বড়ো ভাষা (बर’ राव) হৈছে বড়ো জনগোষ্ঠীৰ মাতৃভাষা। উত্তৰ-পূব ভাৰতত বিস্তৃত তিব্বত-বৰ্মীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত কওঁতাৰ সংখ্যা তুলনামূলকভাৱে বেছি হোৱা, প্ৰশাসনিক স্বীকৃতি লাভ কৰা, আৰু শিক্ষাৰ মাধ্যমেৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ বাবে এই ভাষাৰ ভাষাতাত্ত্বিক আৰু সামাজিক গুৰুত্ব বিশেষ। অসমৰ ভাষা-নীতি, লিপি-নিৰ্বাচন, আৰু জনজাতীয় সমাজৰ জাগৰণ-আন্দোলনৰ ইতিহাসত বড়ো ভাষাই উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে।
পৰিচয় আৰু বিস্তৃতি
বড়ো ভাষা মূলতঃ অসমৰ বড়ো অধ্যুষিত অঞ্চলসমূহত প্ৰচলিত, আৰু অসমৰ বাহিৰতো কওঁতা-সমাজৰ উপস্থিতিৰ কথা জনা যায়। উৎস-তথ্য অনুসৰি বড়ো ভাষী লোক পশ্চিমবংগ, নেপাল, ভূটান আৰু বাংলাদেশলৈকে বিস্তৃত। কওঁতাৰ সংখ্যা সন্দৰ্ভত বিভিন্ন তথ্য-উল্লেখ দেখা যায়—ভাৰতত ২০০১ চনৰ জনগণনা-তথ্য মতে বড়ো ভাষী লোক ১৩,৫০,৪৭৮ জন; নেপালত ৩,৩০১ জন বুলি উল্লেখ আছে। আনহাতে ২০০৭ চনৰ বাবে “১৫.৪০ লাখ” কওঁতাৰ এটা পৃথক সংখ্যা উল্লেখ পোৱা যায়; সেয়ে কওঁতাৰ সংখ্যা সময় আৰু উৎস অনুসাৰে কিছু পৰিৱৰ্তিত ৰূপত উদ্ধৃত হয়।
ভাষা-পরিয়াল আৰু শ্রেণীবিন্যাস
বড়ো ভাষা চীন-তিব্বতীয় মূলৰ তিব্বত-বৰ্মা পৰিয়ালভুক্ত ভাষা। দিয়া তথ্যপেটী অনুসৰি ইয়াৰ ভাষা-পরিয়ালীয় স্থানাংকন তিব্বত-বৰ্মা শাখাৰ অন্তৰ্গত ব্ৰহ্মপুত্ৰান বা সল গোটৰ মাজেৰে বড়ো-কোঁচ, তাৰপিছত বড়ো-গাৰো শাখা হৈ বড়ো ভাষালৈ গৈছে। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্যান্য তিব্বত-বৰ্মীয় ভাষাৰ তুলনাত বড়োৰ কওঁতা সংখ্যা অধিক বুলি সাধাৰণভাৱে উল্লেখ কৰা হয়। ভাষাটোৰ ISO ৬৩৯-৩ সংকেত brx।
সাংবিধানিক স্বীকৃতি আৰু প্ৰশাসনিক মৰ্যাদা
বড়ো ভাষাৰ আধুনিক সামাজিক-ৰাজনৈতিক পৰিসৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য দিশ হ’ল ইয়াৰ প্ৰশাসনিক আৰু সাংবিধানিক স্বীকৃতি।
- ই বড়োলেণ্ড স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ চৰকাৰী ভাষা।
- ই অসমৰ সহ-চৰকাৰী ভাষা।
- ই ভাৰতৰ সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচীত তালিকাভুক্ত ২২টা ভাষাৰ ভিতৰত এটা।
এই মৰ্যাদাসমূহে ভাষাটোক কেৱল গৃহভাষা বা জনগোষ্ঠীয় পৰিচয়ৰ সীমাত নাৰাখি শিক্ষা, সাহিত্য-সংস্কৃতি, আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষানীতিত এক দৃঢ় স্থান দিছে। বড়োসকলকো সংবিধানৰ অধীনত “বড়ো, বড়ো কছাৰী” নামে अनुसূচীত জনজাতি হিচাপে আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি দিয়া বুলি উল্লেখ আছে, যাৰ সামাজিক পৰিচয়ৰ সৈতে ভাষাৰ স্বীকৃতিও ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
লিপি: ঐতিহাসিক পৰিৱর্তন আৰু মান্যীকৰণ
বড়ো ভাষা লিখাৰ লিপি-ইতিহাস বহুত জটিল আৰু বিতৰ্ক-আলোচনাপূৰ্ণ। ১৯৭৫ চনৰ পৰা বড়ো লিখাৰ বাবে দেৱনাগৰী লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হয়—এয়া উৎস-তথ্যত স্পষ্টভাৱে উল্লিখিত।
তথ্য অনুসৰি, দেৱনাগৰী মান্য হোৱাৰ আগতে—
- অসমীয়া–বঙালী লিপি আৰু ৰোমান লিপিত বড়ো লিখাৰ চল আছিল।
- ১৯৬৩ চনত বিদ্যালয়ত বড়ো ভাষা শিক্ষাৰ মাধ্যম ৰূপে প্ৰৱৰ্তনৰ সময়ত বিদ্যালয়সমূহত অসমীয়া লিপিৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল।
- ১৯৬০-ৰ দশকত বড়ো ভাষা প্ৰধানত অসমীয়া লিপিত লিখা হৈছিল, যদিও খ্ৰীষ্টান সম্প্ৰদায়ৰ কিছুমান লোকে ৰোমান লিপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
কিছুমান পণ্ডিতে অতীতত বড়ো ভাষা দেওধাই লিপিৰে লিখা হৈছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰে; এই লিপি বৰ্তমানে লুপ্ত বুলি কোৱা হয়। যিহেতু এই দাবী “কিছুমান পণ্ডিতৰ মত” হিচাপে উল্লেখিত, সেয়া নিশ্চিত ঐতিহাসিক প্ৰমাণ ৰূপে নহয়, এক ধাৰণামূলক ব্যাখ্যা হিচাপেই বিবেচ্য।
বড়ো ৰোমান লিপি আন্দোলন আৰু দেৱনাগৰী সিদ্ধান্ত (১৯৭০–১৯৭৫)
লিপি-নিৰ্বাচনক কেন্দ্ৰ কৰি বড়ো সমাজত এক তীব্ৰ আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল, যাক বড়ো ৰোমান লিপি আন্দোলন নামেৰে জনা যায়। উৎস-তথ্য অনুসৰি পটভূমিত অসমীয়া ভাষা আন্দোলন ১৯৬০-ৰ দশকত তীব্ৰ হোৱাত বড়ো সমাজে অসমীয়া লিপি ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে ভাবুকি অনুভৱ কৰি সলনি পথ বিচাৰে।
এই সময়ছোৱাত উল্লেখযোগ্য ক্ৰমধাৰা—
- ১৯৭০ চনত বড়ো সাহিত্য সভাই সৰ্বসন্মতিক্ৰমে ভাষাটোৰ বাবে ৰোমান লিপি গ্ৰহণৰ সিদ্ধান্ত লয়।
- ১৯৭১ চনত এই দাবী অসম চৰকাৰৰ ওচৰত দাখিল কৰা হয়; চৰকাৰে ৰোমান লিপিক বিদেশী মূলৰ বুলি গণ্য কৰি দাবী নাকচ কৰে।
- ১৯৭৪ চনৰ এপ্ৰিলত বড়ো সাহিত্য সভাই ৰোমান লিপিত ‘বিথোৰাই’ নামৰ পাঠ্যপুথি প্ৰকাশ কৰি বিদ্যালয়সমূহক অনুসৰণ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।
- তাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত অসম চৰকাৰে ৰোমান লিপি ব্যৱহাৰ কৰা বিদ্যালয়সমূহৰ অনুদান বন্ধ কৰে; আন্দোলন অধিক তীব্ৰ হয় আৰু সদৌ বড়ো ছাত্ৰ সন্থা আৰু সমতল জনজাতীয় পৰিষদ (পিটিচিএ)ও যুক্ত হয়।
- ১৯৭৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত আৰক্ষীৰ গুলীত আন্দোলনৰ ১৫ জন অংশগ্ৰহণকাৰীৰ মৃত্যু হয় আৰু বহুতো লোক আহত হয় বুলি উল্লেখ আছে।
- সমস্যাটো কেন্দ্ৰলৈ যোৱাৰ পাছত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সমাধান হিচাপে দেৱনাগৰী লিপিৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
- বড়ো সাহিত্য সভাই সন্মতি জনাই ১৯৭৫ চনৰ এপ্ৰিলত বুজাবুজি চুক্তিত সাক্ষৰ কৰে আৰু সেই বছৰৰ সন্মিলনত দেৱনাগৰী গ্ৰহণ কৰে; ইয়াৰ লগে লগে লিপি-আন্দোলনৰ এটা পৰ্ব সমাপ্ত হয়।
ইফালে, দেৱনাগৰী গ্ৰহণৰ সিদ্ধান্ত সকলোৰে বাবে সহজ নাছিল। উৎস অনুসৰি দেৱনাগৰী তৎকালীনভাৱে সৰ্বত্র গৃহীত নহ’ল; কিছুদিনলৈকে লেখকসকলে অসমীয়া–বঙালী লিপি আৰু ৰোমান লিপিও ব্যৱহাৰ কৰি থাকে। ১৯৮২ চনত সদৌ বড়ো ছাত্ৰ সন্থাই বিদ্যালয়ত ৰোমান লিপি ব্যৱহাৰৰ দাবী পুনৰ উত্থাপন কৰিছিল; এক বিশেষজ্ঞ সমিতিৰ পাছত বড়োলেণ্ড স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদে কিছুমান ক্ষেত্ৰত ৰোমান লিপি ব্যৱহাৰৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল বুলিও উল্লেখ আছে। তথাপি, পৰৱৰ্তী আলোচনাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে অষ্টম অনুসূচীত অন্তৰ্ভুক্তিৰ প্ৰসংগত দেৱনাগৰী-চুক্তি ৰূপায়ণৰ দাবী তুলি ধৰাত, সদৌ বড়ো ছাত্ৰ সন্থা আৰু বড়ো সাহিত্য সভাই কেৱল দেৱনাগৰী লিপিত সন্মত হৈ বিষয়টো নিষ্পত্তি হোৱা বুলি উৎস-তথ্যত কোৱা হৈছে।
এই ঘটনাক্ৰমে বড়ো ভাষাৰ মান্য লিখন-পদ্ধতি গঢ়াত লিপিৰ প্ৰশ্ন যে কেৱল ভাষাতাত্ত্বিক নহয়, গভীৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিষয়—সেয়া স্পষ্ট কৰে।
শিক্ষা, অধ্যয়ন আৰু সাহিত্যিক স্বীকৃতি
বড়ো ভাষাৰ বিস্তাৰ আৰু মান্যীকৰণত শিক্ষা-ব্যৱস্থা আৰু সাহিত্যিক স্বীকৃতিয়ে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা লৈছে।
বিদ্যালয় শিক্ষা আৰু নীতি
উৎস অনুসৰি ১৯১৩ চনৰ পৰা বড়ো সংগঠনসমূহৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক জাগৰণ আৰু আন্দোলনৰ ফলত ১৯৬৩ চনত বড়ো অধ্যুষিত অঞ্চলৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়সমূহত বড়ো ভাষা শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। বৰ্তমানে বড়ো ভাষা মাধ্যমিক পৰ্যায়লৈকে শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে প্ৰচলিত বুলি উল্লেখ আছে। তদুপৰি, অসম চৰকাৰে ২০১৭ চনৰ এক বিধেয়ক অনুসৰি জনজাতীয় অঞ্চলত দশম শ্ৰেণীলৈ বড়ো ভাষাক বাধ্যতামূলক বিষয় ৰূপে পঢ়োৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়; ইয়াত কেন্দ্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ আৰু কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়সমূহো সাঙোৰি লোৱা বুলি কোৱা হৈছে।
উচ্চশিক্ষা আৰু গবেষণা
বড়ো ভাষা আৰু সাহিত্যৰ আনুষ্ঠানিক অধ্যয়ন ১৯৯৬ চনৰ পৰা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত স্নাতকোত্তৰ পাঠ্যক্ৰম হিচাপে উপলব্ধ বুলি উৎস-তথ্যত উল্লেখ আছে। এই ধৰণৰ একাডেমিক স্বীকৃতিয়ে ভাষাটোৰ ব্যাকৰণ, সাহিত্য, আৰু সামাজিক ভাষাবিজ্ঞানীয় অধ্যয়নক প্ৰাতিষ্ঠানিক ভিত প্ৰদান কৰে।
সাহিত্য অকাডেমিৰ স্বীকৃতি
সাহিত্য অকাডেমিয়ে ২০০৫ চনৰ পৰা বড়ো ভাষাত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা প্ৰদান কৰি আহিছে। প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই বঁটা লাভ কৰা সাহিত্যিক হিচাপে কবি মংগলসিং হাজোৱাৰীৰ নাম উৎস-তথ্যত উল্লেখিত। এই স্বীকৃতিয়ে বড়ো সাহিত্যক সর্বভাৰতীয় সাহিত্যিক ক্ষেত্ৰত দৃশ্যমানতা বৃদ্ধি কৰে; তদুপৰি বড়ো ভাষাত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰা সাহিত্যিকসকল শীৰ্ষক সংকলিত আলোচনাৰ পৰিসৰো গঢ়ি তোলে।
ভাষা-সমাজ আৰু পৰিচয়
বড়ো ভাষা কেবল যোগাযোগৰ মাধ্যম নহয়; ই জনগোষ্ঠীয় আত্মচিনাক্তকৰণ, অধিকাৰ-চেতনা, আৰু আধুনিক শিক্ষিত সমাজ গঠনৰ সৈতে সংলগ্ন। লিপি আন্দোলন, বিদ্যালয়-মাধ্যম ৰূপে প্ৰৱৰ্তন, সহ-চৰকাৰী ভাষাৰ মৰ্যাদা, আৰু অষ্টম অনুসূচীভুক্তি—এই আটাইবোৰে দেখুৱায় যে বড়ো ভাষাৰ বিকাশ সমাজ-আন্দোলন আৰু নীতি-নিৰ্ণয়ৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে আগবাঢ়িছে। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহুভাষিক পৰিসৰত ই এক শক্তিশালী জনভাষাৰ উদাহৰণ।
তাৎপৰ্য
বড়ো ভাষাৰ তাৎপৰ্য তিনিটা দিশত বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য: (১) তিব্বত-বৰ্মীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত কওঁতাৰ সংখ্যাৰে অগ্ৰস্থানীয় হোৱাৰ ভাষাতাত্ত্বিক মূল্য, (২) ভাৰতৰ সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচী আৰু অসম তথা বড়োলেণ্ডৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত স্বীকৃতি লাভ কৰি প্ৰাতিষ্ঠানিক ভিত মজবুত হোৱাৰ ৰাজনৈতিক-সামাজিক মূল্য, আৰু (৩) শিক্ষা-ব্যৱস্থা আৰু সাহিত্য অকাডেমিৰ স্বীকৃতিৰ জৰিয়তে আধুনিক সাহিত্য-চর্চা আৰু উচ্চশিক্ষাৰ পৰিসৰ বিস্তৃত হোৱাৰ সাংস্কৃতিক মূল্য। লিপি-বিতৰ্কৰ ইতিহাসে দেখুৱায় যে মান্য ভাষা গঢ়া প্ৰক্ৰিয়া বহু সময়ত সমাজ-আকাঙ্ক্ষা, নীতি আৰু পৰিচয়-ৰাজনীতিৰ দ্বাৰা একেলগে নিৰ্ধাৰিত হয়।
আৰু চাওক
- বড়ো জনগোষ্ঠী
- অসম
- বড়োলেণ্ড
- দেৱনাগৰী লিপি
- অসমীয়া–বঙালী লিপি
- দেওধাই লিপি
- বড়ো সাহিত্য সভা
- বড়ো ৰোমান লিপি আন্দোলন
- সাহিত্য অকাডেমি
- সাহিত্য অকাডেমি বঁটা
- মংগলসিং হাজোৱাৰী
- গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়
- ইন্দিৰা গান্ধী
- ভাৰত চৰকাৰ
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।