ইয়াণ্ডাবু সন্ধি

ইয়াণ্ডাবু সন্ধি (Treaty of Yandabo) হৈছে প্ৰথম এংলো-বাৰ্মা যুদ্ধ শেষ কৰা শান্তিৰ চুক্তি, যি ১৮২৬ চনৰ ২৪ ফেব্ৰুৱাৰীত ইৰাৱতী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত ইয়াণ্ডাবু গাঁৱত স্বাক্ষৰিত হৈছিল। এই সন্ধি উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰত আৰু ব্ৰহ্মদেশৰ (তেতিয়াৰ মান সাম্ৰাজ্য) শক্তি-সম্পৰ্ক পুনৰ্নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো ইয়াৰ দ্বাৰা ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে একাধিক অঞ্চল নিজৰ প্ৰভাৱত আনিবলৈ সক্ষম হয় আৰু মান সাম্ৰাজ্যৰ সামৰ্থ্যত গভীৰ আঘাত পৰে।

পটভূমি আৰু যুদ্ধৰ অন্তিম পৰ্ব

ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ মূলে আছিল প্ৰথম এংলো-বাৰ্মা যুদ্ধৰ সামৰিক-ৰাজনৈতিক পৰিণতি। উৎস-টোকা অনুসৰি ব্ৰিটিছ বাহিনী মানৰ ৰাজধানী আভাৰ পৰা প্ৰায় পঞ্চাছ মাইলমান আঁতৰত ইৰাৱতী নদীৰ পাৰৰ ইয়াণ্ডাবুত উপস্থিত হোৱাত মানসকল ব্ৰিটিছৰ আগবঢ়োৱা চৰ্তসমূহ মুঠতে গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এই পৰিস্থিতিয়ে বুজায় যে চুক্তিখন স্বাক্ষৰিত হোৱাৰ সময়ত আলোচনাৰ ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য ব্ৰিটিছ পক্ষলৈ ঢাল খাই পৰিছিল।

এই যুদ্ধৰ ক্ষয়ক্ষতি উল্লেখযোগ্য আছিল। উৎস-টোকা মতে প্ৰায় ১৫০০০ ইংৰাজ আৰু ভাৰতীয় সৈন্য নিহত হৈছিল; মান সৈন্যৰ ক্ষেত্ৰত নিহতৰ সংখ্যা “তাতকৈ বেছি” বুলি উল্লেখ থাকিলেও সঠিক অংক নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়। যুদ্ধৰ ব্যয়ো বিশাল আছিল—ব্ৰিটিছৰ খৰচ ৫ নিযুত পাউণ্ড ষ্টাৰলিংৰ পৰা ১৩ নিযুত পাউণ্ড ষ্টাৰলিঙৰ ভিতৰত বুলি দিয়া হৈছে। এই খৰচে পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত তীব্ৰ চাপ সৃষ্টি কৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে।

স্বাক্ষৰ, স্থান আৰু পক্ষসমূহ

সন্ধিখন স্বাক্ষৰিত হয় ১৮২৬ চনৰ ২৪ ফেব্ৰুৱাৰীত ইয়াণ্ডাবুত। ব্ৰিটিছ পক্ষৰ মুখ্য স্বাক্ষৰকাৰী আছিল মেজৰ-জেনেৰেল ছাৰ আৰ্চিবল্ড কেম্পবেল। মান পক্ষৰ হৈ লেগাইৰ ৰাজ্যপাল মহা মিন লা কিয়' টিন-এ স্বাক্ষৰ কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। লগতে, উৎস-টোকাত চুক্তিখনৰ সৈতে জড়িত একাধিক ব্ৰিটিছ আৰু মান বিষয়া (অভিযান/অসামৰিক/নৌ নেতৃত্ব আৰু মান দৰবাৰৰ উচ্চ বিষয়াবৰ্গ)ৰ নামো দিয়া আছে; ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ইয়াণ্ডাবু সন্ধি কেৱল সামৰিক আত্মসমৰ্পণ নহয়, বৰং প্রশাসনিক, কূটনৈতিক আৰু বাণিজ্যিক ক্ষেত্ৰলৈ বিস্তৃত এক আনুষ্ঠানিক আন্তঃৰাজ্যীয় সমঝোতা আছিল।

মুখ্য চৰ্তসমূহ

ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ চৰ্তসমূহে ভূখণ্ড-হস্তান্তৰ, অনাহস্তক্ষেপ, ক্ষতিপূৰণ, কূটনৈতিক উপস্থিতি আৰু বাণিজ্য—এই কেইবাটাও দিশ সামৰি লয়। উৎস-টোকাৰ তথ্যৰ ভিত্তিত মুখ্য দিশসমূহ তলত দিয়া হ’ল—

• মানসকলে অসম, মণিপুৰ, আৰাকান আৰু টেনাছেৰিমকে ধৰি ছেলৱিন নদীৰ দক্ষিণ উপত্যকাৰ অধিকাৰ ব্ৰিটিছক এৰি দিব।
• কাছাৰ আৰু জয়ন্তীয়াৰ ওপৰত মান পক্ষই হস্তক্ষেপ নকৰিব।
• যুদ্ধক্ষতিপূৰণ হিচাপে ১ নিযুত ব্ৰিটিছ পাউণ্ড চাৰিটা কিস্তিত পৰিশোধ কৰিব।
• আভা আৰু কলিকতাৰ মাজত স্থায়ী ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধি ৰাখিব।
• ব্ৰিটিছৰ সৈতে বেপাৰৰ (ব্যৱসায়) চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিব।

উৎস-টোকাত দিয়া চুক্তিৰ দফাসমূহত কিছুমান অতি নিৰ্দিষ্ট ব্যৱস্থাও দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, দুয়োপক্ষৰ মাজত “শান্তি আৰু বন্ধুত্ব” ৰক্ষাৰ কথা, সীমা-সম্পৰ্কীয় ধাৰণা (য’ত আৰকন গিৰিমালাক সীমা-চিহ্ন হিচাপে লিপিবদ্ধ কৰাৰ উল্লেখ আছে), দুয়োখন দৰবাৰত অনুমোদিত প্ৰতিনিধি/মন্ত্ৰীৰ স্থায়ী উপস্থিতি, যুদ্ধ-সংশ্লিষ্ট লোকৰ ওপৰত প্ৰতিশোধ নলোৱাৰ নীতি, আগৰ ঋণ আৰু সম্পত্তি হস্তান্তৰ সম্পৰ্কীয় ধাৰণা, বন্দী বিনিময় আৰু নৌ-ব্যৱসায়িক সুবিধাসমূহ আদি। এই সমগ্ৰতা ইয়াণ্ডাবু সন্ধিক কেৱল যুদ্ধ থামোৱাৰ দলিল নহয়, বৰং যুদ্ধ-উত্তৰ শাসন-কাৰ্য পৰিচালনাৰ এটা ৰূপৰেখা বুলিও প্ৰতিপন্ন কৰে।

অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ

সন্ধিখনৰ অৰ্থনৈতিক দিশ দুয়োপক্ষৰ বাবে তাৎপর্যপূৰ্ণ আছিল, যদিও প্ৰকৃতি ভিন্ন। ব্ৰিটিছ পক্ষৰ বাবে যুদ্ধখন “সেই সময়লৈ সম্পন্ন কৰা আটাইতকৈ খৰচী যুদ্ধ”সমূহৰ ভিতৰত আছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। ৫ নিযুতৰ পৰা ১৩ নিযুত পাউণ্ড ষ্টাৰলিং পৰ্যন্ত ব্যয়ৰ পৰিসৰ একে কথাই সূচায়—সাম্ৰাজ্যবাদী বিস্তাৰৰ পথ সহজ নাছিল। উৎস-টোকা অনুসৰি এই ব্যয়ে ১৮৩৩ চনত ব্ৰিটিছ শাসনক তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকটলৈ নিক্ষেপ কৰিছিল।

মান সাম্ৰাজ্যৰ ক্ষেত্ৰত, চুক্তিমতে ১ নিযুত পাউণ্ড ক্ষতিপূৰণৰ বাধ্যবাধকতাই তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে। যুঁজৰ ক্ষতি, ভূখণ্ড হেৰুওৱা আৰু তাৰ ওপৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ ক্ষতিপূৰণ—এই তিনিটা কাৰকে একেলগে মান ৰাজশক্তিৰ ৰাজহভিত্তিত গভীৰ চাপ পেলোৱাৰ যুক্তিসংগত বৰ্ণনা হিচাপে ধৰা যায়।

ৰাজনৈতিক আৰু কূটনৈতিক পৰিণতি

ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ ফলত মান সাম্ৰাজ্যৰ স্বাধীনতা আৰু প্ৰভাৱ-ক্ষেত্ৰৰ ওপৰত ধাপে ধাপে সংকোচন আৰম্ভ হয় বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। ব্ৰিটিছৰ এক “তীব্ৰ প্ৰতিদ্বন্দ্ব্বী” হিচাপে চিহ্নিত তৃতীয় মান সাম্ৰাজ্যৰ “কঁকাল ভাঙি” পেলোৱা বুলি উৎস-টোকাত মূল্যায়নধর্মী মন্তব্য আছে; ইয়াৰ মূল অৰ্থ হৈছে মান সাম্ৰাজ্যৰ সামৰিক-ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু কৌশলগত স্থিতি এক বৃহৎ মোড় লয়।

চুক্তিৰ কূটনৈতিক ধাৰণাসমূহ—বিশেষকৈ আভা আৰু কলিকতাৰ মাজত স্থায়ী প্ৰতিনিধিৰ ব্যৱস্থা—অঞ্চলটোত কোম্পানী-শাসিত ৰাজ্যৰ উপস্থিতি আৰু নজৰদাৰী ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ দিশটো সূচায়। তদুপৰি, বাণিজ্যিক চুক্তিৰ দিশলৈ আগবঢ়াৰ ধাৰণা ব্ৰিটিছৰ অৰ্থনৈতিক আগ্ৰহ আৰু যোগাযোগ-নেটৱৰ্ক বিস্তাৰৰ নীতিলৈ সংযোগ ঘটায়।

উত্তৰাধিকাৰ

ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ দুটা সমান্তৰ ধাৰাত দেখা যায়। প্ৰথম, ই প্ৰথম এংলো-বাৰ্মা যুদ্ধৰ ৰক্তক্ষয়ী অধ্যায়ৰ আনুষ্ঠানিক সমাপ্তি ঘটায়, যদিও ইয়াৰ পিছে দুয়োপক্ষতে বিশাল মানৱীয় আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষতি ৰৈ যায়। দ্বিতীয়, চুক্তিখনে ভূখণ্ড হস্তান্তৰ, অনাহস্তক্ষেপ আৰু স্থায়ী কূটনৈতিক উপস্থিতিৰ দৰে ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে মান সাম্ৰাজ্যক ক্ৰমশ দুর্বল কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰাত সহায় কৰে বুলি উৎস-টোকা সূচায়। ফলত ব্ৰহ্মদেশৰ ক্ষমতা-সন্তুলন, আৰু তাৰ সৈতে লাগ লাগি থকা অঞ্চলসমূহৰ ৰাজনৈতিক পৰিসীমা দীৰ্ঘমেয়াদীভাৱে সলনি হোৱাৰ বাট মুকলি হয়।

আৰু চাওক

• অসম
• মণিপুৰ