ভাষা

ভাষা (Language) হ’ল মানুহে মনৰ ভাৱ প্ৰকাশ কৰা আৰু সমাজজীৱনত একে ভাষা-বুজা লোকৰ মাজত অৰ্থবোধক যোগাযোগ সাধনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা সাঙ্কেতিক ধ্বনি-প্ৰণালী। ভাষা অধ্যয়ন ভাষাবিজ্ঞানৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়; কাৰণ ভাষা মানুহৰ বুদ্ধিবৃত্তি, সমাজ-সংগঠন, সংস্কৃতি আৰু জ্ঞান-বিনিময়ৰ এক মূল আধাৰ, আৰু ই প্ৰজন্মে প্ৰজন্মে শিকা-শিকোৱা প্ৰথাৰে আগবাঢ়ি যায়।

সংজ্ঞা আৰু মূল ধাৰণা

ভাষা বুলিলে সাধাৰণতে বুজায়—এটা নিৰ্দিষ্ট জনসমষ্টিয়ে প্ৰায় একে ধৰণে উচ্চাৰণ কৰা ধ্বনি-চিহ্নৰ জৰিয়তে শব্দ আৰু বাক্য গঠন কৰি পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ বক্তব্য বুজি পোৱা প্ৰক্ৰিয়া। মানুহে কোৱা কথাবোৰ একোটা ধ্বনি-সমষ্টি; এই ধ্বনি-সমষ্টিয়ে বহন কৰা সঙ্কেত বুজি পোৱাৰ ফলতেই যোগাযোগ সম্ভৱ হয়। যিসকল একে ধৰণৰ ধ্বনি-সঙ্কেত বুজে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে, তেওঁলোকক সেই ভাষাৰ ভাষাভাষী বোলা হয়।

‘ভাষা’ শব্দটো সংস্কৃত ‘ভাষ’ ধাতুৰ পৰা উদ্ভূত বুলি ধৰা হয়; ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ ‘ব্যক্তবাণী’—অৰ্থাৎ স্পষ্ট আৰু পূৰ্ণ অভিব্যঞ্জনা। ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ ‘Language’ক বহুতে ‘the faculty of speech’—‘ব্যক্তবাণীৰ দক্ষতা’ বুলিও ব্যাখ্যা কৰে। উৎস-টোকাত উল্লেখ অনুসৰি ‘ভাষা’ শব্দটো কেৱল মানুহৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য বুলি ধৰা হৈছে; অৰ্থাৎ ভাষা মানৱীয় যোগাযোগ-ব্যৱস্থাৰ বিশেষ ৰূপ।

ভাষাৰ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী

ভাষাক কেৱল শব্দৰ তালিকা হিচাপে নহয়, এক সুশৃঙ্খল পদ্ধতি হিচাপে বুজা হয়। হেনৰী লী স্মিথে ভাষাক আয়ত্ত কৰা (শিকি লোৱা), পাৰস্পৰিক, যাদৃচ্ছিক ধ্বনি-প্ৰতীকৰ পদ্ধতি বুলি বৰ্ণনা কৰিছে—যাৰ জৰিয়তে একে ভাষা-সম্প্ৰদায় বা উপসংস্কৃতিৰ মানুহে কাম-কাজ সম্পন্ন কৰে আৰু সাংস্কৃতিক অভিজ্ঞতা তথা প্ৰত্যাশাৰ ক্ষেত্ৰত ভাব-বিনিময় কৰে। এই দৃষ্টিভংগীয়ে ভাষাৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ স্পষ্ট কৰে—(ক) ভাষা শিকি আয়ত্ত কৰা বস্তু, (খ) সমাজত পাৰস্পৰিকভাৱে স্বীকৃত সংকেত-ব্যৱস্থা, আৰু (গ) ধ্বনি-চিহ্ন আৰু অৰ্থৰ সম্পৰ্ক সাধাৰণতে যাদৃচ্ছিক (arbitrary)।

ভাষা অধ্যয়নত ধ্বনি আৰু উচ্চাৰণ-সম্পৰ্কীয় দিশসমূহক ধ্বনিতত্ত্ব আদি শাখাই বিশ্লেষণ কৰে; য’ত বাগ্‌ধ্বনিৰ উৎপত্তি, বিন্যাস আৰু বোধগম্যতাক কেন্দ্ৰ কৰি আলোচনা আগবঢ়ে।

ভাষাৰ উৎপত্তি-সম্পৰ্কীয় সূত্ৰসমূহ

ভাষা কেনেকৈ আৰম্ভ হ’ল—এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰত বহু অনুমানমূলক সূত্ৰ আগবঢ়োৱা হৈছে। উৎস-টোকাত উল্লেখিত সূত্ৰসমূহ ভাষা-উৎপত্তিৰ বিভিন্ন সম্ভাৱ্য পথ দেখুৱায়; যদিও এইবোৰ এককভাৱে চূড়ান্ত ব্যাখ্যা বুলি ধৰা কঠিন, তথাপি ভাষা-গঠনৰ সামাজিক-মানসিক পটভূমি বুজাত ই সহায়ক।

অনুকৰণ সূত্ৰ (Bow-Bow)

মানুহ স্বাভাৱিকতে অনুকৰণশীল—এই ধাৰণাৰ আধাৰত কোৱা হয় যে আদিম মানৱে পশু-পক্ষীৰ মাত বা প্ৰাকৃতিক ধ্বনি অনুকৰণ কৰি ধ্বন্যাত্মক শব্দ গঢ়িছিল। উদাহৰণস্বৰূপে বিভিন্ন জন্তুৰ মাতৰ অনুকৰণ (যেনে “মেউ মেউ”, “কুউ কুউ”) অথবা প্ৰকৃতিৰ ধ্বনিৰ অনুকৰণ (যেনে “কেৰ-কেৰ”, “জন-জন”) ইত্যাদিৰে শব্দ সৃষ্টিৰ কথা ধৰা হয়।

সহজাত প্ৰবৃত্তিজনিত সূত্ৰ (Pooh-Pooh)

মানুহে বিস্ময়, বেদনা, আনন্দ, ক্ৰোধ আদি অনুভূতি প্ৰকাশ কৰিবলৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাবে কিছুমান আন্তৰিক ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰে (যেনে “উহ্”, “আঃ”, “বাঃ বাঃ”)। এই ধৰণৰ ভাব-প্ৰকাশক ধ্বনিৰ পৰা ভাষা বিকাশলৈ গতি ল’ব পাৰে বুলি এই সূত্ৰই অনুমান কৰে। উৎস-টোকাত মেক্সমূলাৰে ইয়াক ‘pooh-pooh theory’ বুলি অভিহিত কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে।

শব্দৰ অনুকৰণ সূত্ৰ (Ding Dong)

কিছুমান বস্তুত আঘাত লাগিলে নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ ধ্বনি সৃষ্টি হয়—যেনে “টং টং”, “ধুম ধুম”, “ধিং দাও” আদি। মানুহে এই ধ্বনি শুনি তেনে ধৰণৰ ধ্বনি-চিহ্নক শব্দ হিচাপে ধৰি লোৱাৰ সম্ভাৱনা এই সূত্ৰত বিবেচিত। উৎস-টোকাত উল্লেখ অনুসৰি মেক্সমূলাৰে এসময়ত এই সূত্ৰ সমৰ্থন কৰিছিল যদিও পাছলৈ সমৰ্থন কৰা নাছিল।

ইংগিতধৰ্মী সূত্ৰ (Gesture)

এই মতে ভাষাৰ আৰম্ভণি ইশাৰা-ইংগিত তথা অংগী-ভংগীৰ পৰা হ’ব পাৰে। মানুহে কথা নক’লেও মূৰ দুপিয়াই সন্মতি প্ৰকাশ কৰা, কলা-বোবা মানুহে অংগী-ভংগীৰে ভাব প্ৰকাশ কৰা, নৃত্যত হস্তমুদ্ৰাৰে সীমিত ভাব বিনিময় কৰা—এইবোৰ উদাহৰণে ইংগিতৰ যোগাযোগ-ক্ষমতা দেখুৱায়। উৎস-টোকাত এই সূত্ৰটো একাধিক স্তৰ অতিক্ৰম কৰা বিকাশ-ধাৰাৰ কথা উল্লেখ আছে—আদিম প্ৰতীকধ্বনি, অনুকৰণ, শব্দ আহৰণ, আৰু ক্ৰমান্বয়ে স্পষ্ট ভাব-প্ৰকাশক শব্দ সৃষ্টি।

ভাৰসাম্য সূত্ৰ (Yo-he-ho)

গধুৰ কামত একেলগে বল প্ৰয়োগ কৰোঁতে মানুহে শক্তি-সমন্বয়ৰ বাবে সুৰ-ধ্বনি বা চিঞৰ ধৰণৰ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰে—যেনে ‘হেইয়া-হো-হৈ-চো’ ইত্যাদি। এই ধৰণৰ সমবায়-কাৰ্যৰ ধ্বনি-চিহ্নৰ পৰাই ভাষা বিকাশ পোৱাৰ অনুমান এই সূত্ৰত কৰা হয়। উৎস-টোকাত ঊনবিংশ শতিকাৰ ‘নয়’ নামৰ পণ্ডিত আৰু এ. এছ. ডায়মণ্ডৰ মতামতৰ উল্লেখ আছে।

সংগীতধৰ্মী সূত্ৰ (Musical)

এ. এছ. ডায়মণ্ডৰ সৈতে সম্পৃক্ত ধাৰণাত কোৱা হয়—মানুহৰ মনত জাগ্ৰত হোৱা সুৰ-মধুৰতাৰ সূক্ষ্ম অনুভৱ, অৰ্থাৎ সংগীতধৰ্মী স্পন্দন, ভাষাৰ বিকাশত ইন্ধন যোগাব পাৰে। উৎস-টোকাত নিশাৰ সংগীত বা নাইটিংগেলৰ মধুৰ ধ্বনিৰ সৈতে তুলনা কৰি ভাষাৰ “মধুৰতা”ৰ কথা কোৱা হৈছে।

ক্ৰমবিকাশবাদ সূত্ৰ (Evolution)

মানৱ-মনৰ আৰু বুদ্ধিৰ বিকাশৰ সৈতে ভাষাও ক্ৰমে উন্নত ৰূপ লৈ আগবঢ়ে—এই ধাৰণাই ক্ৰমবিকাশবাদ সূত্ৰৰ মূল। উৎস-টোকাত অট’ জেচ্ পাৰচনৰ ধাৰণাৰ উল্লেখ আছে—এটা আদিম স্তৰত মানুহে ডিঙি-মুখৰ মাংসপেশীৰ চালনা আৰু “সুৱদি” বা আচৰিত ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰি নিজে আনন্দ পোৱা বা আনক আনন্দ দিয়াৰ বাহিৰে বেলেগ উদ্দেশ্য নাছিল; তেনে আনন্দ-আধাৰিত ধ্বনি-প্ৰয়াসৰ পৰাই ভাষাৰ সূচনা ভাবিব পাৰি।

ভাষাৰ বৈশিষ্ট্য

উৎস-টোকাত ভাষাৰ কেইবাটাও মৌল বৈশিষ্ট্য স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে ভাষাক অন্যান্য যোগাযোগ-পদ্ধতিৰ পৰা পৃথক কৰাত সহায় কৰে।

• ভাষা বাগযন্ত্ৰ-উৎপন্ন ধ্বনিৰ সমষ্টি: ভাষাৰ ধ্বনিসমূহ মানুহৰ বাগিন্দ্ৰীয়ৰ দ্বাৰা উচ্চাৰিত; এই ধ্বনিসমূহক অৰ্থবহ ৰূপত গঢ়ি মানুহে যোগাযোগ কৰে।
• ভাষা প্ৰণালীবদ্ধ: ধ্বনি-প্ৰতীকসমূহ এক নিৰ্দিষ্ট গঠন-প্ৰণালীত সংগঠিত থাকে; প্ৰত্যেক ভাষাৰ গঠন-পদ্ধতি নিজস্ব।
• ভাষা যাদৃচ্ছিক: শব্দ আৰু অৰ্থৰ সম্পৰ্ক সৰ্বত্ৰ একে নহয়; জনসমষ্টিৰ স্বীকৃতি আৰু পৰম্পৰাই শব্দ-অৰ্থৰ সম্পৰ্ক স্থিৰ কৰে।
• ভাষা পৰম্পৰাগত: এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ ভাষা শিকি-পাই প্ৰবাহিত হয়; শিশুৱে সমাজৰ ভাষা আহৰণ কৰি দক্ষতা লাভ কৰে।
• ভাষা সমাজকেন্দ্ৰিক: সমাজ-সংস্পৰ্শ নথকা শিশুৱে ভাষা সহজে আয়ত্ত কৰিব নোৱাৰে; ভাষা সমাজত ব্যৱহাৰৰ মাজেৰেই বাঢ়ে।
• ভাষা সৃজনমূলক: মানুহে পৰিস্থিতি অনুসৰি সদায় নতুন বাক্য সৃষ্টি কৰি ক’ব পাৰে; বাক্য-উৎপাদন কেৱল নকল বা পুনৰুক্তিৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ নহয়।
• ভাষা প্ৰতীকধৰ্মী: ধ্বনি-চিহ্ন আৰু বস্তু/ধাৰণাৰ মাজত স্বাভাৱিক, বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক নথকাৰ বাবে ভিন্ন ভাষাত একে বস্তু বুজাবলৈ ভিন্ন শব্দ থাকে।

ভাষাৰ উপাদান

ভাষা-গঠনৰ ভিতৰুৱা কাঁঠামো বুজাবলৈ উৎস-টোকাত চাৰিটা উপাদান উল্লেখ কৰা হৈছে—ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ। এই উপাদানসমূহ সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ স্তৰে-স্তৰে সংযুক্ত।

• ধ্বনি: ভাষাৰ ভিত্তিমূলক একক; উচ্চাৰিত ধ্বনিসমূহৰ বিন্যাসে শব্দ-গঠনত ভূমিকা লয়।
• ৰূপ: ধ্বনিৰ ভিত্তিত গঠিত অর্থবাহী বা ব্যাকৰণগত একক (ভাষাবিদসকলৰ কিছুমান মতে ধ্বনি–ৰূপ–বাক্য এইকেইটা মৌলিক)।
• বাক্য: ৰূপ আৰু শব্দৰ সংযোগে গঠিত বোধগম্য উক্তি-গঠন, যাৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণ ভাব প্ৰকাশ হয়।
• অৰ্থ: ধ্বনি/ৰূপ/বাক্যই যি ধাৰণা বা বক্তব্য বহন কৰে; ভাষা-ব্যৱহাৰৰ লক্ষ্যই মূলত অৰ্থবোধ আৰু অৰ্থ-প্ৰেৰণ।

তাৎপৰ্য

ভাষা মানুহৰ সমাজজীৱনৰ মূ’ল আধাৰ। ই কেৱল কথা-বতৰা নহয়; জ্ঞান-সংৰক্ষণ, সংস্কৃতি-সংবহন, পৰম্পৰা, আৰু দৈনন্দিন কাৰ্যনিৰ্বাহৰ এক সুশৃঙ্খল সঁজুলি। ভাষা প্ৰণালীবদ্ধ হলেও ই স্থবিৰ নহয়—সমাজ-ব্যৱহাৰ, প্ৰজন্মান্তৰ শিকণ, আৰু সৃজনক্ষমতাৰ গুণে ভাষা সদায় নতুন প্ৰয়োজনৰ সৈতে খাপ খুৱাই আগবাঢ়ে। এই কাৰণেই ভাষাৰ অধ্যয়ন ভাষাবিজ্ঞানত মানৱীয় চিন্তা আৰু সমাজ-বিকাশ বুজাৰ এক অন্যতম পথ।

আৰু চাওক

• ভাষাবিজ্ঞান
• ধ্বনিতত্ত্ব
• বাগ্‌ধ্বনি
• ভাৰতীয় ভাষা
• ইংৰাজী ভাষা
• হিন্দী ভাষা
• আৰবী ভাষা
• মান্য চীনা ভাষা