অসমীয়া–বঙালী লিপি

অসমীয়া–বঙালী লিপি (সাধাৰণতে পূৰ্বী নাগৰী লিপি বুলি অভিহিত) হৈছে অসমীয়া ভাষা আৰু বঙালী ভাষা লিখাৰ মূল লিপি-ব্যৱস্থা। ভাৰতৰ পূৰ্বাঞ্চলত মধ্যযুগৰ পৰা জ্ঞান-সাহিত্য, ধৰ্মীয় পাঠ, প্রশাসনিক নথি আৰু লোক-ব্যৱহাৰত ইয়াৰ ব্যাপকতা বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ। একে লিপি-ভিত্তিৰ ভিতৰত ভাষাভেদে উচ্চাৰণ, বৰ্ণৰূপ আৰু শৈলীগত পাৰ্থক্য গঢ় লৈ উঠাৰ বাবে অসমীয়া-ধাৰা আৰু বঙালী-ধাৰাৰ কিছুমান পৃথক পৰিচয়ো দেখা যায়; তথাপি দুয়োৰে ঐতিহাসিক ভেটি একে শ্ৰেণীত গণ্য কৰা হয়।

পৰিচয় আৰু বিস্তাৰ

এই লিপিৰ মুখ্য প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰ অসমীয়া আৰু বঙালী ভাষা। তাৰ বাহিৰেও ই বিভিন্ন ভাষা-সমুদায়ত, বিশেষকৈ উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰত আৰু সংলগ্ন অঞ্চলত, সম্পূৰক বা ঐতিহাসিক লিখনপদ্ধতি ৰূপে দেখা যায়। উৎস-সাক্ষ্য অনুসৰি ইয়াৰ ব্যৱহাৰ—

• বিষ্ণুপ্ৰিয়া মণিপুৰী ভাষা
• মেইতেই ভাষা
• ককবৰক ভাষা
• ছিলঠীয়া ভাষা
• চট্টগ্ৰামীয়া আদি অসমীয়া-বঙালী সম্পৰ্কীয় উপভাষা/ভাষা-ৰূপ

—ইত্যাদিতো বিভিন্ন পৰিসৰত পোৱা যায়। অতীতত এই লিপি বড়ো ভাষা, কাৰ্বি ভাষা আদি কিছুমান ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহৃত হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই বিস্তৃত ভৌগোলিক-সাংস্কৃতিক উপস্থিতিয়ে লিপিটোক পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্য-চৰ্চা আৰু লিখিত ঐতিহ্যৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ বাহক কৰি তুলিছে।

বৰ্ণৰূপ আৰু লিখন-ধৰণ

অসমীয়া–বঙালী লিপি মূলতঃ আবুগিডা ধৰণৰ লিখনপদ্ধতি; অৰ্থাৎ বৰ্ণসমূহ সাধাৰণতে অন্তৰ্নিহিত স্বৰধ্বনি-ধাৰণাৰ সৈতে ব্যঞ্জন-আধাৰিত, আৰু স্বৰচিহ্ন আদিৰ যোগে ভিন্ন স্বৰধ্বনি প্ৰকাশ পায়। লিপিৰ আখৰবিন্যাস সম্পৰ্কে এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হৈছে—ইয়াৰ ৰূপ “ব্লকী” কম, কিন্তু বেছি সৰ্পিল বা বাঁক-ঘূৰ্ণনযুক্ত। এই গঠনধৰ্মী বৈশিষ্ট্য সাঁচিপাত-পুথি আৰু শিলালিপি দুয়োত দেখা পোৱা ধাৰাবাহিক ৰূপবদলৰ সৈতে যুক্ত বুলি ধৰা হয়।

একেটা আখৰ বা চিহ্ন একে লিপি-ভিত্তিত থাকিলেও ভাষাভেদে তাৰ উচ্চাৰণ-পদ্ধতিৰ তাৰতম্য থাকিব পাৰে। সেইকাৰণে অসমীয়া আৰু বঙালী ভাষাত একেটা চিহ্নৰ উচ্চাৰণগত আৰু কেতিয়াবা ৰূপগত তফাৎ লক্ষ্য কৰা যায়। এই পৃথকীকৰণ লিপিৰ “ভেটি”তকৈ বেছি “ব্যৱহাৰ” আৰু “মান্যকৰণ”ৰ ইতিহাসত প্ৰতিফলিত।

উৎপত্তি আৰু বিকাশ: মতভেদ আৰু ধাৰা

লিপিবিদসকলৰ মাজত অসমীয়া–বঙালী লিপিৰ উৎপত্তি-ধাৰা সম্পৰ্কে দুটা প্ৰধান দৃষ্টিভংগী উল্লিখিত—

• এক মতে, ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পৰা গুপ্ত লিপি, তাৰপিছত কুটিল লিপি আৰু পুৰণি বাংলা-অসমীয়া ধাপ অতিক্ৰম কৰি আধুনিক ৰূপ গঢ় লৈ উঠে।
• আন এক মতে, ব্ৰাহ্মী লিপিৰ পৰা প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি আৰু তাৰপিছত পুৰণি বাংলা-অসমীয়া ধাপৰ মাজেৰে আজিৰ ৰূপ স্থিতিলাভ কৰে।

উৎস-ধাৰা যিয়েই হওক, লিপিৰ ব্ৰাহ্মী-উৎপত্তি আৰু গুপ্ত-পরৱৰ্তী ধাৰাৰ সংযোগ সৰ্বজনস্বীকৃত বুলিয়েই গণ্য। উৎস-টোকাৰ ভাষা-পরিয়াল সূত্ৰত বৰ্ণমালাগত ধাৰাবাহিকতা ব্ৰাহ্মী, গুপ্ত আৰু সিদ্ধমলৈকে বিস্তৃত বুলি উল্লেখ আছে; সেই অৰ্থত ই ভাৰতীয় লিপিসমূহৰ বহুল-প্ৰচলিত ঐতিহ্য-প্ৰবাহৰ অংশ।

প্ৰাচীন সাক্ষ্য: শিলালিপি আৰু সাহিত্য

অসমীয়া–বঙালী লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি নিদৰ্শন খ্ৰীষ্টীয় ৪ৰ্থ–৫ম শতিকাৰ দিশত দেখা যায় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ। বিশেষকৈ দুটা শিলালিপি-সম্পৰ্কীয় নিদৰ্শন উল্লেখযোগ্য—

• নগাজৰী-খনিকৰগাঁৱৰ শিলালিপি (৫ম শতিকাৰ আগভাগৰ প্ৰস্তৰখণ্ড-লিপি)
• উমাচল শিলালিপি (৫ম শতিকাৰ শেষভাগ)

এই ধৰণৰ শিলালিপি, পৰৱৰ্তী যুগৰ তাম্ৰফলক আৰু পুথিগত ধাৰাই ১৮–১৯ শতিকা মানলৈকে লিপিৰ গঠন-বিৱর্তন বুজিবলৈ সহায় কৰে বুলি উৎস-টোকাত ইঙ্গিত আছে। লগতে সাঁচিপাত পুথিসমূহে মধ্যযুগীয় শিক্ষিত সমাজত লিপিৰ প্ৰয়োগ কেনেদৰে স্থায়ী হৈছিল তাৰো সাক্ষ্য বহন কৰে।

সাহিত্যিক প্ৰমাণ হিচাপে বৌদ্ধ ধৰ্ম-সাধনাৰ গীত-সংকলন চৰ্যাপদ বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ। উৎস-টোকা অনুসৰি চৰ্যাপদসমূহ ৮ম-১২ শতিকামানত ৰচনা হৈছিল, আৰু তাত বাংলা-অসমীয়া লিপিৰ বিকশিত ৰূপ দেখা যায়; একে সৈতে বঙালী আৰু উড়িয়া ভাষাৰো পুৰণি ৰূপৰ আভাস পোৱা যায় বুলি কোৱা হয়। এই তথ্যই লিপিটোক কেৱল আঞ্চলিক নহয়, পূৰ্বাঞ্চলীয় ভাষা-ইতিহাসৰ এক সংযোগ-মঞ্চ হিচাপেও প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

১৪ শতিকাত মাধৱ কন্দলীয়ে এই লিপিত “ৰামায়ণ” ৰচনা/লিখন কৰা বুলি উল্লেখ আছে। উৎস-টোকাৰ দাবী অনুসৰি, ই বাল্মীকিৰ ৰামায়ণৰ অনুবাদসমূহৰ ভিতৰত উত্তৰ ভাৰতীয় স্থানীয় ভাষালৈ অনূদিত প্ৰথম ৰামায়ণ। এই দিশটো অসমীয়া সাহিত্য-ইতিহাস আৰু লিপি-ইতিহাস দুয়ো ক্ষেত্ৰতে উল্লেখযোগ্য।

মধ্যযুগীয় শৈলী আৰু প্রশাসনিক ব্যৱহাৰ

মধ্যযুগীয় কালছোৱাত লিপিৰ আঞ্চলিক-সামাজিক ব্যৱহাৰৰ আধাৰত কেইবাটাও শৈলী গঢ় লৈ উঠিছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। উল্লেখযোগ্য তিনিটা শৈলী—

• কাইথেলী/লহকৰি লিপি: কায়স্থসকলৰ দ্বাৰা পুথি ৰচনা আৰু নকলত প্ৰচলিত।
• গড়গঞা লিপি: আহোম-পরিসৰত প্ৰথমে বুৰঞ্জী আদি নথিৰ নকলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত।
• বামুণীয়া লিপি: ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা সংস্কৃত পুথি নকলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত।

আহোম সাম্ৰাজ্যত প্রশাসনিক-ইতিহাস লিখনিত অসমীয়া ভাষা আৰু লিপিৰ ব্যৱহাৰ স্পষ্টভাৱে উল্লেখিত। বিশেষকৈ ৰজা চক্ৰধ্বজ সিংহ (১৬৬৩–১৬৭০)ৰ শাসনকালত অসমীয়া মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন আৰম্ভ হোৱা বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে—ই লিপিৰ প্ৰশাসনিক মৰ্যাদা আৰু ৰাজ্যিক পৰিচিতিৰ সৈতে সংযোগ দেখুৱায়। আনহাতে, ১৫–১৬ শতিকাত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱে অসমীয়া আৰু মৈথিলীৰ সংমিশ্ৰণ ব্ৰজাৱলী ভাষাত কাব্য ৰচনা কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে, যিয়ে লিপিৰ সাহিত্য-সৃজনী দিশৰ ব্যাপ্তি সূচায়।

আধুনিক মান্যকৰণ, মুদ্ৰণ আৰু ডিজিটেল ৰূপ

আধুনিক ৰূপৰ বিধিবদ্ধকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ১৭৭৮ চনত চাৰ্লছ ৱিকিঞ্চে পূৰ্বী নাগৰী লিপিৰ আখৰস্থাপনাৰ (type) সৈতে সম্পৰ্কিত ভূমিকা লৈছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ। এই ধৰণৰ টাইপ-আখৰ নিৰ্ধাৰণে মুদ্ৰণযুগত লিপিৰ মান্য ৰূপ স্থিৰ কৰাত সহায় কৰে।

১৯ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত আত্মাৰাম শৰ্মাই পঞ্চানন কৰ্মকাৰে সাজি উলিওৱা ছপা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰকাশ কৰা ‘ধৰ্মপুস্তক’ (অসমীয়ালৈ অনূদিত বাইবেল)ত আধুনিক বাংলা-অসমীয়া লিপিৰ ছপা ৰূপ দেখা পোৱা যায় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ। বিশেষ মনোযোগযোগ্য কথাটো হ’ল—এই পুথিখনত ব্যৱহৃত টাইপ-আখৰৰ গঢ় বামুণীয়া শৈলীৰ সৈতে সান্নিধ্যযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী কালত এই পুথিখনি পুনৰ মুদ্ৰিত হৈ ফটোগ্ৰাফিক ৰূপত আগৰ লিপি-ৰূপ অক্ষুণ্ণ ৰাখি প্ৰকাশ পাইছে বুলিও উল্লেখ আছে।

ডিজিটেল যুগত এই লিপিৰ মান্যকৰণ ইউনিক’ড মানদণ্ডত সংযোজিত। উৎস-টোকা অনুসৰি, ইউনিক’ডত পূৰ্বী নাগৰী লিপিৰ নাম “Bengali”, আৰু ইয়াৰ ব্লক U+0980–U+09FF। এই প্ৰযুক্তিগত নামকৰণে অসমীয়া-ধাৰা আৰু বঙালী-ধাৰা দুয়োকে একেটা কোড-ব্লকৰ ভিতৰত সামৰি লয়; ফলত তথ্য-প্ৰযুক্তি, ফন্ট-উন্নয়ন আৰু টেক্সট-প্ৰসেসিংত ই এক মৌলিক কাঠামো।

তাৎপৰ্য

অসমীয়া–বঙালী লিপি ভাৰতৰ পূৰ্বাঞ্চলীয় ইতিহাসত একেধাৰে সাহিত্য-সংস্কৃতি, ধৰ্মীয় পাঠ আৰু প্রশাসনিক পৰিচালনাৰ বাহক। শিলালিপিৰ প্ৰাচীন সাক্ষ্য (বিশেষকৈ উমাচল শিলালিপি আৰু নগাজৰী-খনিকৰগাঁৱৰ শিলালিপি), চৰ্যাপদ-সদৃশ সাহিত্যিক দলিল, মধ্যযুগীয় শৈলী-বিভাজন আৰু ১৯ শতিকাৰ মুদ্ৰণ-আখৰৰ স্থিৰীকৰণ—এই সকলো একেলগে লিপিটোক এক দীঘলীয়া বিৱর্তনৰ ফলাফল বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আজিৰ ডিজিটেল পৃথিৱীত ইউনিক’ডে নিশ্চিত কৰা মান্যকৰণে লিপিটোক আধুনিক যোগাযোগ, শিক্ষা আৰু সংৰক্ষণকাৰ্যত অধিক স্থায়িত্ব দিছে।

আৰু চাওক

• অসমীয়া লিপি
• অসমীয়া বৰ্ণমালা
• অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জী
• বঙালী ভাষা
• অসমীয়া ভাষা
• চৰ্যাপদ
• উমাচল শিলালিপি
• নগাজৰী-খনিকৰগাঁৱৰ শিলালিপি
• বুৰঞ্জী
• ইউনিক'ডত অসমীয়া–বঙালী লিপি