শংকৰদেৱ

শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ এটা কেন্দ্ৰীয় নাম। তেওঁ একে সময়তে ধৰ্মপ্ৰচাৰক, সমাজ সংগঠক, কবি, গায়ক, নৰ্তক, অভিনেতা আৰু চিত্ৰকৰ ৰূপে পৰিচিত। নৱবৈষ্ণৱ বা একশৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ জৰিয়তে তেওঁ বিভিন্ন স্তৰৰ মানুহক এক ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক পৰিসৰত একত্ৰিত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। সহজ ভাষাত শাস্ত্ৰীয় তত্ত্ব বুজাবলৈ আগ্ৰহী এই মহাপুৰুষে গীত, কবিতা, নাট আৰু ব্যাখ্যামূলক ৰচনাৰে ভক্তিৰ পথ জনসাধাৰণৰ ওচৰলৈ লৈ আহে; তেওঁৰ প্ৰিয় শিষ্য মাধৱদেৱে তেওঁক “সৰ্বগুণাকৰ” বুলি উল্লেখ কৰা বুলি জনা যায়।

পৰিচয় আৰু বংশ-প্ৰসঙ্গ

শংকৰদেৱৰ জন্ম ১৪৪৯ চনত (১৩৭১ শক) বৰ্তমানৰ বৰদোৱা, নগাঁও জিলাত (পুৰণি নাম টেম্বুৱানী) হোৱা বুলি সাধাৰণতে ধৰা হয়। জন্ম-মুহূর্ত সম্পৰ্কে একাধিক মত চলি আছে; কিছুমান চৰিত-আখ্যানত কাৰ্তিক-আহিন আদি মাহ আৰু তিথি-নক্ষত্ৰৰ ভিন্ন বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই মতভেদ সত্ত্বেও ইংৰাজী চন মতে ১৪৪৯ চনৰ জন্ম-ধাৰণা সৰ্বাধিক স্বীকৃত।

তেওঁৰ পিতৃ কুসুম্বৰ ভূঞা (কুসুম্বৰ শিৰোমণি ভূঞা) আৰু মাতৃ সত্যসন্ধ্যা। শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষসকল “ভূঞা” উপাধিধাৰী আছিল। এই “ভূঞা” শব্দটোক কোনো নিৰ্দিষ্ট জাতিগত পৰিচয় হিচাপে নহয়, ভূ-স্বামী বা মাটিৰ গৰাকী অৰ্থত বুজোৱা হয় বুলি গেইটৰ মত উল্লেখ কৰা হয়। আন কিছুমান মতত কমতা ৰজাৰ অধীনস্থ ভূস্বামীৰ সৈতে বংশ-সূত্ৰ সম্পৰ্কিত কৰি দেখা যায়। অঞ্চলগত ৰাজনৈতিক-সামাজিক পৰিসৰত ভূঞাসকলৰ ভূমিকা আৰু সংগঠনৰ কথাও কিছু গ্ৰন্থত উল্লেখ আছে।

শংকৰদেৱৰ নাম-সম্পৰ্কেও লোকবিশ্বাস আৰু চৰিত-সাহিত্যত বৰ্ণনা পোৱা যায়। মহাদেৱ শিৱৰ কৃপাতে জন্ম লাভ কৰা বুলি বিশ্বাস কৰাত “শংকৰ” নাম ৰখা হৈছিল বুলি কোৱা হয়। গণকে দিয়া “গংগাধৰ” নামসহ তেওঁৰ একাধিক নামৰ উল্লেখো কিছুমান পৰম্পৰাত পোৱা যায়।

শৈশৱ আৰু শিক্ষা

শংকৰদেৱৰ শৈশৱত পিতৃৰ মৃত্যু প্ৰায় সাত বছৰ বয়সত হোৱা বুলি জনা যায়। মাতৃৰ মৃত্যুৰ বিষয়ে ভিন্ন বৰ্ণনা আছে; কিছুমান মতে তেওঁ জন্মৰ পিছতে বা কুসুম্বৰৰ মৃত্যুৰ পিছতে মৃত্যু হয়, আৰু এটা পৰম্পৰাত সতীদাহৰ কথাও আহে। শৈশৱৰ পৰা তেওঁক বুঢ়ীমাক খেৰসূতীয়ে লালন-পালন কৰিছিল।

শিক্ষা-জীৱনৰ আৰম্ভণি তেওঁ বাৰ বছৰ বয়সত মহেন্দ্ৰ কন্দলি নামৰ অধ্যাপক এজনৰ টোলত হয়। চৰিত-সাহিত্যত তেওঁৰ খেল-ধেমালিৰ প্ৰতি আকর্ষণ, টোল এৰি পলাই যাব খোজা, আৰু পাছত অধ্যয়নত মনোনিবেশ কৰাৰ কাহিনী পোৱা যায়। অ-আ ক-খ শিকিয়েই তেওঁ কৰতল কমল কমল দল নয়ন নামৰ ভক্তিমূলক কবিতা ৰচনা কৰি শিক্ষক-সমাজক বিস্মিত কৰিছিল বুলি জনশ্ৰুতি আছে। মহেন্দ্ৰ কন্দলিয়ে তেওঁক “দেৱ” উপাধি দিয়া কথাও পৰম্পৰাগত বৰ্ণনাত পোৱা যায়।

টোলত অধ্যয়নৰ সময়ত তেওঁ চাৰিবেদ, চৈধ্যশাস্ত্ৰ, ওঠৰ পুৰাণ, ব্যাকৰণ, দৰ্শন আদি বিস্তৃত জ্ঞানক্ষেত্ৰত পাৰ্গত হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। এই পৰ্বতেই তেওঁ অনুবাদধর্মী কবিতা হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান ৰচনা কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

সংসাৰ আৰু তীৰ্থভ্ৰমণ

শংকৰদেৱৰ বিবাহ ১৩৯২ শকত হোৱা বুলি তথ্য পোৱা যায়। প্রথমা পত্নী সূৰ্যৱতীৰ গৰ্ভত কন্যা “মনু”ৰ জন্ম হয়; শিশুকালে মনুৰ লগতে সূৰ্যৱতীৰ অকাল বিয়োগ হয় বুলি জনা যায়। এই ঘটনাৰ পাছত তেওঁৰ ভিতৰত সংসাৰ-বিৰাগ জন্মে আৰু তেওঁ বাৰজন সংগীৰে সৈতে পশ্চিম দিশলৈ তীৰ্থভ্ৰমণলৈ যায় বুলি উল্লেখ আছে।

পাছত তেওঁ কালিন্দী আইক দ্বিতীয়বাৰ বিবাহ কৰে। ডফলাৰ উৎপাতৰ বাবে বাসস্থান সলনি কৰি কোমোৰাকটা আৰু মলৱাৰ আদি ঠাইত থকাৰ সময়ৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এই পৰ্বত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰামানন্দৰ জন্ম হয় বুলি জনা যায়; সেই উপলক্ষে কিছুমান গীত ৰচনাৰ কথাও উৎস-টোকাত আছে। কালিন্দী আইৰ সৈতে তেওঁৰ আন সন্তান ক্ৰমে কমললোচন, হৰিচৰণ আৰু হৰিপ্ৰিয়া (ৰুক্মিণী আপি) বুলি কোৱা হয়।

১৪৮১ চনত (১৪০৩ শক) ৩২ বছৰ বয়সত তেওঁ জোঁৱায়েক হৰিৰ হাতত ঘৰ-বাৰী সঁপি দি প্ৰথমবাৰৰ বাবে বৃহৎ তীৰ্থযাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। এই যাত্ৰা বহুবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু বহু তীৰ্থক্ষেত্ৰ, ঐতিহাসিক স্থান ভ্ৰমণ কৰাৰ বিস্তৃত তালিকা চৰিত-সমূহত পোৱা যায়। এই তীৰ্থভ্ৰমণৰ সময়তে বদৰিকাশ্ৰমত তেওঁৰ প্ৰথম বৰগীত ৰচনাৰ কথা উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; কোনটো গীত প্ৰথম—এই বিষয়ে একাধিক পৰম্পৰাগত মত পোৱা যায়।

একশৰণ নাম ধৰ্ম আৰু সামাজিক সংগঠন

শংকৰদেৱৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব মূলতঃ নৱবৈষ্ণৱ বা একশৰণ নাম ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰত। এই ধৰ্মমতে ভক্তিৰ কেন্দ্ৰত নাম-সংকীৰ্তন আৰু একাগ্ৰ আশ্ৰয়ৰ ধাৰণা দেখা যায় বুলি সাধাৰণভাবে বুজা হয়। তেওঁ সাংস্কৃতিক প্ৰচেষ্টাক ধৰ্ম-প্ৰচাৰৰ সহযাত্ৰী কৰি তুলিছিল—গীত, কবিতা, নাট, আখ্যান আৰু লোক-অভিনয়ধর্মী পৰিবেশনে ভক্তি-অনুভৱৰ ভাষা সহজ কৰি সমাজলৈ বিয়পাই দিয়ে।

তেওঁৰ উদ্দেশ্যৰ অন্যতম আছিল সাধাৰণ, অনাখৰী মানুহেও যাতে বেদ-পুৰাণ আদি শাস্ত্ৰীয় তত্ত্বৰ মূল ভাব সহজে অনুভৱ কৰিব পাৰে। সেইকাৰণে তেওঁ সহজ-সৰল ভাষাৰে নানা শাস্ত্ৰ-আধাৰিত ৰচনা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। সমাজ-জীৱনক সংহত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সত্ৰ আৰু নামঘৰ কেন্দ্ৰিক ভক্তি-সমাজ ধাৰণাৰো পৰোক্ষ গুৰুত্ব দেখা যায়; এই পৰম্পৰাই পাছলৈ অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক সংগঠনৰ প্ৰধান কাঠামো ৰূপে পৰিগণিত হয়।

সাহিত্য, সংগীত, নাট আৰু লোক-শিল্প

শংকৰদেৱৰ সৃষ্টিৰাজি বহুমুখী। সাহিত্য-ক্ষেত্ৰত তেওঁ কাব্য, অনুবাদ আৰু ব্যাখ্যামূলক ৰচনা-ধাৰা গঢ়ি তুলিছিল বুলি পৰিচিতি আছে। উৎস-তালিকাত তেওঁৰ বিভিন্ন ৰচনাৰ নামো দিয়া হৈছে; ইয়াত কিছুমান উল্লেখযোগ্য—

• গুণমালা
• ভক্তি প্ৰদীপ
• ভক্তি ৰত্নাকৰ
• অজামিল উপাখ্যান
• ৰুক্মিণী হৰণ কাব্য
• গোপী-উদ্ধৱ সংবাদ

সংগীত-সংস্কৃতিত বৰগীত পৰম্পৰা তেওঁৰ নামৰ সৈতে ওতপ্ৰোত। নাট্য-ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অংকীয়া নাট আৰু পৰিবেশনা-প্ৰথাই অসমীয়া লোক-নাট্যধাৰাক নতুন দিশ দিছিল বুলি মানা হয়। এই পৰিবেশনা-পৰিসৰৰ সৈতে ভাওনা আৰু ৰাসোৎসৱৰ সম্পৰ্কও উৎস-তালিকাত ইঙ্গিতিত।

ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ বিশেষ স্থান পাইছে; নাট-সাহিত্যৰ বাবে ব্যৱহৃত ব্ৰজাৱলী ভাষা পৰম্পৰা শংকৰদেৱীয় সাহিত্যৰ এটা পৰিচিত লক্ষণ। লোক-শিল্পত তেওঁৰ প্ৰভাৱৰ পৰিসৰ হিচাপে অসমৰ মুখা শিল্প পৰম্পৰাকো সম্পৰ্কিত ৰূপে দেখা হয়।

উৎস-তালিকাত উল্লেখ থকা কিছুমান নাট-ৰচনা—

• কালিয়দমন নাট
• পাৰিজাত হৰণ নাট
• ৰুক্মিণী হৰণ নাট
• ৰাম বিজয়
• চিহ্ন-যাত্ৰা

শেষ জীৱন আৰু মৃত্যু

শংকৰদেৱৰ মৃত্যু ১৫৬৮ চনত হোৱা বুলি তথ্য-টোকাত দিয়া আছে। তেওঁৰ মৃত্যুস্থান হিচাপে মধুপুৰ সত্ৰ (ভেলাদংগা, কোচবিহাৰ) উল্লেখ কৰা হৈছে। জীৱনৰ অন্তিম পৰ্বত তেওঁ যি ধৰ্মীয় পৰিসৰ গঢ়ি তুলিছিল, সেই পৰিসৰেই তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছতো শিষ্য-অনুশিষ্য ধাৰাৰে বিস্তাৰ লাভ কৰে বুলি সাধাৰণভাবে ধৰা হয়।

তাৎপৰ্য

শংকৰদেৱক অসমীয়া জাতি-সাহিত্য-সংস্কৃতি গঢ়ি তোলাৰ অন্যতম নিৰ্ণায়ক ব্যক্তিত্ব হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ধৰ্মীয় উপদেশক কেৱল তত্ত্বচৰ্চা ৰূপে সীমাবদ্ধ নাৰাখি তেওঁ গীত, নাট, নৃত্য আৰু সমবেত অনুশীলনৰ জৰিয়তে জনজীৱনৰ মাজত স্থাপন কৰে। এই একত্ৰীকৰণমূলক দৃষ্টিভংগীয়ে মধ্যযুগীয় অসমৰ সমাজত এক নতুন সাংস্কৃতিক ঐক্যবোধ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি বুজা যায়। তেওঁৰ প্ৰসংগত মহাত্মা গান্ধীয়ে অসমবাসীক শংকৰদেৱে দিয়া আদৰ্শ-আৰ্হিৰ প্ৰশংসা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে—ইয়াই তেওঁৰ চিন্তা-প্ৰভাৱৰ বহিৰ্দেশীয় স্বীকৃতিৰ এক দিশ দেখুৱায়।

আৰু চাওক

• অসমীয়া সাহিত্য
• মাধৱদেৱ
• ধৰ্ম
• সত্ৰ
• নামঘৰ
• বৰগীত
• অংকীয়া নাট
• ভাওনা
• ব্ৰজাৱলী ভাষা
• মধুপুৰ সত্ৰ