কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান

কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অসমৰ বন্যজীৱন সংৰক্ষণৰ ইতিহাসত এক কেন্দ্ৰীয় স্থান অধিকাৰ কৰা সংৰক্ষিত এলাকা। নগাঁও আৰু গোলাঘাট জিলাত বিস্তৃত এই উদ্যানখন একেধাৰে নদী-ঘাঁহনিভিত্তিক অনন্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ, ভাৰতৰ সফল বন্যজীৱন সংৰক্ষণৰ এটা দৃষ্টান্ত, আৰু পৃথিৱীত এশিঙীয়া গঁড়ৰ সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আবাসভূমি। একেদৰে ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘৰ ঘনত্ব, ডাঙৰ তৃণভোজী জন্তুৰ প্ৰজনন ক্ষেত্ৰ, আৰু পক্ষীকূলৰ বাবে আন্তর্জাতিক মান্যতাই কাজিৰঙাক বিশ্ব পৰ্যটন-গৱেষণা মানচিত্ৰত স্থাপন কৰিছে।

অৱস্থান আৰু পৰিসৰ

কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ এলাকা ঐতিহাসিকভাৱে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বন্যাজলধাৰা আৰু পলসুৱা ভূ-ৰূপৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। উদ্যানখনৰ মুঠ মাটিকালি ৩৭৮ বৰ্গ কি.মি.; তথাপি বিগত দশকসমূহত গৰাখহনীয়াৰ ফলত প্ৰায় ৫১.১৪ বৰ্গ কি.মি. এলাকা ক্ষয় হোৱা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। সমুদ্ৰ পৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা প্ৰায় ৪০ মিটাৰৰ পৰা ৮০ মিটাৰলৈ বিস্তৃত।

সীমা-ভূৰূপৰ ক্ষেত্ৰত—

• পূব আৰু উত্তৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উপস্থিতিয়ে একে সময়তে পানী, পলসুৱা মাটি, বিল সৃষ্টি আৰু গৰাখহনীয়াৰ দৰে প্ৰক্ৰিয়া জড়িত কৰি ৰাখে।
• দক্ষিণ সীমা মৰা ডিফলু নৈৰ দ্বাৰা চিহ্নিত।
• উদ্যানৰ ভিতৰে ডিফলু আৰু মৰা ধনশিৰী নৈ বৈ যায়।
• অৰণ্যভিতৰত বহু বিল আৰু বানপানীৰে সৃষ্ট জলাভূমি আছে; এই বিলসমূহে মুঠ এলাকা প্ৰায় ৫% আৱৰি ধৰে।

প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ

কাজিৰঙা পূব হিমালয়ৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ উল্লেখ্য স্থান (biodiversity hotspot)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক বৃহৎ সংৰক্ষিত ভূমি। ইণ্ডো-মালয় পৰিবেশিক ক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত এই এলাকা ঘাঁহনি-অৰণ্য-জলাভূমিৰ মিলিত পৰিৱেশৰ বাবে পৰিচিত। উদ্যানত—

• ওখ হাতীঘাঁহ (Elephant grass; *Miscanthus sinensis*)ৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়।
• ‘গ্ৰীষ্মপ্ৰধান সেমেকা পৰ্ণপাতী অৰণ্য’ ধৰণৰ বনাঞ্চল বিদ্যমান।
• পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বৰ্ণনাত ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ অৰ্ধ-চিৰসেউজ বনাঞ্চল’ আৰু ‘টেৰাই-ডুয়াৰ ছাভানা আৰু ঘাঁহনি’ৰ বানপানী-প্ৰৱণ প্ৰকাৰৰ উল্লেখ কৰা হয়।

ভূ-আকৃতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হৈছে পলসুৱা ভূমি, বালিচৰ আৰু বানপানীৰ প্ৰভাৱত সৃষ্ট নতুন ভূমিৰ প্ৰক্ৰিয়া। ওখ অংশক “চাপৰি” বুলি কোৱা হয়; বানপানীৰ সময়ত বহু বন্যপ্ৰাণী এই চাপৰিত আশ্ৰয় লয়। বন্যপ্ৰাণীৰ সহায়ৰ বাবে ভাৰতীয় সেনাৰ সহযোগত কিছুমান কৃত্ৰিম চাপৰি সজোৱা হৈছে।

জলবায়ু আৰু ঋতুচক্ৰ

কাজিৰঙাত তিনিটা মুখ্য ঋতু অনুভূত হয়—গ্ৰীষ্ম, বৰ্ষা আৰু শীত। শীতকাল (নৱেম্বৰ পৰা ফেব্ৰুৱাৰী) সাধাৰণতে শুকান আৰু নাতিশীত; গড় সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা প্ৰায় ২৫°ছে. আৰু গড় সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা প্ৰায় ৫°ছে. বুলি উল্লেখ আছে। এই সময়ত বহু বিল-নলা শুকাই যায়। আনহাতে অতিবৰ্ষা-জনিত বানপানী বন্যপ্ৰাণীৰ স্থানান্তৰ, মৃত্যুহাৰ আৰু আবাসভূমিৰ ৰূপান্তৰলৈও কাৰণ হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি, বানপানীৰ দৰেই কেতিয়াবা অতিমাত্ৰা খৰাঙেও খাদ্য সংকট সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

বন্যপ্ৰাণী আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য

কাজিৰঙা ডাঙৰ স্তন্যপায়ীৰ বাবে বিশেষভাৱে জনাজাত। উৎস-টোকা অনুসৰি উদ্যানত ৩৫ বিধ স্তন্যপায়ী প্ৰজাতিৰ বসবাস আৰু প্ৰজননস্থলী আছে, আৰু ইয়াৰে ১৫টা প্ৰজাতি IUCN Red Listত বিপদশংকুল (threatened) হিচাপে উল্লেখিত।

বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰজাতিসমূহ—

• এশিঙীয়া গঁড়: পৃথিৱীৰ প্ৰায় দুই-তৃতীয়াংশ গঁড় কাজিৰঙাত থাকে বুলি উল্লেখ আছে; সংখ্যা ১,৮৫৫।
• বনৰীয়া ম’হ: সংখ্যা ১,৬৬৬।
• দল-হৰিণা: সংখ্যা ৪৬৮।
• হাতী: সংখ্যা ১,৯৪০।
• মেঠোন: সংখ্যা ৩০।
• শঁৰ পহু: সংখ্যা ৫৮।
• সৰু তৃণভোজীৰ ভিতৰত সুগৰী পহু আৰু খটীয়া পহু আদিৰ উপস্থিতিৰ উল্লেখ আছে; লগতে বনৰীয়া গাহৰি আৰু অন্যান্য প্ৰজাতিও দেখা যায় বুলি কোৱা হয়।

শীৰ্ষ শিকারী প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত কাজিৰঙা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, কাৰণ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘৰ সৰ্বাধিক ঘনত্বেৰে বসতি থকা বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। ২০০৬ চনত কাজিৰঙাই বাঘ সংৰক্ষণ ক্ষেত্ৰৰ স্বীকৃতি লাভ কৰে।

পক্ষীকূলৰ ক্ষেত্ৰতো উদ্যানখন উচ্চমান্যতা লাভ কৰিছে। ‘আন্তৰাষ্ট্ৰীয় পক্ষীজীৱন’ (Birdlife International) সংস্থাই কাজিৰঙাক “গুৰুত্বপূৰ্ণ পক্ষী ক্ষেত্ৰ” (Important Bird Area) হিচাপে স্বীকৃতি দিছে।

সংৰক্ষণৰ ইতিহাস আৰু প্ৰশাসনিক বিকাশ

কাজিৰঙাৰ সংৰক্ষণ-ইতিহাস আধুনিক ভাৰতীয় সংৰক্ষণ নীতিত এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ দিশ। উৎস-টোকা অনুসৰি—

• ১৯০৪ চনত তদানীন্তন ভাৰতবৰ্ষৰ ভাইচৰয় লৰ্ড কাৰ্জনৰ পত্নী মেৰী কাৰ্জন গঁড় চাবলৈ কাজিৰঙা অঞ্চললৈ আহে; গঁড় নেদেখাত গঁড় সংৰক্ষণৰ আৱশ্যকতা অধিক স্পষ্ট হয়। সংগে থকা পশু সন্ধানক বলোৰাম হাজৰিকাই সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা তেখেতৰ আগত দাঙি ধৰে বুলি উল্লেখ আছে।
• ১৯০৫ চনত এলাকা ‘সংৰক্ষিত বনাঞ্চল’ হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰে।
• পৰৱৰ্তী তিনিটা বছৰত পৰিসৰ ১৫২ বৰ্গ কি.মি. বৃদ্ধি কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰলৈকে বিস্তাৰ কৰা হয় বুলি উল্লেখ।
• ১৯০৮ চনত সংৰক্ষিত বনাঞ্চল ঘোষণা।
• ১৯১৬ চনত ‘অভয়াৰণ্য’ ঘোষণা; ১৯৩৮ চনলৈ “কাজিৰঙা চিকাৰ অভয়াৰণ্য” নামৰ প্ৰচলন আৰু একে সময়ত চিকাৰ নিষেধাজ্ঞা আৰু পৰ্যটক-প্ৰৱেশৰ অনুমতিৰ উল্লেখ আছে।
• ১৯৫০ চনত পি.ডি. ষ্ট্ৰেচীৰ উদ্যোগত নাম সলনি কৰি “কাজিৰঙা বন্যপ্ৰাণ অভয়াৰণ্য” কৰা হয়; ‘চিকাৰ’ শব্দৰ ভুল তাৎপৰ্য এৰাবলৈ এই নামান্তৰ বুলি কোৱা হয়।
• ১৯৫৪ চনত অসম চৰকাৰে অসম (গঁড়) আইন প্ৰণয়ন কৰি চোৰাং গঁড়-হত্যাৰ শাস্তি কঠোৰ কৰে।
• ১৯৬৮ চনত ‘অসম ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আইন, ১৯৬৮ চন’ৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মৰ্যাদা প্ৰদান।
• ১৯৭৪ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখে ৪৩০ বৰ্গ কি.মি. মাটি-কালিৰে আগুৰা এলাকা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।
• ১৯৮৫ চনত ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্যক্ষেত্ৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত।

উৎস-টোকাত ২০০৫ চনত কাজিৰঙাই সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে ১০০ বছৰ অতিক্ৰম কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে।

নামৰ উৎস আৰু জনশ্ৰুতি

“কাজিৰঙা” নামৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে নিশ্চিত তথ্য নাই বুলি উৎস-টোকাই স্পষ্ট কৰে; তথাপি কেইবাটাও জনশ্ৰুতি আৰু ব্যাখ্যা প্ৰচলিত—

• ৰঙা নামৰ কন্যা আৰু কাৰ্বি ডেকা কাজিৰ প্ৰেমকাহিনীৰ সৈতে সংযুক্ত এক প্ৰবাদ, য’ত দুয়ো হাবিত গুচি কেতিয়াও উভতি নাহে—হাবিখনেই পৰৱৰ্তীকালত কাজিৰঙা।
• আন এটা প্ৰবাদ অনুসৰি শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে কাজি আৰু ৰঙাই নামে এহাল দম্পতীক সন্তানলাভৰ উদ্দেশ্যে এটা বৃহৎ পুখুৰী খন্দাবলৈ কৈছিল; তেওঁলোকৰ নামৰপৰাই স্থাননাম।
• সপ্তদশ শতিকাত আহোম স্বৰ্গদেউ প্ৰতাপ সিংহ সেই অঞ্চলেদি যোৱাৰ সময়ত মাছৰ সোৱাদত আকৃষ্ট হৈ নাম সোধা-উত্তৰৰ প্ৰসংগত “কাজিৰঙা” নামৰ উল্লেখ পোৱা যায় বুলি কোৱা হয়।
• কাৰ্বি ভাষাৰ ‘কাজি’ (ছাগলী) আৰু ‘ৰঙাই’ (ৰঙা) শব্দৰ সংযোজনে “ৰঙা ছাগলীৰ স্থান” ধৰণৰ অৰ্থ-ব্যাখ্যাও উল্লেখিত।

সমস্যা, দুৰ্যোগ আৰু সুৰক্ষা

কাজিৰঙাই প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ-সৃষ্ট উভয়ধৰণৰ চাপৰ মুখামুখি হৈছে। উৎস-টোকা অনুসৰি—

• ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বানপানীয়ে উল্লেখযোগ্য সংখ্যক পশুৰ মৃত্যু ঘটায়।
• উদ্যানৰ আশে-পাশে চলা বেদখলে সীমা সংকুচিত কৰি বন্যপ্ৰাণীৰ স্থান সীমিত কৰে।
• আলফা আৰু অন্য উগ্ৰপন্থী গোটৰ চলিত কাৰ্যকলাপে অঞ্চলটোৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত হানি কৰিছে বুলি উল্লেখ আছে; যদিও আলফাই প্ৰত্যক্ষভাৱে কাজিৰঙাৰ ক্ষতি কৰা নাই বুলি মন্তব্য আছে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত আলফা সদস্যই পশু হত্যা ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আৰু ১৯৮০ চনৰ পৰা চোৰাং চিকাৰী নিধনৰ কথা জানিব পৰা যায় বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।
• খৰাং পৰিস্থিতিৰ সময়ত খাদ্যৰ সংকটৰ সম্ভাৱনা থাকিব পাৰে।

উত্তৰাধিকাৰ

কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অসমৰ সংৰক্ষণ উদ্যোগ, আইনগত সুৰক্ষা আৰু মাঠভিত্তিক পৰিচালনাৰ এক সংহত প্ৰতীক। এশিঙীয়া গঁড়ৰ বিশ্ব-আবাসভূমি হিচাপে ইয়াৰ ভূমিকা, ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘৰ ঘনত্ব, আৰু হাতী-বনৰীয়া ম’হ-দল-হৰিণাৰ বৃহৎ প্ৰজনন ক্ষেত্ৰ হোৱাটোৱে উদ্যানখনক কেৱল আঞ্চলিক নহয়, বিশ্বজনীন মূল্য দিছে। একে সময়তে বানপানী, গৰাখহনীয়া, বেদখল আৰু সুৰক্ষা-চাপৰ মাজতো সংৰক্ষণ সফলতাৰ বাবে কাজিৰঙা ভাৰতৰ অন্যান্য উদ্যানসমূহৰ তুলনাত এক উল্লেখযোগ্য দৃষ্টান্ত বুলি গণ্য কৰা হয়।

আৰু চাওক

• অসম
• গোলাঘাট জিলা
• এশিঙীয়া গঁড়
• ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ
• হাতী
• বনৰীয়া ম’হ
• দল-হৰিণা
• বিল
• সংৰক্ষিত বনাঞ্চল
• কাৰ্বি ভাষা
• ভাৰতীয় সেনা