অসমীয়া লিপি

অসমীয়া লিপি বা কামৰূপী লিপি হৈছে অসমীয়া ভাষা লিখিবলৈ ব্যৱহৃত ঐতিহাসিক লিপি-পৰম্পৰা, যি মূলতঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা কেন্দ্ৰ কৰি বিকশিত হৈছিল। অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতি, ৰাজকীয় নথিপত্ৰ, ধৰ্মীয় পুথি আৰু প্ৰশাসনিক লেখাৰ দীৰ্ঘ কালজয়ী সাক্ষ্য এই লিপিত সংৰক্ষিত হোৱাত, লিপিটো অসমৰ ভাষা-ইতিহাস আৰু দলিল-ঐতিহ্য অধ্যয়নৰ এক মুখ্য চাবি বুলি গণ্য কৰা হয়। ই পূব ভাৰতীয় লিপি-গোটৰ অন্তৰ্গত হ’লেও বঙালী, মৈথিলী আদি সমগোত্ৰীয় লিপিৰ সৈতে একে পথত একে ধৰণে গ’লে নাথাকিল; বহু ক্ষেত্ৰত নিজস্ব আখৰ-আচৰণ আৰু ব্যৱহাৰ-নীতি বজাই ৰাখি পৃথক ৰূপত গঢ় লৈ উঠিছিল।

স্বৰূপ আৰু শ্ৰেণীবিভাগ

অসমীয়া লিপিক সাধাৰণতে অবুগিডা (অর্থাৎ ব্যঞ্জনৰ সৈতে অন্তর্নিহিত স্বৰধ্বনি থকা লিখন-পদ্ধতি) ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়। ঐতিহাসিকভাৱে এই লিপিত আখৰৰ গঠন, যুক্তাক্ষৰৰ ধৰণ, আৰু লিখন-নিয়মে এক বিশেষ স্থানীয় বৈশিষ্ট্য লাভ কৰিছিল; সেইবাবে আধুনিক মানক অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ সৈতে নাম-মিল থাকিলেও আখৰৰ ৰূপ বহুক্ষেত্ৰত পৃথক দেখা যায়।

ভাষা-ব্যৱহাৰৰ দিশত এই লিপি—

• অসমীয়া ভাষাৰ লগতে সংস্কৃত গ্ৰন্থ লিখাতো ব্যৱহৃত হৈছিল।
• কিছুমান ক্ষেত্ৰত কমতাপুৰী ভাষা-লেখনৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰয়োগৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

উৎস আৰু ঐতিহাসিক পটভূমি

অসমীয়া লিপিৰ আদিম উৎস ৰূপে সাধাৰণতে প্ৰাচীন কামৰূপী লিপিক ধৰা হয়। এই প্ৰাচীন স্তৰ গুপ্ত আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় লিপি-পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱত বিকশিত হৈছিল বুলি উল্লেখ থাকে। লিপি-ইতিহাসৰ বৃহৎ ধাৰাত ইয়াৰ এক সম্ভাব্য বংশানুক্ৰম (বিতৰ্কিত কিছুমান সংযোগসহ) ব্ৰাহ্মী আৰু গুপ্ত পৰম্পৰাৰ মাজেদি চলি আহে বুলি কোৱা হয়; যদিও এই ধৰণৰ দীঘলীয়া বংশানুক্ৰম সবিশেষে একমত-সিদ্ধ নহয়, ব্ৰাহ্মী–গুপ্ত ধাৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কটোক বহুলভাৱে মান্যতা দিয়া হয়।

অসমীয়া লিপি গঢ় লোৱাটো কেৱল আখৰৰ আকাৰ সলনি হোৱা ঘটনাই নহয়; ই একেলগে অঞ্চলগত ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক জীৱন, নথি-পদ্ধতি, আৰু পুথি-প্ৰস্তুতিৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে যুক্ত আছিল। সেই কাৰণে, একেটা লিপিৰ ভিতৰত সময় আৰু ব্যৱহাৰ অনুসৰি শৈলীভেদ গঢ় লৈ উঠা স্বাভাৱিক হৈ পৰে।

বিকাশৰ পৰ্যায়

অসমীয়া লিপিৰ বিকাশক সাধাৰণতে চাৰিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়। এই পৰ্যায়বিভাজনে লিপিৰ ৰূপান্তৰ কিদৰে ধীৰে ধীৰে ঘটিল আৰু কেতিয়া এক স্বতন্ত্ৰ ৰূপ স্পষ্ট হ’ল—সেয়া বুজিবলৈ সুবিধা দিয়ে।

প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি

এই পৰ্যায়ক অসমীয়া লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি স্তৰ বুলিও ধৰা হয়। শিলালিপি আৰু তাম্ৰফলক-ধৰণৰ লিখিত নিদৰ্শনত ইয়াৰ অস্তিত্ব ধৰা পৰে। পঞ্চম শতিকাৰ উমাচল শিলালিপি আৰু ষষ্ঠ শতিকাৰ বাডগাংগা শিলালিপিক এই স্তৰৰ নিদৰ্শন হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। সপ্তম শতিকাৰ নিধানপুৰ তামৰ ফলকসমূহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে হালন্ত (্) চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ লক্ষ্য কৰা যায় বুলি কোৱা হয়। দ্বাদশ শতিকালৈকে আহি বহু আখৰে আধুনিক অসমীয়া আখৰৰ দৰে ৰূপলৈ আগবাঢ়ে বুলি দেখা যায়।

আদি-অসমীয়া লিপি

এই পৰ্যায়ত কামৰূপী স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী অসমীয়া লিপিলৈ ৰূপান্তৰ ধীৰে ধীৰে দৃশ্যমান হয়। আখৰৰ আকৃতি আগৰ তুলনাত অধিক স্থিৰ, স্পষ্ট আৰু কিছুমান দিশত স্বকীয়তা-সচেতন হৈ উঠে। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ধৰ্মপাল আৰু বৈদ্যদেৱৰ শিলালিপিত এই ৰূপান্তৰ-কালৰ নিদৰ্শন দেখা যায় বুলি উল্লেখ থাকে।

অসমীয়া লিপি (স্বতন্ত্ৰ ৰূপ)

ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা অসমীয়া লিপিয়ে স্পষ্টকৈ এক সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ ৰূপ লাভ কৰে বুলি ধৰা হয়। এই সময়ছোৱাত লিপিৰ ব্যৱহাৰ বিস্তৃত হয়, আৰু একে লিপিৰ ভিতৰত কাম-কাজ আৰু সামাজিক প্ৰয়োজন অনুসৰি কেইবাটাও শৈলী প্ৰধানকৈ গঢ় লৈ উঠে। উল্লেখযোগ্যভাৱে—

• গঁড়গঞা: আহোম বুৰঞ্জী আৰু ৰাজকীয় নথি লিখাত ব্যৱহৃত।
• বামুনীয়া: ধৰ্মীয় পুথি আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থ লিখাত প্ৰচলিত।
• কৈঠেলী (লহকাৰী): ভূমিদান, ৰাজচনদ, হিচাপ-পত্ৰ আদি ব্যৱহাৰিক নথিৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত।

সপ্তদশ শতিকাৰ ভিতৰত আখৰৰ বহু ৰূপ স্থিৰ হৈ উঠে বুলি কোৱা হয়, আৰু এই ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপি ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যাপকভাৱে চলি থাকে।

বঙালী–অসমীয়া লিপি (মুদ্ৰণ-মানকলৈ ধাৱমান পৰ্যায়)

ঊনবিংশ শতিকাত ছপাশালৰ সুবিধা আৰু মুদ্ৰণ-প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজনৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া আখৰৰ ঠাইত ধীৰে ধীৰে বঙালী মুদ্ৰণ-লিপিৰ ধাঁচ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়। ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপিৰ ভিত্তিতে নতুন ছপাৰ আখৰ গঢ়াৰ চেষ্টা হৈছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, কিন্তু সেয়া সফল নোহোৱাত বঙালী ধাঁচৰ মুদ্ৰণ-আখৰেই অসমীয়াৰ ছপা মানক ৰূপত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। এই ৰূপান্তৰে আধুনিক যুগত পাঠ-প্ৰচাৰ সহজ কৰিলেও, লিপি-পৰম্পৰাৰ সৈতে এটা দূৰত্বও সৃষ্টি কৰে।

শৈলীভেদ আৰু ব্যৱহাৰ ক্ষেত্ৰ

অসমীয়া লিপিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল—ই একেটা একৰৈখিক “এক ৰূপ” লিপি হৈ নাথাকি, সময় আৰু ক্ষেত্ৰবিশেষে শৈলীভেদত বিকশিত হৈছিল। বিশেষকৈ ঊনবিংশ শতিকাৰ আগলৈ এই শৈলীভেদ স্পষ্টকৈ কাৰ্যভিত্তিক আছিল:

• ৰাজকীয় নথি আৰু বুৰঞ্জী-লেখনৰ বাবে গঁড়গঞা ধৰণ।
• ধৰ্মীয় পুথি, মন্ত্ৰ-পুথি আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থৰ বাবে বামুনীয়া ধৰণ।
• চনদ, ভূমিদান-লিখন, হিচাপ-পত্ৰ আৰু দাপ্তৰীয় কাগজ-পত্ৰৰ বাবে কৈঠেলী/লহকাৰী ধৰণ।

এই শৈলীসমূহে একে ভাষা-অঞ্চলত লিখন-কৌশল, হাতৰ চলন, আখৰৰ গাঁথনি আৰু যুক্তাক্ষৰ গঢ়াৰ ৰীতিৰ ভিন্নতা ধৰি ৰাখিছিল বুলি সামগ্ৰিকভাৱে কোৱা যায়।

আধুনিক বৰ্ণমালাৰ সৈতে সম্পৰ্ক

ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপি আৰু বৰ্তমানৰ মানক অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ মাজত একে ধাৰাৰ সংযোগ থাকিলেও, দুয়োটাৰ মাজত সমতা একেবাৰে সম্পূৰ্ণ নহয়। পুৰণি লিপিত আখৰৰ ৰূপ আৰু যুক্তাক্ষৰৰ গঠন প্ৰায়ে তেনে ধৰণৰ আছিল যি আধুনিক বৰ্ণমালা-মাত্ৰ জানিলেই সহজে ধৰা নপৰে। সেই কাৰণেই—

• বহু পুৰণি পাণ্ডুলিপি আধুনিক পাঠকৰ বাবে পঢ়িবলৈ কঠিন।
• লিপি-পাঠ (প্যালিওগ্ৰাফি ধৰণৰ অধ্যয়ন) প্ৰয়োজনীয় হৈ উঠে।

আধুনিক অসমীয়া আৰু বঙালী বৰ্ণমালাৰ মাজত বহু সাদৃশ্য দেখা যায় যদিও, অসমীয়াত ৰ আৰু ৱ আখৰ দুটা স্বকীয়ভাৱে সংৰক্ষিত আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়; এইটো আধুনিক বঙালী বৰ্ণমালাত নথকা এক পাৰ্থক্য হিচাপে চিহ্নিত।

তাৎপৰ্য

অসমীয়া লিপি অসমৰ লিখিত ঐতিহ্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দু: শিলালিপি, তাম্ৰফলক, বুৰঞ্জী, চনদ আৰু ধৰ্মীয় পুথিৰে গঠিত এক দীঘলীয়া দলিল-ধাৰা এই লিপিৰ মাজেৰে আজিলৈ চিনাক্ত কৰা যায়। ঊনবিংশ শতিকাৰ মুদ্ৰণ-মানকীকৰণে আধুনিক পাঠ-প্ৰচাৰত সহায় কৰিলেও, তাৰ ফলত ঐতিহাসিক আখৰ-ৰূপৰ সৈতে সাধাৰণ পাঠকৰ পৰিচয় কমি যায়। সেয়ে অসমীয়া লিপিৰ অধ্যয়ন ভাষা-ইতিহাস, সংস্কৃতি-ইতিহাস আৰু নথি-পাঠ—তিনিও দিশত একে সময়তে মূল্যবান।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা