প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ

প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ অসম তথা প্ৰাচীন কামৰূপৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নাম। ই মধ্যযুগত বৰ্মন ৰাজবংশৰ শাসনকালীন ঐতিহাসিক নগৰ আছিল আৰু কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী ৰূপে উল্লেখ পোৱা যায়। ‘প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ’ নামটো সপ্তম শতিকাৰ পিছত অধিক প্ৰচলিত হয় বুলি কোৱা হয়। বিভিন্ন উৎসত ই প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্য (কেতিয়াবা ‘প্ৰাগজ্যোতিষ ৰাজ্য’ বুলিও উল্লিখিত)ৰ ৰাজধানী আছিল বুলিও উল্লেখ আছে।

নামৰ অৰ্থ আৰু নামকৰণ

‘প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ’ নামৰ ব্যাখ্যাত ‘প্ৰাগ’ আৰু ‘জ্যোতিষ’—এই দুটা শব্দৰ অৰ্থ-সম্পৰ্কে বিশেষ আলোচনা দেখা যায়। টোকা অনুসৰি—

• ‘প্ৰাগ’ শব্দক ‘পূব দিশ’ বুলিয়ে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
• ‘জ্যোতিষ’ শব্দক জ্যোতিৰ্বিদ্যা বা গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ অৱস্থানভিত্তিক ভাগ্যগণনাৰ সৈতে সংযুক্ত বুলিয়ে ধৰা হয়।

এইহেতু ‘পূব দিশৰ জ্যোতিষ চৰ্চাৰ নগৰ’—এনে ধাৰণাৰে নামটোৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা দেখা যায়। অতি প্ৰাচীন কালত ঠাইখন জ্যোতিষ চৰ্চাৰ এক কেন্দ্ৰ আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; লগতে বহু ঠাইত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰক গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান-সম্পর্কীয় উল্লেখেৰে সংযুক্ত কৰা হৈছে।

কাব্য-পুরাণীয় ব্যাখ্যা (বিতৰ্কিত)

কিছুমান বর্ণনাত নামকৰণ আৰু নগৰ-স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত কাব্য-পুরাণীয় কাহিনী সংযোজিত হৈছে, যদিও এইসমূহ বিতৰ্কিত বা এক মতে বুলিবলীয়া—

• এক মতে ৰামায়ণ অনুসৰি অমূৰ্তৰাজে ‘প্ৰাগজ্যোতিষ ৰাজ্য’ স্থাপন কৰে; অমূৰ্তৰাজক কুশ ৰজাৰ পুত্ৰ বুলি উল্লিখিত কৰা হয়।
• এক মতে ৰামায়ণত বিশ্বমিত্ৰ মুনিৰ বংশ-সংক্রান্ত উল্লেখো দিয়া আছে।
• এক মতে ব্ৰহ্মাই ইয়াত এক নক্ষত্ৰ সৃষ্টি কৰাৰ কাহিনীৰ সৈতে নামকৰণ জড়িত বুলি কোৱা হয়।

ঐতিহাসিক ভূমিকা: কামৰূপৰ ৰাজধানী

প্ৰাগজ্যোতিষপুৰক কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী বুলি একাধিক উল্লেখত ধৰা হৈছে। বৰ্মন (বৰ্মা) ৰাজবংশৰ উত্থান-ইতিহাসৰ লগত ইয়াৰ সংযোগ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

বৰ্মা বংশ সম্পৰ্কে টোকাত দিয়া অনুসৰি—

• পুষ্য বৰ্মা ৩৫০–৩৭৪ খ্ৰীষ্টাব্দত শাসন কৰি বৰ্মা বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
• কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা বৰ্মা বংশৰ ত্ৰয়োদশ ৰজা আছিল।
• ভাস্কৰ বৰ্মাৰ ৰাজত্বকাল ৬০০–৬৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি দিয়া আছে।
• ভাস্কৰ বৰ্মাৰ সময়ত হিউৱেন-চাঙ কামৰূপলৈ আহিছিল।
• ভাস্কৰ বৰ্মাৰ উত্তৰাধিকাৰী নথকাত মৃত্যুৰ পিছত শালস্তম্ভই শালস্তম্ভ/ম্লেচ্ছৰাজ বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

এক মতে পুষ্য বৰ্মাক ভগদত্তৰ বংশধৰ বুলি কোৱা হয়; লগতে এক মতে বৰ্মা বংশসম্পর্কীয় তথ্যসমূহ নৰকাসুৰ-ভগদত্ত-ব্ৰজদত্তৰ কাহিনীৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা বুলি তুলনা দিয়া হৈছে। এইসমূহকো বিতৰ্কিত বা ব্যাখ্যাভেদে বোধগম্য বুলি ধৰা হয়।

ভাস্কৰ বৰ্মাৰ সময়ত কামৰূপৰ ৰাজধানী প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ আছিল বুলি উল্লেখ আছে। উত্তৰ ভাৰতৰ ৰজা হৰ্ষবৰ্দ্ধন (শীলাদিত্য) ভাস্কৰ বৰ্মাৰ সমসাময়িক আছিল বুলি টোকাত দিয়া হৈছে।

অৱস্থান-সমস্যা আৰু লিপি-আধাৰ

প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ অৱস্থানক লৈ ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বহুমত আছে বুলি উল্লেখ। কিছুমান বৰ্ণনাত বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীকে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ সৈতে একে স্থান বুলি ধৰা হয় যদিও আনফালে ‘সঠিক অৱস্থান বৰ্তমানো অজ্ঞাত’ বুলি কোৱা হয়। টোকা অনুসৰি, দ্বাদশ শতিকালৈ কামৰূপৰ পতন পৰ্যন্ত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ সঠিক অৱস্থান দেখুৱোৱা লিপি নাপোৱা বুলি উল্লেখ আছে।

মধ্যযুগ-উত্তৰ কালত পোৱা ৩খন লিপিৰ পৰা অৱস্থান সম্পৰ্কে আংশিক ধাৰণা মিলাৰ কথা উল্লেখিত—

• ১৪৯৭ চনৰ ধুনুনতৰাইৰ লিপিত গণেশগুৰিক প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
• ১৭৩২ চনৰ দিহিঙীয়া বৰফুকনৰ লিপিত নীলাচল পাহাৰৰ দক্ষিণ ঢালৰ উল্লেখ আছে।
• ১৭৫২ চনৰ তৰুণ দুৱৰা বৰফুকনৰ লিপিত নৱগ্ৰহ মন্দিৰক অন্তৰ্ভুক্ত এলেকা বুলি ধৰা হৈছে।

এইসূত্ৰসমূহে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ সম্ভাব্য স্থানচিহ্ন নিৰ্ণয়ত সহায় কৰে যদিও চূড়ান্ত নিশ্চয়তা স্থাপন হোৱা নাই বুলি উপসংহাৰ টোকাত ধ্বনিত হয়।

সমাজ-অৰ্থনীতি আৰু সাংস্কৃতিক পৰিবেশ (হিউৱেন-চাঙৰ বৰ্ণনা)

টোকাত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ-সংলগ্ন ৰাজধানী অঞ্চলৰ কিছু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য দিয়া হৈছে। উল্লেখ অনুসৰি—

• ৰাজধানী এলেকা প্ৰায় ৫ মাইল বিস্তৃত আছিল বুলি কোৱা হৈছে।
• জনসাধাৰণৰ জীৱিকা ঘৰুৱা খেতিত নিৰ্ভৰশীল আছিল।
• কঁঠাল আৰু নাৰিকল অধিক উৎপাদিত শস্য হিচাপে উল্লেখিত।
• ঠাইখন পাহাৰেৰে আৱৃত বুলি কোৱা হলেও নামনি এলেকাত অৱস্থিত বুলি উল্লেখ।
• জলবায়ু সেমেকা বুলি দিয়া আছে।
• খেতিপথাৰ সাৰুৱা আৰু জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা উন্নত আছিল বুলি উল্লেখ।

হিউৱেন-চাঙৰ বৰ্ণনাৰ আধাৰত টোকাত আৰু কিছুমান সামাজিক লক্ষণো উল্লেখ আছে—

• মানুহৰ আচৰণ সহজ-সৰল বুলি বৰ্ণনা।
• মানুহৰ দৈহিক বৈশিষ্ট্য চাপৰ আৰু কৃষ্ণ-পীত বৰণীয়া বুলি দিয়া।
• কিছুমান উগ্ৰতা/বৰ্বৰতাৰ লক্ষণ, ততালিকে কাম কৰা স্বভাৱ, আৰু স্মৰণশক্তি সক্ৰিয় বুলি উল্লেখ।
• অধ্যয়নৰ প্ৰতি আগ্ৰহী জনসমাজ।
• বামুণৰ বসবাস আৰু আৰ্য সহায়ত শিক্ষা-পৰিৱেশ বিকশিত হোৱা বুলি কোৱা।
• কামৰূপৰ ছাত্ৰসকল নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত পঢ়িবলৈ যোৱা বুলি উল্লেখ।
• ছাত্ৰসমাজত গৱেষণা আৰু তৰ্কৰ প্ৰাধান্য আছিল বুলি কোৱা।

ধর্মীয় পৰিবেশ সম্পৰ্কে টোকাত—

• কামৰূপত ১০০-তকৈ অধিক দেৱ-দেৱীৰ মঠ-মন্দিৰ পূজাস্থল হিচাপে আছিল বুলি উল্লেখ।
• বামুণৰ পূজা-পদ্ধতিত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে কিছুমান সাদৃশ্য দেখা যায় বুলি দিয়া।
• এক মতে হিন্দুধৰ্মৰ সৈতে আন ধৰ্মৰ মিশ্ৰিত প্ৰৱাহ চলি থকাৰ সম্ভাৱনা সূচোৱা হৈছে (বিতৰ্কিত)।

নৱগ্ৰহ মন্দিৰ আৰু নামউৎপত্তিৰ সৈতে সংযোগ

গুৱাহাটীৰ চিত্ৰাঞ্চল পাহাৰত থকা নৱগ্ৰহ মন্দিৰক প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ নামউৎপত্তি আৰু জ্যোতিষ-সংযোগৰ সৈতে গুৰুত্বসহ জড়িত কৰা হৈছে। নৱগ্ৰহ মন্দিৰক অতি প্ৰাচীন আৰু ঐতিহ্যসম্পন্ন বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ সৈতে বহু কিংবদন্তি/জনশ্ৰুতি সংযুক্ত বুলি কোৱা হয়। তথাপি, মন্দিৰটো কোনে কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—ই সম্পৰ্কে সঠিক তথ্য নথকাৰ কথা উল্লেখ আছে।

মন্দিৰ-ইতিহাস সম্পৰ্কে টোকাত স্পষ্টকৈ দিয়া কিছুমান তথ্য—

• নৱগ্ৰহ মন্দিৰ প্ৰাংগণৰ শিলালিপি অনুসৰি ১৭৫২ চনত আহোম স্বৰ্গদেউ ৰাজেশ্বৰ সিংহই মন্দিৰ পুনৰ্নিমাণ কৰোৱায়।
• ১৮৯৭ চনৰ ভূঁইকঁপত নৱগ্ৰহ মন্দিৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
• ১৮৯৭-ৰ পিছত ধৰ্মপ্ৰাণ ৰাইজৰ সহযোগত মন্দিৰ মেৰামতি কৰি পুনৰ নতুন কৰা হয়।

তাৎপৰ্য

প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ নামটো কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী, বৰ্মা বংশৰ ইতিহাস (বিশেষকৈ পুষ্য বৰ্মা আৰু কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মাৰ কাল), আৰু জ্যোতিষ-জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানসংক্রান্ত ধাৰণাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। একেদৰে, ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তা আৰু লিপি-আধাৰভিত্তিক আংশিক চিনাক্তকৰণ—এই দুয়োটা দিশে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰক অসমৰ ইতিহাসচৰ্চাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিতৰ্ক-বিষয় আৰু অনুসন্ধানক্ষেত্ৰ কৰি তোলে।

আৰু চাওক

• গুৱাহাটী
• কামৰূপ ৰাজ্য
• প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্য
• পুষ্য বৰ্মা
• কুমাৰ ভাস্কৰ বৰ্মা
• শালস্তম্ভ
• ৰামায়ণ
• ব্ৰহ্মা
• ভগদত্ত
• হিন্দু