কামৰূপ ৰাজ্য

কামৰূপ ৰাজ্য (প্ৰাচীন নামেৰে অধিকাংশ সময়ত প্ৰাগজ্যোতিষ) অসমৰ ইতিহাসত এক মাইলস্তম্ভ, কাৰণ ই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত ৰাজ্য-গঠন, কেন্দ্ৰীভূত শাসন, দান-ভিত্তিক ভূমি-ব্যৱস্থা আৰু লিখিত অভিলেখৰ সহায়ত ধৰা পৰা ৰাজনৈতিক পৰম্পৰাৰ প্ৰাচীনতম দীঘল অধ্যায়। ৪ৰ্থ শতাব্দীৰ পৰা দ্বাদশ শতাব্দীলৈ ই কেৱল এক শাসন-ব্যৱস্থা নহয়, পৰৱৰ্তী যুগত অঞ্চলটোৰ নাম-চেতনা আৰু ভৌগোলিক পৰিচয়ৰো আধাৰ হৈ থাকে।

নাম, পৰিচয় আৰু উৎস

কামৰূপ সম্পৰ্কে একাধিক নাম আৰু বৰ্ণনা বেচ বেছি সময়ৰ উৎসত পোৱা যায়। মহাকাব্যধাৰাত অঞ্চলটো মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণত “প্ৰাগজ্যোতিষ” নামেৰে উল্লেখিত। প্ৰথম শতাব্দীৰ *ইৰিত্ৰিয় সাগৰৰ পেৰিপ্লাছ* আৰু দ্বিতীয় শতাব্দীৰ টলেমিৰ বৰ্ণনাত “কিৰহাদিয়া” (কিৰাট গণৰ নাম-সম্পর্কীয়) ৰূপত এই অঞ্চলৰ চিনাকি দেখা যায়।

ইতিহাসগত দিশে, কামৰূপৰ প্ৰথম নিশ্চিত উল্লেখ ৪ৰ্থ শতাব্দীৰ সমুদ্ৰগুপ্তৰ এলাহাবাদ শিলালিপিত সীমামূৰীয়া ৰাজ্য হিচাপে ধৰা পৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা গুপ্ত যুগত অঞ্চলটোৰ এক স্বতন্ত্ৰ ৰাজনৈতিক সত্তা বিদ্যমান আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়। মন কৰিবলগীয়া যে স্থানীয় উৎসসমূহত “কামৰূপ” নামটোৰ ব্যৱহাৰ সৰ্বত্র দেখা নাযায়; বহু ক্ষেত্ৰত স্থানীয়ভাৱে “প্ৰাগজ্যোতিষ” নামেই প্ৰাধান্য পাইছিল, আৰু শাসকক “প্ৰাগজ্যোতিষাধিপতি” বোলা হৈছিল। পৰৱৰ্তী কালৰ কালিকা পুৰাণ আৰু সপ্তম শতাব্দীৰ চীনা পৰ্যটক হিউয়েনচাঙৰ বৰ্ণনা কামৰূপৰ সীমা-নির্দেশ আৰু ৰাজ্যিক চিত্ৰায়নত বিশেষ সহায়ক।

ভৌগোলিক বিস্তৃতি আৰু সীমা

উৎস-ভিত্তিক বৰ্ণনা অনুসৰি কামৰূপৰ সীমা দীৰ্ঘ কালত মোটামুটি স্থিতিশীল চাৰিখন দিশীয় সূচকেৰে বুজাব পৰা যায়। কালিকা পুৰাণ আৰু হিউয়েনচাঙৰ মতে—

• পশ্চিম সীমা আছিল ঐতিহাসিক কৰতোৱা নদী।
• পূব সীমা আছিল বৰ্তমান শদিয়াৰ ওচৰৰ তাম্ৰেশ্বৰী/দিক্কাৰবাসিনী দেৱীৰ মন্দিৰ-অঞ্চল।
• দক্ষিণ সীমা আছিল বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ঢাকা আৰু মৈমনসিংহ জিলাৰ মধ্যৱৰ্তী অঞ্চলৰ ওচৰৰ ৰেখা।

এই পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত হৈ কামৰূপ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী উপত্যকাৰ বিস্তীৰ্ণ অংশৰ লগতে বৰ্তমানৰ উত্তৰ বংগ, বাংলাদেশৰ চিলেট অঞ্চল, আৰু কিছুমান সময়ত ভূটান-সংলগ্ন পৰ্বতপাদ অঞ্চললৈও বিস্তৃত আছিল বুলি অভিলেখীয় ইংগিত দেখা যায়।

ইতিহাস-ধাৰা আৰু ৰাজবংশ

কামৰূপ ৰাজ্য প্ৰায় ৩৫০ চনৰ পৰা ১১৪০ চনলৈ সক্ৰিয় আছিল বুলি ধৰা হয়। শাসনৰ ধাৰা মূলতঃ তিনিটা ৰাজবংশৰ যোগেৰে বুজোৱা হয়: বৰ্মণ ৰাজবংশ (প্ৰাথমিক পৰ্যায়), ম্লেছ বংশ, আৰু পাল বংশ (শেষ পৰ্যায়)। এই তিনিটা ধাৰাই একে ভৌগোলিক-ৰাজনৈতিক পৰিসৰত বিভিন্ন ৰূপে ক্ষমতা ৰক্ষা বা পুনৰ্গঠন কৰে।

আৰম্ভণি: গুপ্ত যুগৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত

এলাহাবাদ শিলালিপিত কামৰূপৰ উল্লেখে গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত অঞ্চলটো এক “সীমামূৰীয়া কিন্তু সাৰ্বভৌম” সত্তা আছিল বুলি ধাৰণা কৰাত সহায় কৰে। ঐতিহাসিক ব্যাখ্যাত বর্তমান গুৱাহাটী-কেন্দ্ৰিক অঞ্চলৰ কাষে-পাজৰে ৰাজ্যৰ সূচনা হোৱা বুলি কোৱা হয়। কিছু পৰম্পৰাগত আলোচনা অনুযায়ী নগাঁও জিলাৰ কপিলী নদী উপত্যকাৰ “দবকা” নামৰ এক সৰু ৰাজ্যৰ লগত প্ৰাথমিক উল্লেখ জড়িত; পিছলৈ কামৰূপে বিস্তৃতি লাভ কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ সামৰে বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

বৰ্মণ পৰ্ব আৰু ভাস্কৰ বৰ্মণৰ যুগ

বৰ্মণ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে পুষ্যবৰ্মণ (৩৫০–৩৭৪)ক ধৰা হয়, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সমুদ্ৰবৰ্মণ (৩৭৪–৩৯৮)ৰ সময়ত স্থানীয় শাসকসমূহৰ স্বীকৃতি লাভৰ কথা কোৱা হয়। পৰৱৰ্তী ৰজাসকলে ৰাজ্য সুস্থিৰকৰণ আৰু বিস্তাৰৰ প্ৰচেষ্টা অব্যাহত ৰাখে। নাৰায়ণ বৰ্মা (৪৯৪–৫১৮) আৰু ভূতি বৰ্মা (৫১৮–৫৪২) অশ্বমেধ যজ্ঞ অনুষ্ঠিত কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে; এই ঘটনাই তৎকালীন ৰাজকীয় প্ৰতিপত্তি প্ৰদৰ্শন কৰে। নিধনপুৰ তাম্ৰলিপিৰ তথ্য অনুসাৰে (ভাস্কৰবৰ্মণ-সম্পৰ্কীয়) ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণত চিলেট অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ ইঙ্গিত পোৱা যায়।

বৰ্মণ যুগত পশ্চিম দিশৰ পৰা বাহিৰা চাপো দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে মালৱাৰ ৰজা যশোধৰ্মনৰ আক্ৰমণ (৫২৫–৫৩৫)ৰ উল্লেখ পোৱা যায় যদিও তাৰ দীৰ্ঘস্থায়ী ফলাফল স্পষ্ট নহয়। স্থিতবৰ্মনৰ (৫৬৬–৫৯০) দিনত গৌড়ৰ লগত সংঘাতত বিজয়ী হোৱাৰ কথা আৰু দুবাৰ অশ্বমেধৰ উল্লেখে ৰাজ্যৰ পুনৰ-শক্তিশালীকৰণ সূচিত কৰে। সপ্তম শতাব্দীত কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মাৰ শাসনকালত হিউয়েনচাঙে কামৰূপ ভ্ৰমণ কৰে; তেওঁৰ বৰ্ণনা কামৰূপৰ ৰাজসভা-জীৱন আৰু শাসন-ৰীতিত আলোকপাত কৰা এক প্ৰধান বহিঃস্থ সাক্ষ্য।

পতন আৰু খণ্ডীকৰণ

দ্বাদশ শতাব্দীলৈকে (ম্লেছ আৰু পাল পৰ্ব সামৰি) কামৰূপৰ ঐক্যবদ্ধ ৰূপ টিকি থাকিলেও পাল ৰজাসকলৰ পতনৰ পাছত ৰাজ্যিক কাঠামো ধীৰে ধীৰে শিথিল হয়। ত্ৰয়োদশ শতাব্দীৰ ভিতৰত এক বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় একক ৰাজ্যৰ পৰিৱৰ্তে একাধিক সৰু সৰু ৰাজনৈতিক একক গঢ় লৈ উঠে। এই খণ্ডীকৰণৰ পৰৱৰ্তী ধাৰাত পশ্চিমে কমতা ৰাজ্য আৰু পূবে আহোম ৰাজ্য অধিক শক্তিশালী হৈ উঠা দেখা যায়। তথাপি বহু ইতিহাসবিদে এই বিস্তৃত ভূখণ্ডক পৰৱৰ্তী কালতো “কামৰূপ” নামৰে উল্লেখ কৰি আহিছে।

ৰাজধানী আৰু নগৰ-কেন্দ্ৰ

উৎস-টোকাত কামৰূপৰ ৰাজধানী হিচাপে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ (বৰ্তমান গুৱাহাটী)ৰ কথা মুখ্য। লগতে তেজপুৰকেন্দ্ৰিক হাৰুপেশ্বৰ আৰু গুৱাহাটীৰ সৈতে জড়িত দুৰ্জয় নামো উল্লেখিত। বাস্তৱত, দীৰ্ঘস্থায়ী ৰাজ্যত ৰাজকীয় কেন্দ্ৰ সময়ে সময়ে স্থানান্তৰ বা একাধিক প্রশাসনিক কেন্দ্ৰ ব্যৱহাৰ হোৱা সম্ভাৱনাই অধিক। গুৱাহাটী আৰু তেজপুৰ—এই দুয়োটা কেন্দ্ৰ কামৰূপীয় শাসনৰ ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক ভূমিকাৰ দিশে বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

শাসনব্যৱস্থা: ৰজা, প্রশাসন আৰু ৰাজহ

কামৰূপৰ শাসনব্যৱস্থাৰ চিত্ৰ শিলালিপি, তাম্ৰলিপি আৰু হিউয়েনচাঙৰ বৰ্ণনাৰ সহায়ত আংশিকভাৱে পুনৰ্গঠন কৰিব পাৰি।

ৰজা আৰু ৰাজসভা

ৰজাক দৈৱিক মূলৰ বুলি গণ্য কৰাৰ ধাৰণা দেখা যায়। সাধাৰণতে জ্যেষ্ঠানুক্ৰমে সিংহাসন আৰোহণৰ নিয়ম থাকিলেও দুবাৰ ধাৰাবাহিকতা ভংগ হ’লে অন্য বংশ বাছনি কৰা হোৱাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এক ঘটনাত আগৰ ৰজাৰ নিঃসন্তান মৃত্যুৰ পিছত উচ্চ বিষয়া-সমষ্টিয়ে ব্ৰহ্মপালক ৰজা পাতিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ৰাজসভাত—

• ৰাজগুৰু
• কবি আৰু বিদ্বান
• চিকিৎসক

আদি উপস্থিত থাকিছিল। বিভিন্ন অভিলেখে ৰাজপ্ৰাসাদীয় বিষয়া-পদৰ নামো দিয়ে, যেনে মহাবৰাধিপতি, মহাপ্ৰতিহাৰ, মহাল্লকাপ্ৰৌধিক আদি।

মন্ত্ৰীপৰিষদ আৰু বিষয়া-ব্যৱস্থা

ৰজাক পৰামৰ্শ দিয়াৰ বাবে মন্ত্ৰীসমষ্টি (মন্ত্ৰীপৰিষদ) আছিল। হিউয়েনচাঙে ভাস্কৰবৰ্মণৰ সৈতে মন্ত্ৰীসকলৰ আলোচনা-প্ৰসংগ উল্লেখ কৰে। কমৌলি অনুদানৰ মতে কিছুমান পদ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা বংশানুক্ৰমে পূৰণ হোৱাৰ ইংগিত পোৱা যায়। শাসন সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ বিষয়া-গোট সক্ৰিয় আছিল।

ৰাজহ, বাণিজ্য শুল্ক আৰু সম্পদ-নিয়ন্ত্ৰণ

ৰাজহ সংগ্ৰহত বিশেষ কৰ-সংগ্ৰাহকে কৃষকৰ পৰা মাটিৰ খাজনা তুলিছিল। খেতি কৰা মাটিৰ অধিকাৰ নথকা কৃষকসকলে উপৰিকৰ দিছিল। নৌ-বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত কৈৱৰ্তসকলে সদাগৰসকলৰ পৰা শুল্ক সংগ্ৰহ কৰাৰ কথা কোৱা হয়। তামৰ খনিৰ ওপৰত ৰাজ্যৰ একচেটীয়া অধিকাৰ আছিল। ভঁৰাল আৰু ধনকোষ-সম্পৰ্কীয় দায়িত্ব ভাণ্ডগৰাধিকৃত আৰু কোষ্ঠগাৰিকৰ ওপৰত ন্যস্ত আছিল বুলি উল্লেখ আছে।

অনুদান আৰু ভূমি-ব্যৱস্থা

ব্ৰাহ্মণসকললৈ গাঁও, পানী আদি সঁপা দি দিয়া ব্ৰাহ্মদেয় অনুদান কামৰূপৰ ভূমি-নীতিত বিশেষ দিশ। অনুদান-লাভকাৰীয়ে বহুক্ষেত্ৰত ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ পাইছিল আৰু নিজৰ ওপৰত কৰ-মুক্তিৰ সুবিধাও থাকিছিল। কিছুমান বৰ্ণনাত বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম স্থাপনৰ লক্ষ্যৰে উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ আনি বসতি স্থাপন কৰোৱাৰ ইংগিত আছে। মন্দিৰ আৰু ধৰ্মীয় প্রতিষ্ঠানলৈ অনুদানক ধৰ্মোত্তৰ আৰু দেৱোত্তৰ ৰূপে জনা যায়। এই ব্যৱস্থাই সামন্ত-ধৰণৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক স্তৰ গঠনৰ ইংগিতো বহন কৰে।

ভূমিৰ জৰীপ কৰি শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। খেতিৰ মাটিৰ (ক্ষেত্ৰ) স্বত্ব ব্যক্তি বা পৰিয়ালৰ হাতত, আনফালে অনুৰ্বৰ মাটি (খিল) আৰু অৰণ্যৰ স্বত্ব সমূহীয়া বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

প্রশাসনিক বিভাজন আৰু ন্যায়

ৰাজ্যখন একাধিক প্রশাসনিক এককত বিভক্ত আছিল। ওপৰৰ পৰা তললৈ ক্ৰম—

• ভুক্তি
• মণ্ডল
• বিষয়
• পুৰা (নগৰ)
• অগ্ৰহৰ (গাঁৱৰ সমষ্টি)

অধিকাৰ আৰু তেওঁৰ অধীনস্থ ন্যায়কৰণিক, ব্যৱহাৰিক, কায়স্থ আদিয়ে এই গোটসমূহৰ তদাৰক কৰিছিল। ন্যায় প্ৰয়োগত সৰ্বোচ্চ কৰ্তৃত্ব ৰজাৰ হাতত আছিল। আইন বলবৎ আৰু শাস্তি-কাৰ্যত দাণ্ডিক (দণ্ডাধীশ) আৰু দণ্ডপাশিক (দাণ্ডিকৰ আদেশ কাৰ্যকৰী কৰা বিষয়া)ৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

পৰৱৰ্তী যুগত “কামৰূপ” নামৰ ধাৰাবাহিকতা

কামৰূপৰ ৰাজনৈতিক এককতা ক্ষয় হোৱাৰ বহু পিছতো “কামৰূপ” নামটো অঞ্চল-চিহ্নকৰণৰ এক প্ৰচলিত শব্দ হৈ থাকে। পঞ্চদশ শতাব্দীৰ শেষৰফালে কমতা ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰা মুছলিম শাসক আল্লাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ মুদ্ৰাত অঞ্চলটোক “কামৰূ/কামৰূদ” বুলি উল্লেখ কৰাৰ কথা কোৱা হয়। আজিও অসমৰ কামৰূপ জিলা নামত এই ঐতিহাসিক নাম-উত্তৰাধিকাৰ জীয়াই আছে।

উত্তৰাধিকাৰ

কামৰূপ ৰাজ্যই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ প্ৰাচীন ৰাজনৈতিক একতা, শাসনিক শব্দভাণ্ডাৰ, ভূমি-অনুদানভিত্তিক অৰ্থনীতি আৰু অভিলেখ-সংস্কৃতিৰ শক্তিশালী দৃষ্টান্ত ৰাখি গৈছে। দ্বাদশ-ত্রয়োদশ শতাব্দীৰ খণ্ডীকৰণে পৰৱৰ্তী যুগৰ নতুন শক্তিকেন্দ্ৰসমূহ—বিশেষকৈ কমতা ৰাজ্য আৰু আহোম ৰাজ্য—উত্থানৰ পটভূমি তৈয়াৰ কৰে; তথাপি “কামৰূপ” নাম আৰু “প্ৰাগজ্যোতিষ” স্মৃতি ঐতিহাসিক বৰ্ণনা আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়ত এক দীঘল প্ৰভাৱ ৰাখে।

আৰু চাওক

• অসম
• গুৱাহাটী
• তেজপুৰ
• বাংলাদেশ
• ভূটান
• কালিকা পুৰাণ
• বৰ্মণ ৰাজবংশ
• কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা
• কমতা ৰাজ্য
• আহোম ৰাজ্য
• কামৰূপ জিলা
• অসম ইতিহাসৰ আদিযুগৰ তাম্ৰ আৰু শিলালিপিৰ তালিকা
• শদিয়া