মুগা (ৰেচম)

মুগা (ৰেচম) অসমত উৎপাদিত এক বিশেষধৰণৰ ৰেচম। ই মূলত এন্থেৰিয়া আছামেনছিছ প্ৰজাতিৰ পলুৰ পৰা উৎপন্ন হয়। বহু উল্লেখ অনুসৰি মুগা পৃথিৱীত কেৱল অসমত পোৱা যায়; লগতে বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিৰে অসমৰ বাতাবৰণ মুগা পলুৰ জীৱন-চক্ৰ আৰু উৎপাদন-প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে অনুকূল বুলি কোৱা হয়। অসম অতীজৰ পৰা উচ্চমানৰ ৰেচম উৎপাদনৰ বাবে খ্যাত আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, আৰু মুগা উৎপাদনক এক প্ৰাচীন উদ্যোগ ৰূপে ধৰা হয়।

উৎস আৰু জৈৱিক ভিত্তি

মুগা ৰেচমৰ উৎস হৈছে এন্থেৰিয়া আছামেনছিছ পলুৰ কোকুন। এই পলুৰ খাদ্যগছ হিচাপে বিশেষকৈ দুটা গছৰ উল্লেখ প্ৰধান—

• চোম গছ (Persea bombycina)
• সোঁৱালু (Litsea monopetala)

মুগা পলুক স্বভাৱগতভাৱে “আলসুৱা” বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। লগতে কোৱা হৈছে যে মুগা পলুৱে তাপমাত্ৰাৰ ডাঙৰ সাল-সলনি সহ্য কৰিব নোৱাৰে। এই সংবেদনশীলতাৰ ফলত পৰিবেশগত চাপ, বিশেষকৈ প্ৰদূষণ, মুগা পলুৰ জীৱন-চক্ৰত বাধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে বুলি উল্লেখ আছে।

অসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য

মুগা সম্পৰ্কে বহুলভাৱে উদ্ধৃত কথাটো হ’ল—ই পৃথিৱীত কেৱল অসমত পোৱা যায় বুলি উল্লেখ আছে। এই ধাৰণাৰ পটভূমিত অসমৰ জলবায়ু আৰু পৰিবেশৰ অনুকূলতাক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিৰে আগবঢ়োৱা হয়। অৰ্থাৎ, মুগাৰ উৎপাদন কেৱল কৃষি-অভ্যাস নহয়; ই স্থানীয় উদ্ভিদ-সম্পদ (চোম, সোঁৱালু) আৰু জলবায়ুগত শর্তৰ সৈতে আন্তঃনির্ভৰশীল এক ব্যৱস্থা।

ইতিহাস আৰু সাহিত্যিক উল্লেখ

অসমত ৰেচম-চাষ আৰু বস্ত্ৰ-উৎপাদনৰ প্ৰাচীনত্বৰ বিষয়ে বিভিন্ন উৎসত উল্লেখ পোৱা যায়, যদিও কিছুমান বক্তব্য বিতৰ্কিত ৰূপত চিহ্নিত।

প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ উল্লেখ

• (বিতৰ্কিত) এক মতে প্ৰাচীন অসম ৰেচমৰ প্ৰথম উল্লেখ বাল্মিকীৰ ৰামায়ণত হোৱা বুলি কোৱা হয়। ৰামায়ণৰ কিষ্কিন্ধা কাণ্ডত পূবমুখী যাত্ৰাপথত “কোশ-কৰণ-ভূমি” নামৰ অঞ্চলৰ উল্লেখ আছে বুলি ধৰা হয়।
• খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ কৌটিল্যৰ “অৰ্থশাস্ত্ৰ”ত অসমৰ উন্নত ৰেচম বস্ত্ৰৰ উল্লেখ আছে। তাত বঙগিকা, মগধিকা, পৌন্দ্ৰিকা, আৰু কামৰূপৰ “সুবৰ্ণকুদ্যক” উৎপাদনৰ তথ্য দিয়া হৈছে।
• অৰ্থশাস্ত্ৰত “সুবৰ্ণকুদ্যক” বস্ত্ৰৰ ৰং ‘মাখনৰ দৰে’ আৰু ‘সূৰ্য্যৰ দৰে ৰঙা’ বুলি বৰ্ণিত।
• অষ্টম শতিকাৰ কুমাৰীল ভট্টই কামৰূপৰ সুবৰ্ণকুদ্যক উৎপাদনৰ উল্লেখ কৰিছে।
• নৱম শতিকাৰ “অমৰকোষ”ত পট্ৰৰ্ণা (বগা ৰেচমৰ এটা প্ৰকাৰ) পলুৱে বাতা/লাকুচা আদিৰ পাত খোৱা তথ্য উল্লেখ আছে।
• দশম–একাদশ শতিকাৰ মাজৰ “কালিকা পুৰাণ”ত কামৰূপত পূজাত ৰেচম ব্যৱহাৰৰ তথ্য আছে। কালিকা পুৰাণ মতে শদিয়াৰ ডিক্কৰবাশিনী পীঠ (শদিয়াৰ তাম্ৰেশ্বৰী)ত মূৰ্তি ৰঙা/হালধীয়া/বগা কৌশেয়া বস্ত্ৰেৰে ঢাকি ৰখাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।

অৰ্থশাস্ত্ৰত পলুৰ খাদ্য গছ চাৰিটাৰ কথা উল্লেখ আছে—বকুলা, লিকুচা, বাট, নাগা-বৃক্ষ। ইয়াৰে—

• বকুলা আৰু নাগা-বৃক্ষক এৰিকেলেছ/মেগনোলিয়া গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰি মুগা পলুৰ খাদ্যৰ সৈতে মিলোৱা হৈছে।
• লিকুচা (Artocarpus lakucha) আৰু ভাটা গছক ম’ৰাচিয়া (মালবেৰী) গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰি পাট পলুৰ খাদ্যৰ সৈতে মিলোৱা হৈছে।

অৰ্থশাস্ত্ৰত সূতা তিতি থকা অৱস্থাত উৎপাদনৰ পদ্ধতিৰ উল্লেখ আছে; (বিতৰ্কিত) এক ধাৰণামতে এই বৰ্ণনাৰ আধাৰত তেতিয়াৰ মুগা-পাট উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া আজিৰ দৰে আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।

মধ্যযুগীয় উল্লেখ আৰু বুৰঞ্জী-আধাৰ

সপ্তম শতিকাৰ বানভট্টৰ “হৰ্ষচৰিত”ত কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মাই হৰ্ষবৰ্ধনক উপহাৰ দিয়াৰ তথ্য আছে। তাত উপহাৰৰ ভিতৰত দুকুলা-আবৃত ছাতি, পট্টা-সূত্ৰ কাপোৰৰ বস্তা, আৰু অতি বিশুদ্ধ ক্ষোমা কাপোৰৰ উল্লেখ আছে; (বিতৰ্কিত) এই কাপোৰসমূহ ৰেচম বা লিনেন হ’ব পাৰে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

অসম বুৰঞ্জীত মুগা আৰু ৰাজপৃষ্ঠপোষকতাৰ বহু সূত্ৰ পোৱা যায়—

• ১৫২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত চুতীয়া ৰজাই আহোম ৰজাক সোণালী ৰঙৰ কাপোৰ/মেখেলা শান্তি নৈবেদ্য হিচাপে দিছিল বুলি বুৰঞ্জীত আছে; (বিতৰ্কিত) উক্ত “সোনোৱালী” কাপোৰক মুগা বুলি অনুমান কৰা হৈছে।
• নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জী মতে চুতুফা ৰজাৰ সময়ত আহোমে প্ৰথম মুগা বস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰিছিল; (বিতৰ্কিত) এই ঘটনাটোৰ সময়-সামঞ্জস্য সন্দেহজনক বুলি উৎসতেই ইঙ্গিত আছে।
• আহোম ৰজাই মুগা/পাট ৰাজবস্ত্ৰ বোৱাৰ বাবে চুতীয়া গোটৰ ১,০০০ মহিলা পলুপোহা-কাটনী-শিপিনী কামত নিয়োগ কৰিছিল বুলি উল্লেখ।
• শিৱসাগৰ জিলাত “চুতীয়া কাটনী” আৰু “চেতিয়া কাটনী” নামৰ স্থান-উল্লেখ আছে।
• আহোমে মুগা গ্ৰহণৰ আগতে ক’লা ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিছিল বুলি বুৰঞ্জীত উল্লেখ; অসম বুৰঞ্জীত আহোমক ১৫০০ শতিকাত ক’লা কাপোৰ পৰিহিত লোক হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
• আহোম শাসনত মুগা উৎপাদনে ৰাজপৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল; ৰজাসকলে অতিথি-উপস্থাপনৰ বাবে ব্যয়বহুল মুগা চেট ৰাখিছিল বুলি উল্লেখ।
• ৰানীসকল বয়নবিদ প্ৰশিক্ষণত জড়িত আছিল বুলি উল্লেখ।

ইয়াৰ উপৰিও, genetic গৱেষণাত অসমৰ দুটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলক ৰেচম-মূলৰ সৈতে জড়িত কৰা হৈছে—গাৰো পাহাৰ (প্ৰাচীন কামৰূপ) আৰু ঢকুৱাখনা (প্ৰাচীন চুতীয়া)।

উৎপাদন, বাণিজ্য আৰু অঞ্চল

মুগা সূতা/বস্ত্ৰ উৎপাদনৰ বাবে লেটাৰ (কোকুন/কেঁচা পদাৰ্থ) উচ্চ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা উল্লেখ আছে। উৎপাদনৰ মূল অঞ্চলসমূহ বুলি উল্লেখ কৰা হয়—

• যোৰহাট
• শিৱসাগৰ
• ডিব্ৰুগড়
• কামৰূপ
• লখিমপুৰৰ ঢকুৱাখনা

কামৰূপ আৰু পৰৱৰ্তী আহোম যুগত শুৱালকুছিৰ এৰি-পাট-মুগা বস্ত্ৰ খ্যাত হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। শুৱালকুছিক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেচম উৎপাদনকাৰী গাঁও আৰু মুগা উৎপাদনত বৃহৎ গাঁও হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে বুলি উল্লেখ; তদুপৰি—

• শুৱালকুছিৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৫০,০০০
• তাত প্ৰায় ২৫,০০০ ব্যক্তি বয়নশিল্পত জড়িত
• শুৱালকুছি “পূৱৰ মানচেষ্টাৰ” নামেৰে জনা যায়

(বিতৰ্কিত) পাল বংশৰ ৰজা ধৰ্মপালে একাদশ শতিকাত শুৱালকুছি স্থাপন কৰিছিল আৰু বৰপেটাৰ তাঁতীকুছিৰ পৰা ২৬টা শিপিনী পৰিয়াল শুৱালকুছিলৈ আনিছিল বুলি কাহিনী-উল্লেখ আছে।

বাণিজ্য-ইতিহাসত—

• ১৬৬২ চনত ফৰাচী ভ্ৰমণকাৰী জিন জোচেফ টাভিৰ্নিয়ে মুগাক বিশ্ব দৰবাৰলৈ লৈ গৈছিল বুলি উল্লেখ।
• ১৭৯৩ চনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ জৰিয়তে ইংলণ্ডলৈ ২২৪ মণ্ড মুগা সূতাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰপ্তানিৰ উল্লেখ আছে; তেতিয়াৰ মূল্য ৫৩,৮৯৯ টকা বুলি উল্লেখ।
• বৰ্তমান ১ কেজি মুগা সূতাৰ বজাৰদৰ ৩,২০০–৫,০০০ টকা বুলি উল্লেখ।
• বাণিজ্যিক তথ্য মতে মুগাৰ পৰা অসমে বছৰি ৪০ কোটি টকা আয় কৰে বুলি উল্লেখ।
• ২০০৪ চনৰ তথ্য অনুসৰি ২৩,৫৪৩টা পৰিয়াল মুগা খেতি আৰু বয়নশিল্পত জড়িত।
• ২০০১–২০০৩ সময়ছোৱাত অসমত ৯২ মিলিয়ন টন মুগা লেটা উৎপাদনৰ উল্লেখ আছে (Sericulture Directorate, Assam)।
• মুগা সূতা/কাপোৰ ৰপ্তানিৰ পৰা বছৰি ১০০–১২০ কোটি টকা আয় বুলি উল্লেখ।

বৈশিষ্ট্য আৰু গুণাগুণ

মুগা ৰেচমৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য—

• সোণোৱালী বৰণ
• স্থায়িত্ব
• সহজে ধুব পৰা যায়
• আয়ুস প্ৰায় ৫০ বছৰ বা তাতোধিক বুলি উল্লেখ

(বিতৰ্কিত) পুৰণি কালত মুগা হালধীয়া (প্ৰাকৃতিক) আৰু বগা (মেজানকাৰী মুগা) ৰূপত উপলব্ধ আছিল বুলি কোৱা হৈছে; লগতে (বিতৰ্কিত) মুগা বস্ত্ৰ প্ৰায়ে “লেক” ৰঙে ৰং কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ।

আইনগত স্বীকৃতি (GI)

অসমৰ মুগা ৰেচমে ভৌগোলিক চিনাক্তকৰণ (GI) লাভ কৰিছে বুলি উল্লেখ আছে—

• ১৩ জুলাই ২০০৭ তাৰিখে মুগা সূতাক GI স্বীকৃতি দিয়া হয়।
• ৩ মাৰ্চ ২০১৪ তাৰিখে অসমৰ মুগা ৰেচমৰ ল’গক GI স্বীকৃতি দিয়া হয়।

তাৎপৰ্য

মুগা অসমীয়াৰ্থনীতি, গ্ৰামীণ জীৱিকা আৰু বয়নশিল্পৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ আধাৰ। একেদৰে, প্ৰাচীন সাহিত্য-উল্লেখ, বুৰঞ্জী-সূত্ৰ, আৰু ৰাজপৃষ্ঠপোষকতাৰ তথ্যই মুগাক অসমৰ ঐতিহাসিক বস্ত্ৰ-সংস্কৃতি আৰু পৰিচয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰে। একে সময়তে তাপমাত্ৰাৰ সাল-সলনি আৰু প্ৰদূষণৰ প্ৰভাৱৰ কথা মনত ৰাখি মুগা পলুৰ পৰিবেশগত সংৰক্ষণৰ প্ৰাসংগিকতাও স্পষ্ট।

আৰু চাওক

• এন্থেৰিয়া আছামেনছিছ
• চোম গছ
• সোঁৱালু
• শদিয়া