অসম

অসম উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এখন ৰাজ্য। দক্ষিণ-পূৱ এছিয়াৰ সৈতে সংযোগ-সম্পন্ন সীমান্তাঞ্চলীয় অৱস্থান, বৃহৎ নদী-উপত্যকা ভিত্তিক জনজীৱন, আৰু বহুভাষিক-জনগোষ্ঠীয় সামাজিক বিন্যাসে অসমৰ স্থানীয় পৰিচয়ক ভাৰতীয় পৰিসৰৰ ভিতৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছে। আধুনিক ৰাজ্যখনৰ ৰাজধানী দিছপুৰ; লগতে কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু তাত পোৱা এশিঙীয়া গঁড়, বিশ্বখ্যাত চাহ আৰু মুগা (ৰেচম) আদিৰ বাবে অসম ব্যাপকভাৱে পৰিচিত।

নাম আৰু ব্যুৎপত্তি

অসম নামটোৰ উৎপত্তি সম্পূৰ্ণ নিশ্চিত নহয়, তথাপি গৱেষকসকলৰ মাজত এই নামৰ সৈতে টাই-আহোম জনগোষ্ঠীৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি বহুল সহমত দেখা যায়। বিভিন্ন ব্যাখ্যাৰ ভিতৰত—

• এক মত অনুসৰি, খিলঞ্জীয়া সমাজত আহোম শাসকগোষ্ঠীক “আছাম/আসম/অচম” আদি ৰূপে অভিহিত কৰাৰ চল আছিল; পাছত শাসকৰ নামেই ভূখণ্ডৰ নাম হৈ পৰে। এই ধাৰণাৰ সৈতে সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা আৰু বাণীকান্ত কাকতি আদি গৱেষকৰ দিশ-নিৰ্দেশ জড়িত বুলি উল্লেখ কৰা হয়।
• আন এক ব্যাখ্যাত কামৰূপৰ নাম ৰূপান্তৰত প্ৰথমে “আসাম” আৰু পিছত সংস্কৃতকৰণৰ ধাৰাত “অসম” ৰূপ গঢ়ি উঠা বুলি ধৰা হয়।
• সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ অন্য এক মতত বড়ো শব্দ “ছো-ছাম” (নিম্নভূমি/সমভূমি)ৰ পৰা ব্যুৎপত্তিৰ সম্ভাৱনা উত্থাপন কৰা হৈছে।

ইংৰাজ শাসনৰ পাছত “আছাম/আসাম” ৰূপ অধিক প্ৰচলিত হৈ পৰে আৰু ইংৰাজীলৈ Assam ৰূপে লিপ্যন্তৰিত হয়। বৰ্তমান ইংৰাজীত Axom বা Asom বানান কিছুমান ক্ষেত্ৰত দেখা গ’লেও Assam বানানটোও বহুল ব্যৱহৃত।

অৱস্থান আৰু সীমান্ত

অসমৰ মুঠ আয়তন ৭৮,৪৩৮ বৰ্গ কিল’মিটাৰ। ৰাজ্যখন উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় ধৰণৰ এক ভূখণ্ড, যাক “সাত ভনী” ৰাজ্যসমূহে ঘনিষ্ঠভাৱে আগুৰি ৰাখে। অসমে চাৰিওফালে কেইবাখনো প্ৰদেশ-ৰাজ্য আৰু দুটা ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সীমা ভাগ কৰে—

• উত্তৰত ভূটান
• দক্ষিণ-পশ্চিমত বাংলাদেশ
• উত্তৰ-পূব আৰু পূবে অৰুণাচল প্ৰদেশ
• পূব-দক্ষিণে নাগালেণ্ড আৰু মণিপুৰ
• দক্ষিণত মিজোৰাম
• পশ্চিম-দক্ষিণে ত্ৰিপুৰা আৰু মেঘালয়
• পশ্চিমে পশ্চিমবংগ

এই সীমান্ত-ভূগোলৰ ফলত অসমে দক্ষিণ-পূৱ-এছিয়াৰ দিশৰ পৰা অহা বিভিন্ন সাংস্কৃতিক উপাদান আত্মস্থ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ঐতিহাসিকভাৱে সুবিধা লাভ কৰিছে বুলি ধৰা হয়।

ভূগোল আৰু প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য

অসমৰ ভূ-আকৃতি প্ৰধানকৈ তিনিটা বৃহৎ ভৌগোলিক গোটত বৰ্ণনা কৰা হয়—

• ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা (উত্তৰ অংশ)
• বৰাক উপত্যকা (দক্ষিণ অংশ)
• দুখন উপত্যকাৰ মাজভাগত উচ্চভূমি অঞ্চল (গুৱাহাটীৰ উপকণ্ঠত)

ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা

এই উপত্যকা পূবে তিনিচুকীয়া জিলাৰ শদিয়া অঞ্চলৰ পৰা পশ্চিমে ধুবুৰী জিলাৰ ধুবুৰীলৈ বিস্তৃত। ইয়াত ১৮খন প্ৰশাসনিক জিলা থকাৰ লগতে বড়োলেণ্ড অঞ্চলত ৪খন জনজাতীয় স্বায়ত্তশাসিত জিলা—কোকৰাঝাৰ জিলা, ওদালগুৰি জিলা, বাক্সা আৰু চিৰাং জিলা—অন্তৰ্ভুক্ত। উপত্যকাখনৰ পূব-পশ্চিম দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭২০ কিল’মিটাৰ আৰু গড় প্ৰস্থ প্ৰায় ৮০ কিল’মিটাৰ বুলি বৰ্ণিত। পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঢাল তুলনামূলকভাৱে কম—এইটো ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য ভূ-প্ৰকৃতি।

উত্তৰ দিশৰ হিমালয় আৰু দক্ষিণ দিশৰ নগা-পাহাৰ, কাৰ্বি-পাহাৰ, উত্তৰ কাছাৰ পাহাৰ আৰু মেঘালয় অঞ্চলৰ পৰা বহু উপনৈ আহি ব্ৰহ্মপুত্ৰত মিলিত হয়। উল্লেখযোগ্য উপনৈসমূহৰ কিছুমান—

• উত্তৰপাৰ: সোৱণশিৰি, ৰঙানৈ, ডিক্ৰং, বুৰৈ, বৰগাং, জীয়া ভৰলী, বৰনদী, পাগলাদিয়া, মানাহ, বেকী, আই, চম্পাৱতী আদি
• দক্ষিণপাৰ: ডিব্ৰু নদী, ডিগাৰু, বুঢ়ীদিহিং, দিচাং নদী, দিখৌ নদী, জাঁজী নদী, ভোগদৈ নদী, কাকডোঙা নদী, ধনশিৰি নদী, কলং নদী, কপিলী নদী, কৃষ্ণাই নদী আদি

বৰাক উপত্যকা

বৰাক নদীৰ নাম অনুসৰি এই উপত্যকাৰ নামকৰণ। দক্ষিণ অসমত অৱস্থিত এই অঞ্চলত মূলতঃ তিনিখন জিলা—কাছাৰ জিলা, কৰিমগঞ্জ আৰু হাইলাকান্দি জিলা। শিলচৰ ইয়াৰ মুখ্য নগৰ। ভাষাগতভাৱে এই উপত্যকাত বঙালী ভাষাৰ প্ৰচলন প্ৰধান।

জলবায়ু

অসমত গৰম-সেমেকা মৌচুমী জলবায়ু দেখা যায়। জলীয় ভাপৰ মাত্ৰা তুলনামূলকভাৱে বেছি; বৰষুণ আৰু আৰ্দ্ৰতা উচ্চ হ’ব পাৰে। গ্ৰীষ্মকালত উষ্ণতা ভাৰতৰ বহু স্থানতকৈ তুলনামূলক কম বুলি বৰ্ণনা কৰা হয় আৰু শীতকালত সাধাৰণতে তীব্ৰ জাৰ নাথাকে। জলবায়ুক চাৰিটা ঋতু-খণ্ডত ভাগ কৰা হৈছে—

• নৱেম্বৰ–জানুৱাৰী: শীত
• ফেব্ৰুৱাৰী–এপ্ৰিল: প্ৰাক মৌচুমী
• মে’–জুলাই: মৌচুমী
• আগষ্ট–অক্টোবৰ: উত্তৰ মৌচুমী

কিছুমান তুলনামূলক অধ্যয়নত অসমৰ জলবায়ুৰ সৈতে দাক্ষিণাত্যৰ পশ্চিম উপকূল, দক্ষিণ আফ্ৰিকা আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ কিছুমান সাদৃশ্য উল্লেখ কৰা হৈছে।

ইতিহাস (সংক্ষিপ্ত ৰূপৰেখা)

অসমৰ ইতিহাস বহুস্তৰীয়: আখ্যান-ভিত্তিক প্ৰাচীন স্মৃতি, শিলালিপি-সাহিত্য আৰু ৰাজনৈতিক বংশানুক্ৰম—সকলোৱে মিলি এক দীঘল কালধাৰা নিৰ্মাণ কৰিছে। এই ধাৰা বুজিবলৈ অসমৰ ইতিহাস, প্ৰাগঐতিহাসিক অসম আৰু পুৰণি আৰু মধ্যযুগীয় অসমৰ আলোচনা বিশেষ প্ৰাসংগিক।

প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ–কামৰূপ পৰম্পৰা

পুৰণি গ্রন্থীয় উল্লেখ অনুসৰি এই ভূখণ্ডক মহাভাৰতত “প্ৰাগজ্যোতিষ” নামেও জনা যায়। পৰৱৰ্তী কালত কামৰূপৰ ৰাজনৈতিক বুৰঞ্জীত কিছু ৰজাৰ তথ্য অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য ৰূপে ধৰা হয়। ঐতিহাসিক উপাদানৰ ভিত্তিত পুষ্য বৰ্মন (৩৫০–৩৮০ খ্ৰী.)ক প্ৰথম উল্লেখযোগ্য ঐতিহাসিক ৰজা হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়। ভাস্কৰ বৰ্মন (আনুমানিক ৫৯৪–৬৫০ খ্ৰী.) কামৰূপৰ এক গৌৰৱৰ নাম; সিংহাসনত আৰোহণৰ পিছতে তেওঁ “ভাস্কৰাব্দ” বা কামৰূপী চন প্ৰৱৰ্তন কৰে বুলি কোৱা হয়।

ভাস্কৰ বৰ্মনৰ পাছত বৰ্মন বংশৰ ইতি পৰে; তাৰ পিছত শালস্তম্ভ নামৰ এজন বিষয়া ক্ষমতালাভ কৰি শালস্তম্ভ বংশ স্থাপন কৰে। পৰৱৰ্তীকালে ব্ৰহ্মপালৰ মাধ্যমেৰে পালবংশৰ আৰম্ভণিৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

আহোম উত্থান আৰু “অসম” নামৰ প্ৰচলন

ত্ৰয়োদশ শতিকাত টাই-আহোম জনগোষ্ঠীৰ উত্থানৰ পিছত “অসম” নামটোৰ প্ৰচলন অধিক দৃঢ় হয় বুলি কোৱা হয়। এই পৰ্বত ৰাজ্য-উপত্যকাৰ সংগঠন, ক্ষমতাৰ নতুন কেন্দ্ৰ, আৰু ভাষা-জনগোষ্ঠীয় সংমিশ্ৰণৰ গতি ত্বৰান্বিত হয়; ফলত “অসম” নামটো ক্ৰমে এক ভৌগোলিক-ৰাজনৈতিক সত্তাৰ নাম হিচাপে স্থায়ী হয়।

ঔপনিবেশিক দখল আৰু আধুনিক ৰাষ্ট্ৰগঠন

ইংৰাজৰ আগতে অসম স্বতন্ত্ৰ ৰাষ্ট্ৰ আছিল। ১৮২৬ চনৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধি অনুসৰি অসম ইংৰাজৰ অধীনলৈ যায়। ঔপনিবেশিক শাসনকালত অসম এক মুখ্য প্ৰদেশীয় পৰিসৰত বিবেচিত হৈছিল যদিও পৰৱৰ্তীকালে এই বৃহৎ অঞ্চল বিভিন্ন ৰাজ্যত বিভক্ত হয়।

ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত অসমৰ জনসাধাৰণেও অন্য প্ৰদেশসমূহৰ দৰে উল্লেখযোগ্য অংশগ্ৰহণ কৰে। ১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পাছত অসম স্বাধীন ভাৰতৰ অন্তৰ্ভুক্ত এখন ৰাজ্য/প্ৰদেশ হিচাপে গঠিত হয়।

প্ৰশাসন, জনসংখ্যা আৰু ভাষা

অসমৰ প্ৰশাসন দিছপুৰক কেন্দ্ৰ কৰি পৰিচালিত হয়; বিধানসভা একসদনীয় আৰু ১২৬খন আসন আছে। ন্যায়বিভাগীয় দিশত গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয় গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান।

জনসংখ্যা (২০১১) ৩,১১,৬৯,২৭২ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৩.১৮% বুলি নথিভুক্ত। সময়মণ্ডল ভা. মা. স.। সংসদীয় প্ৰতিনিধিত্বত লোকসভাত ১৪খন আৰু ৰাজ্যসভাত ৭খন আসন আছে।

ভাষা-নীতি আৰু বাস্তৱ ব্যৱহাৰ দুয়ো দিশত অসম বহুভাষিক। আধিকাৰিক ভাষা হিচাপে অসমীয়া, বঙালী, বড়োভূমিত বড়ো ভাষা আৰু বৰাক উপত্যকাত মেইতেই (মণিপুৰী)ৰ স্বীকৃতি উল্লেখ কৰা হয়। অঞ্চলভেদে ভাষা-প্ৰচলনৰ বৈচিত্ৰ্য স্পষ্ট—বিশেষকৈ বৰাক উপত্যকাত বঙালী ভাষাৰ প্ৰাধান্য আৰু উপত্যকা-বাহিৰৰ বহু অংশত অসমীয়াৰ বিস্তৃত ব্যৱহাৰ।

অৰ্থনীতি, প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু পৰিচিতি

অসম বিশ্ব-চিনাক্তি লাভ কৰিছে কিছুমান নির্দিষ্ট সম্পদ আৰু বৈশিষ্ট্যৰ বাবে—

• চাহ উৎপাদন আৰু তাৰ সৈতে জড়িত উদ্যোগ
• মুগা (ৰেচম)—অঞ্চল-ভিত্তিক বিশেষ ৰেচম-সংস্কৃতি
• কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু এশিঙীয়া গঁড়—জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু সংৰক্ষণ
• এছিয়াৰ ভিতৰত প্ৰথম তেল খননৰ স্থান হিচাপে অসমৰ উল্লেখ (ঐতিহাসিক-অর্থনৈতিক পৰিচিতি)

এই উপাদানসমূহে অসমৰ অৰ্থনীতি আৰু বাহ্যিক পৰিচয়—দুয়োটাকে একেলগে গঢ় দিয়ে।

তাৎপৰ্য

অসমৰ গুৰুত্ব কেৱল এক প্ৰশাসনিক ৰাজ্য হিচাপে নহয়; ই উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনৈতিক সংযোগস্থল, বৃহৎ নদী-ব্যৱস্থা-কেন্দ্ৰিক জনজীৱন, আৰু বহুস্তৰীয় ইতিহাস-ঐতিহ্যৰ এক মিলনক্ষেত্ৰ। প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ–কামৰূপ ঐতিহ্য আৰু আহোম ৰাজ্য-কেন্দ্ৰিক পৰৱৰ্তী ৰাজনৈতিক ধাৰাই মিলি অসমৰ সাংস্কৃতিক স্মৃতি আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়ক শক্তিশালী কৰিছে। সীমান্তীয় অৱস্থান আৰু বহুভাষিক সমাজ-বাস্তৱতাই আধুনিক অসমৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক আলোচনাতো বিশেষ তাৎপৰ্য অৰ্জন কৰে।

আৰু চাওক

• উত্তৰ-পূব ভাৰত
• অসমৰ ভূগোল
• অসমৰ ইতিহাস
• ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
• ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
• দিছপুৰ
• ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা
• বৰাক উপত্যকা
• কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
• টাই-আহোম জনগোষ্ঠী