আহোম ৰাজ্য

আহোম ৰাজ্য (আধুনিক নাম) ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত গঢ় লৈ উঠা অসমৰ অন্যতম দীঘলীয়া স্থায়িত্বৰ মধ্যযুগীয় ৰাজ্য। ইয়াৰ গুৰুত্ব কেৱল দীঘলীয়া শাসনকালত সীমাবদ্ধ নহয়; ৰাজ্যখনে টাই-মূলীয় আৰু স্থানীয় নানা জনগোষ্ঠীক একত্ৰ কৰি এক বহুজাতিক সমাজ-ৰাজনীতি গঢ়ে, লগতে মোগলৰ পুনঃপুনঃ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰি উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ক্ষমতাৰ ভৌগোলিক সীমা নিৰ্ধাৰণত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলায়।

নাম আৰু পৰিচয়

আহোম শাসকসকলে প্ৰথমে ৰাজ্যখনক টাই-আহোম ভাষাত ‘‘মু'ঙ দুন চুন খাম’’ বুলি নাম দিছিল; ইয়াৰ অৰ্থ “সোণোৱালী শইচৰ দেশ” বুলি ধৰা হয়। পৰৱৰ্তী কালত এই একে ৰাজনৈতিক সত্তা বাহিৰা উৎস আৰু স্থানীয় ব্যৱহাৰত ‘‘অসম ৰাজ্য’’ বা ‘‘আছাম ৰাজ্য’’ নামে পৰিচিত হৈ পৰে। ১৬শ শতিকাৰ শেষলৈকে মোগলীয়া লেখনীত আহোম ৰাজ্যক ‘‘আশাম’’ বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; ইউৰোপীয় ভ্ৰমণকাৰী আৰু ভূগোল-লেখনীতো ‘‘আছাম/আচাম’’ ধৰণৰ বানান দেখা যায়। ঔপনিবেশিক আৰু তাৰ পাছৰ যুগত “Kingdom of Assam” ধৰণে ইংৰাজীত প্রচলিত হোৱাৰ লগে লগে আধুনিক অসমীয়াত “আহোম ৰাজ্য” নামটো অধিক ব্যৱহৃত হয়। উৎস-টোকাৰ মতে আধুনিক ‘‘আহোম’’ শব্দটো ‘‘অসম’’ শব্দৰ ক্রমিক ৰূপান্তৰ (আছাম → আচম → আহম → আহোম) হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়।

উৎপত্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠা

আহোম ৰাজনীতিক সত্তাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠাতা হিচাপে দাই ৰাজকোঁৱৰ চাওলুং চুকাফাৰ নাম উল্লেখযোগ্য। আহোম বুৰঞ্জীমতে চুকাফাই ১২১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত মু'ঙ মাও অঞ্চলৰ ৰাজধানী “কিং চেন মাও লুঙ” (বৰ্তমান দেহ'ঙ টাই আৰু চিংফৌ স্বায়ত্ব প্ৰান্তৰ আশে-পাশে)ৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকৰ দল পাটকাই পৰ্বতমালা (উৎস-টোকাত ড'য় কাও ৰেঙ) পাৰ হৈ অসমৰ উত্তৰ-পূব অংশত প্ৰৱেশ কৰে; এই প্ৰৱেশপথৰ সৈতে আজিৰ তিনিচুকীয়া জিলাৰ কিছুমান অঞ্চলৰ নামো যুক্ত বুলি ধৰা হয়।

চুকাফাই অসমৰ মাটিত স্থায়ী ৰাজধানী স্থাপন কৰাৰ আগতে বহু ঠাইত অস্থায়ীভাৱে বসতি আৰু শাসনকেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। উৎস-টোকাত খামজাং (মানদেশৰ চাগাইং শাখাত), তাৰ পাছত টিপাম, মৌঙ-ক্লং (অভয়পুৰ), হাবুং, চনটক, শিমলুগুৰি আদিৰ দৰে একাধিক স্থান অস্থায়ী ৰাজধানী বা থিতাপি হিচাপে উল্লেখিত। এই চলন্ত-ধৰণৰ বসতি-স্থাপন একে সময়তে ভৌগোলিক সমীক্ষা, কৃষিভিত্তিক টিকে থকা, আৰু স্থানীয় সম্পৰ্ক গঢ়াৰ কৌশল বুলিও বুজিব পাৰি।

চুকাফা ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত আহি স্থানীয় মৰাণ আৰু বৰাহী গোষ্ঠীৰ সৈতে মিত্ৰতা গঢ়ে আৰু শেষত চৰাইদেউ অঞ্চলত প্ৰথম স্থায়ী ৰাজধানী স্থাপন কৰে। শাসনৰ সংগঠনত তেওঁ বুঢ়াগোহাঞি আৰু বৰগোহাঞি পদ স্থাপন কৰে; উৎস-টোকামতে ১২৮০ চনমানত এই দুজনক স্বতন্ত্ৰ অঞ্চল-চম্ভালৰ দায়িত্ব দিয়া হয় বুলি কোৱা হৈছে।

চুকাফাৰ সৈতে অহা মানুহৰ সংখ্যা সম্বন্ধে উৎস-টোকাত দুটা ধাৰা দেখা যায়—

• আহোম বুৰঞ্জীধাৰাই মুঠ ৯০০০ টাই ব্যক্তিৰ আগমনৰ কথা সমৰ্থন কৰে বুলি উল্লেখ।
• কাশীনাথ তামূলী ফুকনৰ ১৮৪৪ চনৰ এক বুৰঞ্জীত ১০৮০ জন অহাৰ কথা পোৱা যায়।

এই ক্ষেত্ৰত অধিকাংশ বুৰঞ্জীবিদে ৯০০০ জনৰ মতটোক অধিক গ্ৰহণযোগ্য বুলি উৎস-টোকাই স্পষ্ট কৰে।

সমাজ-সংগঠন আৰু ভাষা

আহোম ৰাজ্য গঠন-পৰ্যায়তেই বহু জনগোষ্ঠীৰ সংযোগ আৰু লীন হওঁতা প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়। চুকাফাৰ আগতেই অসমত টাই-মূলীয় কিছুমান গোষ্ঠী বাস কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; তেওঁলোকক টাই-আহোম উৎসত ফু খাও আন কাও আৰু লান মাখ্ৰু ফৈদ আদি নামেৰে ধৰা হৈছে। পাছলৈ বৰাহী, মৰাণ, চুতীয়া, নগা আদি নানা গোষ্ঠীৰ লোক আহোম ৰাজনীতিত শামিল হয় বুলি উৎস-টোকাই কয়। এই একত্রীকৰণক সাধাৰণতে “আহোমকৰণ” প্ৰক্ৰিয়া বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়; ই দ্ৰুতগতিত চলাৰ ফলত এক সময়ত “প্ৰকৃত আহোম” নিজ ৰাজ্যত সংখ্যালঘু হৈছিল বুলি উৎস-টোকাত মন্তব্য আছে। ফলস্বৰূপে ৰাজ্যখনৰ চৰিত্ৰ বহুজাতিক আৰু বহুস্তৰীয় হৈ উঠিছিল।

ৰাজসভা আৰু প্ৰশাসনত ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো ৰূপান্তৰ ঘটে। আৰম্ভণিতে চৰকাৰী ভাষা আছিল আহোম ভাষা (টাই ভাষাগোষ্ঠীসম্বন্ধীয়), কিন্তু সময়ৰ লগে লগে অসমীয়া ভাষা ৰাজকাৰ্যত ব্যৱহৃত হ’বলৈ ধৰে। এই দ্বিভাষিক ধাৰাই লিখিত বুৰঞ্জী-সংস্কৃতি আৰু শাসন-আদেশৰ জগতত প্ৰভাৱ পেলায় বুলি বুজিব পাৰি, যদিও উৎস-টোকাই ইয়াৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া নাই।

ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকাত বহু পৰম্পৰা একেলগে উপস্থিত দেখা যায়—

• ফুৰালুং ধৰ্ম
• বাথৌ ধৰ্ম
• ডনি-প'ল' বিশ্বাস
• হিন্দু ধৰ্ম
• বৌদ্ধ ধৰ্ম

এই বৈচিত্ৰ্যই আহোম ৰাজ্যৰ জনজাতীয়-স্থানীয় উপাসনা, আৰু পৰৱৰ্তী কালৰ হিন্দু প্ৰভাৱ—দুয়োটাকেই একে ফ্ৰেমত দেখুৱায়।

শাসনব্যৱস্থা আৰু প্ৰশাসনিক গাঠনি

আহোম ৰাজ্যৰ চৰকাৰ আছিল ৰাজতন্ত্ৰ। শাসনত উচ্চ পদস্থ কৰ্তৃত্বশালী পদসমূহ—বুঢ়াগোহাঞি, বৰগোহাঞি—প্ৰাথমিক স্তম্ভ আছিল; পাছলৈ বৰপাত্ৰগোহাঞি পদ সৃষ্টি হয় বুলি উৎস-টোকা কয়। ১৬শ শতিকাত চুহুংমুংৰ দিনত ৰাজ্য শক্তিশালী ৰাজনৈতিক শক্তি ৰূপে উত্থান লাভ কৰে আৰু অঞ্চল বিস্তাৰ পায়; এই বিস্তাৰত চুতীয়া ৰাজ্য আৰু কছাৰী ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ জয় কৰাৰ কথাও উৎস-টোকাত আছে। জয় কৰা অঞ্চলসমূহ তদাৰকিৰ বাবে “শদিয়াখোৱা গোহাঁই” আৰু “মৰঙীখোৱা গোহাঁই” নামৰ বিশেষ পদ সৃষ্টি হৈছিল।

ৰাজ্যৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ মূল উপাদান আছিল পাইক প্ৰথা। উৎস-টোকাৰ মতে “ফৈদ পদ্ধতি”ৰ আধাৰত গঢ়া এই ব্যৱস্থাক প্ৰতাপ সিংহৰ শাসনকালত “খেল” প্ৰণালীৰ আধাৰত পুনৰ্সংগঠিত কৰা হয়। একে সময়ত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ—বৰফুকন আৰু বৰবৰুৱা—প্ৰতিষ্ঠা পায়। এই পদসমূহে বিশেষকৈ সামৰিক-প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ, সীমান্ত-নীতি আৰু ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৃত সংস্থানত বিশেষ ভূমিকা লৈছিল বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি; উৎস-টোকাই এই পদদ্বয় প্রতিষ্ঠাৰ সময়-সংযোগ প্ৰতাপ সিংহৰ শাসনৰ সৈতে জুৰিছে।

সামৰিক ইতিহাস আৰু মোগলৰ সৈতে সংঘাত

আহোম ৰাজ্যৰ সামৰিক ইতিহাসত পশ্চিম দিশৰ পৰা অহা আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাটো পুনঃপুনঃ দেখা যায়। উৎস-টোকাত বংগৰ তুৰ্কী আৰু আফগান শাসকসকলৰ আক্ৰমণ সফলতাৰে ৰোধ কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে, আৰু এক ঘটনাত টংখাম বৰগোহাঁয়ে আক্ৰমণকাৰীক খেদি কৰতোৱা নদী পাৰ কৰাই অনাৰ কথা কোৱা হৈছে। এই ধৰণৰ সফলতাই আহোম শাসকৰ মাজত নিজকে কামৰূপ ৰাজ্যৰ “যোগ্য উত্তৰাধিকাৰী” বুলি গণ্য কৰাৰ ধাৰণা জোৰদাৰ কৰে বুলি উৎস-টোকাই কয়।

১৭শ শতিকাত আহোম-মোগল সংঘাত তীব্ৰ ৰূপ ধৰে। ১৬৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত মীৰ জুমলাই নেতৃত্ব দিয়া মোগল আক্ৰমণত মোগলে ৰাজধানী গড়গাঁও অধিকাৰ কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত আছে। কিন্তু কিছুদিনৰ ভিতৰতে শৰাইঘাটৰ যুদ্ধত লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত আহোম বাহিনীয়ে মোগলক পৰাস্ত কৰে। এই জয়ৰ ফলত আহোম সীমা পশ্চিমে মানস নদীলৈকে বিস্তাৰ পায় বুলি উৎস-টোকাই উল্লেখ কৰে। এই যুদ্ধ অসমৰ সামৰিক স্মৃতি আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়ত এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰে।

তুংখুঙীয়া শাসন, সংকট আৰু পতন

শাসনকেন্দ্ৰিক খেলিমেলি পৰ্বৰ পাছত গদাধৰ সিংহৰ অধীনত তুংখুঙীয়া ফৈদৰ ৰজাৰ শাসন আৰম্ভ হয় বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। তুংখুঙীয়া পৰ্বত এক ফালে তুলনামূলক শান্তি আৰু স্থিতিশীলতা দেখা যায়, আন ফালে কলা আৰু অভিযান্ত্ৰিক ক্ষেত্ৰতো সাফল্যৰ কথা উৎস-টোকাই উল্লেখ কৰে। এই পৰ্বত শিৱসাগৰ-ৰংপুৰ কেন্দ্ৰিক স্থাপত্য ঐতিহ্যৰ সৈতে জড়িত স্মাৰকসমূহ জনমানসত বিশেষ পৰিচিত; উদাহৰণস্বৰূপে ৰংঘৰৰ উল্লেখ উৎস-টোকাত আছে।

কিন্তু শাসনৰ শেষফালে সামাজিক মতানৈক্য তীব্ৰ হয় আৰু মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি বিদ্ৰোহীসকলে কিছুবছৰৰ বাবে ৰংপুৰ ৰাজধানী অধিকাৰো কৰে। এই অন্তঃকলহ আৰু শক্তিক্ষয়ৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত বাহিৰৰ চাপ বাঢ়ে; বিশেষকৈ মানৰ অসম আক্ৰমণে ৰাজ্যখনক অধিক দুর্বল কৰে। শেষত ১৮২৬ চনত ইয়াণ্ডাবু সন্ধি অনুসৰি অসম ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ হাতলৈ যায়, আৰু আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক স্বতন্ত্ৰতা অৱসান ঘটে। তাৰ পাছৰ ঔপনিবেশিক যুগত আৰু পৰৱৰ্তী ভাৰতৰ অন্তর্ভুক্তিৰ পৰ্যায়তো “অসম” নামটো ভূ-ৰাজনৈতিক পরিচয়ে স্থায়ী ৰূপ লাভ কৰে বুলি উৎস-টোকাই উল্লেখ কৰে।

উত্তৰাধিকাৰ

আহোম ৰাজ্যৰ দীৰ্ঘ শাসনে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ৰাজ্যচিন্তা, শাসন-পদ্ধতি আৰু সামাজিক গঠনত স্থায়ী ছাপ ৰাখে। টাই-মূলীয় নেতৃত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বহুজাতিক সমাজলৈ ৰূপান্তৰ, পাইক প্ৰথা আৰু উচ্চ পদস্থ প্ৰশাসনিক কাঠামো (যেনে ফুকন পদসমূহ, বৰফুকন, বৰবৰুৱা)—এই সকলোয়ে অসমত মধ্যযুগীয় ৰাজ্যচালনাৰ এক নিজস্ব ধাৰা সৃষ্টি কৰে। লগতে শৰাইঘাটৰ যুদ্ধৰ দৰে সংঘাত-স্মৃতি আৰু শিৱসাগৰ অঞ্চল কেন্দ্ৰিক স্থাপত্য-ঐতিহ্য আহোম যুগৰ সাংস্কৃতিক উত্তৰাধিকাৰ হিচাপে বহুলভাবে চিহ্নিত।

আৰু চাওক

• আহোম ৰাজবংশ
• শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ
• আহোম-মোগলৰ সংঘৰ্ষ
• মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ
• মানৰ অসম আক্ৰমণ
• ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
• পাইক প্ৰথা
• লাচিত বৰফুকন