ন-বায়ন
• প্ৰসংগ-কীৰ্তন
• বৰগীত
• দেহবিচাৰ গীত
• থিয়নাম
• ব’ৰাগি গীত

সাম্প্ৰতিক কালত খোল অসমত কেৱল ধৰ্মীয় পৰিসৰত সীমিত নাথাকি জনজীৱনত এক জনপ্ৰিয় আৰু বহুল প্ৰসাৰিত লোকবাদ্য হিচাপে স্থান লাভ কৰিছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। তৎসত্ত্বেও পৰম্পৰাগত ধাৰণাত খোলবাদনক এখন পৱিত্ৰ কৰ্ম হিচাপে গণ্য কৰাৰ মানসিকতা শক্তিশালী।

উল্লেখযোগ্য সাধক আৰু স্বীকৃতি

খোলবাদনৰ জৰিয়তে অসমীয়া সংগীত-সংস্কৃতিক বহিৰ্জগতত চিনাকি কৰাই দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান শিল্পীৰ নাম বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হয়—

• ৰাষ্ট্ৰীয় পুৰস্কাৰ লাভ কৰা স্বৰ্গীয় মণিৰাম দত্ত বায়ন মুক্তিয়াৰ
• ৰাষ্ট্ৰীয় পুৰস্কাৰপ্ৰাপ্ত শ্ৰীৰসেশ্বৰ শইকীয়া বায়ন

এনে শিল্পীসকলৰ বাদন-চৰ্চাই খোলক কেৱল অনুষংগত তালবাদ্য নহয়, বৰঞ্চ এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰিবেশ্য কলা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা দিছে।

তাৎপৰ্য

খোল পূৱভাৰতীয় বৈষ্ণৱ ধৰ্মাচৰণৰ সংগীতভাষাত তালৰ এক প্ৰধান বাহক। অসমত ই শংকৰী সংস্কৃতিৰ অনবদ্য উপাদান; বৰগীত আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ শৈলী-শৃঙ্খলা ৰক্ষাত ইয়াৰ ভূমিকা মৌলিক। মাটি-কাৰুকাৰ্য, কাঠ-নির্মাণ, ছাল-বন্ধন, অলংকাৰ-বন্ধনী আদি একেলগে জড়িত থাকি খোলে শিল্প, আচার আৰু সমাজ-ইতিহাসক একেখন ধ্বনিময় কেন্দ্ৰত মিলাই ৰাখে।

আৰু চাওক

• অসম
• ভাৰত
• মণিপুৰ
• বৰগীত
• সত্ৰীয়া নৃত্য
• ভাওনা
• থিয়নাম
• কঁঠাল
• খোল
• তিন তাল (তবলা)