অসমীয়া বৰ্ণমালা

অসমীয়া বৰ্ণমালা বুলিলে অসমীয়া ভাষাৰ লিখিত ৰূপ প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা আখৰসমষ্টি বুজায়। ভাষা-শিক্ষা, পঢ়াশালীয়া ব্যাকৰণ, প্ৰকাশনা আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱহাৰত ই এক মৌলিক মানদণ্ড; কিয়নো শব্দৰ শুদ্ধ বানান, ধ্বনিৰ সঠিক প্ৰকাশ, আৰু পাঠ-অনুধাৱনৰ সহজতা বৰ্ণমালাৰ নিয়ম আৰু শ্ৰেণীবিভাগৰ ওপৰত নির্ভৰ কৰে। পৰম্পৰাগতভাৱে “অ-ৰ পৰা ঁ-লৈকে” মুঠ ৫২টা আখৰৰ সমষ্টিক বৰ্ণমালা বোলা হয়; তথাপি ব্যাকৰণ-আলোচনাত এই সমষ্টিক ব্যৱহাৰিক অৰ্থত “বৰ্ণমালা” আৰু স্বৰূপাৰ্থত “আখৰমালা” বুলিও কোৱা দেখা যায়।

উৎস আৰু ঐতিহাসিক বিকাশ

অসমীয়া আখৰ-ব্যৱস্থাৰ উৎস সম্পৰ্কে পণ্ডিতসকলৰ মাজত একাধিক ব্যাখ্যা আছে। এক মতে, এই লিপি ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পৰা কুটিল লিপি বা সিদ্ধমাতৃকা-ধাৰা অতিক্ৰম কৰি বিকশিত হৈছে। আন এক মতে, ব্ৰাহ্মীৰ পৰা অসমীয়া লিপিৰ পূৰ্বসূৰী হিচাপে কামৰূপী লিপিৰ মাজেৰে ধাৰাবাহিক বিকাশ ঘটিছে; এই দৃষ্টিভংগত সিদ্ধমাতৃকা (বা কুটিল) আৰু কামৰূপী পৰম্পৰাৰ সম্পৰ্কক বিকাশ-ধাৰাৰ ভিতৰতেই চোৱা হয়।

১৭ শতিকামানত অসমীয়া লিপিৰ তিনিটা লিখন-শৈলী পৃথকভাৱে গঢ় লৈ উঠাৰ তথ্য পোৱা যায়—

• কাইথেলী
• বামুণীয়া
• গড়গঞা লিপি

এই শৈলীভিত্তিক বিভাজনে একে লিপি-পৰম্পৰাৰ ভিতৰত উপস্থাপন-পদ্ধতি, হাতৰ লিখনিৰ ৰীতি, আৰু ব্যৱহাৰক্ষেত্ৰ অনুসৰি বৈচিত্ৰ্য থকা বুজায়। ঐতিহাসিক তুলনামূলক অধ্যয়নত অসমীয়া লিপিৰ গঠনগত সাদৃশ্য কিছুমান ক্ষেত্ৰত দেৱনাগৰী অপেক্ষা অন্য দিশত অধিক ঘনিষ্ঠ—এনেদৰে মত ব্যক্ত কৰা দেখা যায়, যদিও ব্ৰাহ্মীধাৰাই সাধাৰণ উৎস হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য।

বৰ্ণমালাৰ গঠন আৰু শ্ৰেণীবিভাগ

উচ্চাৰণগত বৈশিষ্ট্য অনুসৰি অসমীয়া বৰ্ণমালা সাধাৰণতে দুটা শাখাত ভাগ কৰা হয়—

• স্বৰবৰ্ণ
• ব্যঞ্জনবৰ্ণ

স্বৰবৰ্ণ বুলিলে সেই আখৰ বুজায়, যিবোৰ উচ্চাৰণ কৰোঁতে নিশাৰ বায়ু মুখগহ্বৰৰ ভিতৰত কোনো উল্লেখযোগ্য বাধা নাপায়। ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ ক্ষেত্ৰত বায়ুপ্ৰৱাহ মুখবিৱৰত বিভিন্ন ঠাইত বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ ধ্বনি সৃষ্টি কৰে; সেয়েহে ব্যঞ্জনবৰ্ণক স্বৰাশ্ৰয়ী বুলিও ধৰা হয়।

বৰ্তমান প্ৰচলিত ধৰণে অসমীয়াত স্বৰবৰ্ণ ১১টা আৰু ব্যঞ্জনবৰ্ণ ৪১টা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ ভিতৰত য়, ড়, ঢ়—এই আখৰকেইটা সাধাৰণতে শব্দৰ আদিত ব্যৱহাৰ নোহোৱাৰ নিয়ম উল্লেখযোগ্য।

স্বৰবৰ্ণ: সংখ্যা, প্ৰকাৰ আৰু ধ্বনি

অসমীয়া ভাষাত প্ৰচলিত স্বৰবৰ্ণ ১১টা। উচ্চাৰণৰ দৈৰ্ঘ্য অনুসৰি ইহঁতক দুটা ভাগত ধৰা হয়—

হ্ৰস্ব স্বৰ

চুটি উচ্চাৰণ হোৱা স্বৰবৰ্ণ:

• অ, ই, উ, ঋ, এ, ও

দীৰ্ঘ স্বৰ

দীঘলীয়া উচ্চাৰণ হোৱা স্বৰবৰ্ণ:

• আ, ঈ, ঊ, ঐ, ঔ

ধ্বনি-দিশেৰে অসমীয়াত স্বৰধ্বনি ৮টা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ইয়াৰ মাজত ই আৰু উ ধ্বনিসূচক আখৰ বৰ্ণমালাত দুটাকৈ উপস্থিত; কিন্তু সংস্কৃত বা কিছুমান আন ভাৰতীয় ভাষাৰ দৰে অসমীয়াত ই/উ-ৰ হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘভেদ ধ্বনি-ব্যৱস্থাত একে ৰূপে চলি নথকাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।

আনহাতে, অসমীয়াৰ কিছুমান স্বৰধ্বনি (যেনে অ’ আৰু এ’ধৰণৰ) বুজাবলৈ বৰ্ণমালাত পৃথক স্বতন্ত্ৰ আখৰ নাই বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। সেইবাবে এই ধ্বনিসমূহ সাধাৰণতে অ আৰু এ আখৰেৰে প্ৰকাশ কৰা হয়; বিশেষ ক্ষেত্ৰত আখৰৰ ওপৰত উৰ্দ্ধকমা যোগ কৰি পাৰ্থক্য দেখুওৱাৰ ৰীতিও উল্লেখ কৰা হয়।

এটা গুৰুত্বপূর্ণ দিশ হ’ল: অসমীয়াত ঋ-ক শুদ্ধ স্বৰবৰ্ণ বুলি নধৰি “ৰ + ই” (ৰি)ৰ যুগ্ম ৰূপ বুলি ব্যাখ্যা কৰাৰ ধাৰণা আছে। তদুপৰি ঐ আৰু ঔ আখৰ দুটাক স্বৰৰ সন্ধিজাত ৰূপ বুলিও ধৰা হয়; অর্থাৎ ইহঁত স্বৰ-সংযোগ (সন্ধি)ৰ ফল।

অনুনাসিক স্বৰ আৰু চিহ্ন

প্ৰতিটো স্বৰৰ একোটাকৈ অনুনাসিক ৰূপ থাকিব পাৰে। স্বৰৰ অনুনাসিকতা চিহ্নিত কৰিবলৈ চন্দ্ৰবিন্দুসম্বন্ধীয় চিহ্ন (̃) ব্যৱহাৰৰ কথা ব্যাখ্যাত আছে, আৰু বৰ্ণমালাত ঁ (চন্দ্ৰবিন্দু) আৰু ং আদি চিহ্নৰ ব্যৱহাৰো প্ৰাসংগিক।

স্বৰচিহ্ন আৰু হসন্ত

স্বৰবৰ্ণ চিহ্ন ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সৈতে যুক্ত হ’লে ব্যঞ্জনৰ উচ্চাৰণ সলনি হয়—এই নীতিয়ে বানান-ৰীতিত মৌলিক ভূমিকা লয়। স্বৰচিহ্ন যুক্ত নাথাকিলে ব্যঞ্জনৰ পাছত হসন্ত (্) লিখা হয় বুলিও ব্যাকৰণীয় ব্যাখ্যা আছে।

ব্যঞ্জনবৰ্ণ: বিভাগ, বৰ্গ আৰু প্ৰাণভেদ

অসমীয়াত ব্যঞ্জনবৰ্ণ ৪১টা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। উচ্চাৰণভেদে ব্যঞ্জনবৰ্ণক তলত দিয়া তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়—

স্পৰ্শ বৰ্ণ (বৰ্গীয় বৰ্ণ)

‘ক’-ৰ পৰা ‘ম’-লৈ ২৫টা বৰ্ণ স্পৰ্শ বৰ্ণ; কাৰণ উচ্চাৰণত জিভাই মুখৰ কোনো অংশ স্পৰ্শ কৰে। ইহঁতক পাঁচটা বৰ্গত ভাগ কৰি বৰ্গৰ প্ৰথম আখৰৰ নামে বৰ্গ-চিহ্নিত কৰা হয়—

• ক বৰ্গ: ক খ গ ঘ ঙ
• চ বৰ্গ: চ ছ জ ঝ ঞ
• ট বৰ্গ: ট ঠ ড ঢ ণ
• ত বৰ্গ: ত থ দ ধ ন
• প বৰ্গ: প ফ ব ভ ম

এই বৰ্গীয় বৰ্ণসমূহক আকৌ অল্পপ্ৰাণ আৰু মহাপ্ৰাণ দুটা ভাগত ধৰা হয়—

• অল্পপ্ৰাণ: বৰ্গৰ ১ম, ৩য়, ৫ম বৰ্ণ (যেনে ক/গ/ঙ আদি)
• মহাপ্ৰাণ: বৰ্গৰ ২য় আৰু ৪ৰ্থ বৰ্ণ (যেনে খ/ঘ আদি)

উষ্ম বৰ্ণ

উষ্ম বৰ্ণ ৪টা:

• শ ষ স হ

অন্ত বৰ্ণ (অন্তঃস্থ বৰ্ণ)

স্পৰ্শ আৰু উষ্মৰ মাজামাঝি ধৰণৰ বৰ্ণ:

• য ৰ ল ৱ

আধুনিক অসমীয়াত কিছুমান আখৰৰ ঐতিহাসিক ধ্বনি-বৈশিষ্ট্য ক্ষীণ হোৱা বাবে বৰ্ণ-পৰিচয় বুজাবলৈ বিশেষ নাম ব্যৱহৃত হয়—যেনে “মূৰ্ধন্য ণ”, “দন্ত্য ন”, ঞৰ বিশেষ উচ্চাৰণ-চিনাক্তকৰণ; তেনেদৰে “তালব্য শ”, “মূৰ্ধন্য ষ” আৰু “দন্ত্য স” ইত্যাদি।

উচ্চাৰণস্থান আৰু অযোগবাহ

উচ্চাৰণৰ স্থান অনুসৰি অসমীয়া বৰ্ণসমূহক কণ্ঠ, তালু, মূৰ্দ্ধা, দাঁত, ওঁঠ আদি আধাৰত শ্ৰেণীবিভাগ কৰা হয়। সাধাৰণ তালিকা তলত দিয়া ধৰণে দেখা যায়—

• কণ্ঠ্য: অ আ ক খ গ ঘ ঙ হ
• তালব্য: ই ঈ চ ছ জ ঝ ঞ য শ
• মূৰ্দ্ধণ্য: ট ঠ ড ঢ ণ ঋ ৰ ষ
• দন্ত্য: ত থ দ ধ ন ল স
• ওষ্ঠ্য: উ ঊ প ফ ব ভ ম
• অনুনাসিক: ঙ ঞ ণ ম ং
• কণ্ঠ্য-তালব্য: এ ঐ
• কণ্ঠৌষ্ঠ্য: ও ঔ
• দন্তৌষ্ঠ্য: ৱ

ইয়াৰ উপৰি ং আৰু ঃ—এই দুটা চিহ্নক অযোগবাহ বৰ্ণ বোলা হয়; ইহঁতৰ নিজা স্বতন্ত্ৰ উচ্চাৰণ নথকাৰ বাবে যি বৰ্ণৰ লগত ব্যৱহাৰ হয়, সাধাৰণতে সেই বৰ্ণৰ উচ্চাৰণ-ধাৰাৰ সৈতে মিলি যায়।

যুক্তাক্ষৰ, বৰ্ণবিশ্লেষণ আৰু লিখন-পদ্ধতি

দুটা বা ততোধিক ব্যঞ্জন লগ লাগি নতুন গঠন সৃষ্টি কৰিলে তাক যুক্তাক্ষৰ বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে—

• দুটা বৰ্ণযুক্ত: ক + ক = ক্ক; ক + স = ক্স; ক + ষ = ক্ষ
• তিনিটা বৰ্ণযুক্ত: ন + ধ + ৰ = ন্ধ্ৰ; স + ত + ৰ = স্ত্ৰ; ধ + ৰ + উ = ধ্ৰু

ভাষাবিদ গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ মত অনুসৰি, দুটা বৰ্ণযুক্ত অসমীয়া যুক্তাক্ষৰৰ সংখ্যা ১৪৩টা আৰু তিনিটা বৰ্ণযুক্ত যুক্তাক্ষৰ ২১টা বুলি উল্লেখ কৰা হয় (বিশেষ আখৰ-সম্ভাৱনা অনুসৰি গণনা পৃথকভাবে ধৰা হৈছে)।

শব্দক বৰ্ণৰ সমষ্টি হিচাপে ভাঙি দেখুওৱাৰ পদ্ধতিক বৰ্ণ-বিন্যাস বা বৰ্ণ-বিশ্লেষণ বোলা হয়। উদাহৰণ: “অমিতা” = অ+ম+ই+ত+আ; “বাক্য” = ব+আ+ক+য়।

লিখন-ব্যৱহাৰত আৰু এটা লক্ষণীয় দিশ হ’ল—কিছুমান শব্দত ব্যঞ্জনৰ অন্তত স্বৰধ্বনি কেতিয়াবা স্পষ্টকৈ উচ্চাৰিত হয়, কেতিয়াবা নহয়। পুৰণি/ব্ৰজাৱলীভাষাৰ কিছুমান ৰূপত স্বৰৰ স্পষ্ট উচ্চাৰণ দেখা যায় বুলি বৰ্ণনা আছে; আনহাতে বহু শব্দত অন্ত্য ব্যঞ্জনৰ স্বৰ ধ্বনি লোপ পায় বা ৰক্ষা পায়—এই প্ৰকৃতি বানান-পাঠ আৰু ধ্বনি-অনুধাৱনত প্ৰভাৱ পেলায়।

তাৎপৰ্য

অসমীয়া বৰ্ণমালা কেৱল আখৰৰ তালিকা নহয়; ই অসমীয়া ভাষাৰ ধ্বনি-ব্যৱস্থা, বানান-মানদণ্ড, আৰু ঐতিহাসিক লিপি-বিকাশ একেলগে ধৰি ৰখা এক সাংস্কৃতিক-ভাষিক আধাৰ। স্বৰ-ব্যঞ্জনৰ শ্ৰেণীবিভাগ, উচ্চাৰণস্থান, প্ৰাণভেদ, অযোগবাহ আৰু যুক্তাক্ষৰ—এই সকলো উপাদানে মিলি অসমীয়াৰ লিখিত শৈলী আৰু পাঠ-সংৰক্ষণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। লগতে অসমীয়া–বঙালী লিপিৰ তুলনা বা নিকটতা-দূৰত্বৰ আলোচনা ভাষাবিজ্ঞান আৰু লিপিবিদ্যাৰ ক্ষেত্ৰত বৰ্ণমালাটোক এক গুৰুত্বপূর্ণ অধ্যয়ন-বিষয় কৰি তোলে।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• অসমীয়া লিপি
• অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জী
• অসমীয়া ব্যাকৰণ
• ব্ৰাহ্মী লিপি
• কুটিল লিপি
• গড়গঞা লিপি
• সন্ধি
• অসমীয়া–বঙালী লিপি
• বঙালী লিপি