ভূপেন হাজৰিকা

ভূপেন হাজৰিকা (৮ ছেপ্টেম্বৰ ১৯২৬—৫ নৱেম্বৰ ২০১১) অসমৰ জন্মলাভ কৰা এগৰাকী বিশিষ্ট শিল্পী; তেখেতৰ সৃজনী শক্তি মূলত অসমীয়া ভাষাৰ গীত-সংগীতত প্ৰকাশ পালেও বঙালী ভাষা, হিন্দী ভাষা আৰু ইংৰাজী ভাষাত তেখেতে সুৰ-ৰচনা আৰু কণ্ঠদান কৰিছিল। গায়ক-সুৰকাৰ-গীতিকাৰ হিচাপে তেখেতৰ পৰিচয়ৰ উপৰি তেখেত চিত্ৰকৰ, লেখক, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষক, চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক আৰু আলোচনীৰ সম্পাদক হিচাপেও সক্ৰিয় আছিল। “সুধাকণ্ঠ” নামে পৰিচিত হাজৰিকাৰ গীতত সমসাময়িক সমাজ-সংস্কৃতি-ৰাজনীতি, নৈতিক সংকট আৰু দুৰ্নীতি আদি বিষয়ৰ প্ৰতিফলন স্পষ্টভাৱে দেখা যায় বুলি বহুতে মত প্ৰকাশ কৰিছে। অসম, পশ্চিমবংগ আৰু বাংলাদেশকে ধৰি বহিৰ্বিশ্বৰ বহু ঠাইত তেখেতৰ জনপ্ৰিয়তাই তেখেতক এক প্ৰসাৰিত আঞ্চলিক-জাতীয় সাংস্কৃতিক চিহ্নলৈ উন্নীত কৰে।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

ভূপেন হাজৰিকাৰ জন্ম ১৯২৬ চনৰ ৮ ছেপ্টেম্বৰত শদিয়াত, ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ অসম প্ৰদেশত, এটা সম্ভ্ৰান্ত কৈৱৰ্ত পৰিয়ালত হৈছিল। পিতৃ নীলকান্ত হাজৰিকা আৰু মাতৃ শান্তিপ্ৰিয়া হাজৰিকা। নীলকান্ত হাজৰিকাৰ আচল ঘৰ নাজিৰাৰ আমোলাপট্টিত আছিল যদিও চাকৰিসূত্ৰে পৰিয়ালটো অসমৰ বিভিন্ন স্থানত স্থানান্তৰিত হ’ব লগা হৈছিল। ভূপেন হাজৰিকা আছিল মুঠ দহোটা সন্তানের জ্যেষ্ঠ।

শৈশৱৰ বিষয়ে উৎস-টোকাত উল্লেখ থকা মতে, শদিয়াত থাকোঁতে তেখেতৰ পৰিয়ালৰ সৈতে কিছুমান আদিবাসী সমাজৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল আৰু তেখেতৰ শিশুকালীন অভিজ্ঞতাত সেয়া স্মৰণীয় হৈ থাকে। ঘৰৰ মৰমৰ নাম আছিল “বৰ মইনা”; পিতৃ-মাতৃয়ে নাম ৰাখিছিল ভূপেন্দ্ৰ কুমাৰ হাজৰিকা।

ভাতৃ-ভনীসকলৰ ভিতৰত সুদক্ষিণা শৰ্মা, জয়ন্ত হাজৰিকা আৰু সমৰ হাজৰিকা সংগীতক্ষেত্ৰত আগশাৰীৰ শিল্পী হিচাপে পৰিচিত বুলি উল্লেখ আছে। এই পৰিয়ালিক সংগীত-পৰিবেশে তেখেতৰ সৃজনশীল মন গঢ়াত সহায় কৰিছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

শিক্ষা আৰু বিদ্বৎ-প্ৰশিক্ষণ

প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ এটা সময় তেখেতে ঘৰতে পঢ়িছিল; ভৰলুমুখত থকা আইতাকৰ ঘৰৰ বহু সদস্যই শিক্ষা-বৃত্তিত জড়িত আছিল বুলি উৎস-টোকাই জানুৱায়। তৃতীয় শ্ৰেণীলৈকে ঘৰতে পঢ়াৰ পাছত তেখেতক সোণাৰাম হাইস্কুলত নাম লগোৱা হৈছিল; সেই সময়ত তেখেতৰ বয়স আছিল ছবছৰ।

উচ্চশিক্ষা আৰু অধ্যয়ন-পথত তেখেতে কটন মহাবিদ্যালয়, কাশী হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে। কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা তেখেতে “Role of Mass Communication in India's Adult Education” বিষয়ত ডক্টৰেট উপাধি লাভ কৰে। চলচ্চিত্ৰ-অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা লিছ্‌ল ফেল’শ্বিপ লাভ কৰি “শৈক্ষিক প্ৰকল্পত সহায়ৰ বাবে চলচ্চিত্ৰৰ ভূমিকা” সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই বিদ্বৎ-প্ৰশিক্ষণে তেখেতৰ সংগীত আৰু চলচ্চিত্ৰ-সংস্কৃতি বিষয়ে দৃষ্টিভংগী বহল কৰাত সহায় কৰিছিল।

সৃজনকর্ম: সংগীত, ভাষা আৰু বিষয়বস্তু

ভূপেন হাজৰিকাৰ মূল সৃজনক্ষেত্ৰ সংগীত। তেখেত গায়ক, গীতিকাৰ, সুৰকাৰ আৰু সংগীত পৰিচালক—এই চাৰিওটা ভূমিকাতে একে সময়তে সক্ৰিয় আছিল। বহুভাষিক সৃজনশীলতা তেখেতৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য; অসমীয়া ভাষাৰ উপৰি বঙালী ভাষা, হিন্দী ভাষা আৰু ইংৰাজী ভাষাতো তেখেতে গীত ৰচনা আৰু কণ্ঠদান কৰিছিল।

তেখেতৰ গীতসমূহৰ বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে—সমসাময়িক সমাজ, সংস্কৃতি, ৰাজনীতি আৰু দুৰ্নীতিজনিত বাস্তৱতা তেখেতৰ গীতত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হয়। সেইকাৰণে তেখেতক “মানৱতাবাদী শিল্পী” আৰু বহুজনৰ মতে “বিশ্ব-নাগৰিক” ৰূপে গণ্য কৰা হয়।

কেতিয়াবা অনুপ্ৰেৰণা আৰু আন্তঃসাংস্কৃতিক সংলাপৰ দৃষ্টান্ত হিচাপে পল ৰ’বচনৰ “We are in the same boat brother” গীতৰ সৈতে তেখেতৰ সম্পৰ্ক উল্লেখযোগ্য। উৎস-টোকা অনুসাৰে, হাজৰিকাই এই গীতটোৰ ভাবধাৰা “আমি একেখন নাৱৰে যাত্ৰী” ৰূপত বিভিন্ন প্ৰসংগত গাইছে বুলি কোৱা হয়। ই তেখেতৰ সংগীতত আন্তর্জাতিক মানৱীয় সুৰ ধৰা পৰাৰ এক নমুনা বুলি ধৰি লোৱা হয়।

চলচ্চিত্ৰ, সংস্কৃতি-প্ৰশাসন আৰু ভ্ৰমণ

ভূপেন হাজৰিকা চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে বহুধৰণে জড়িত আছিল—চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক আৰু সংগীত পৰিচালক হিচাপে, লগতে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ-সংস্কৃতিৰ বিভিন্ন নীতি-নিৰ্ধাৰণী আৰু মূল্যায়নী সংস্থাৰ সৈতে। উৎস-টোকাত উল্লেখ থকা তেখেতৰ কিছুমান দায়িত্ব/পদসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• চেয়াৰমেন, এপেলেট বডী অৱ চেণ্ট্ৰেল বৰ্ড অৱ ফিল্ম চেঞ্চৰ্ছ, ভাৰত চৰকাৰ
• মেম্বাৰ, স্ক্ৰীপ্ট কমিটী অৱ নেশ্যনেল ফিল্ম ডেভেলপমেণ্ট কৰ্প’ৰেশ্যন (১৯৯০-ৰ পৰা ৯ বছৰ)
• ইষ্টাৰ্ণ ইণ্ডিয়া ডাইৰেক্টৰ তথা নেশ্যনেল লেভেলত এনএফডিচি-ৰ বৰ্ড অৱ ডাইৰেক্টৰ্ছত সম্পৃক্ততা
• চেয়াৰমেন/মেম্বাৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ জুৰী (বিভিন্ন সময়ত)

সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান আৰু অধ্যয়নচক্ৰৰ অংশ হিচাপে তেখেতে বেলজিয়াম, কংগো, চমৰখন্দ, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ইউৰোপ, কানাডা, দক্ষিণ-পূব এছিয়া, জাপান, অষ্ট্ৰেলিয়া আদি বহু স্থান ভ্ৰমণ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই ভ্ৰমণে তেখেতৰ সৃষ্টিশীল অভিজ্ঞতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে অসম আৰু ভাৰতীয় সংস্কৃতিক বহিৰ্বিশ্বৰ দৃষ্টিত উজলাই তোলাতো ভূমিকা লোৱা বুলি সাধাৰণভাৱে মানা হয়।

সাহিত্য-সংলগ্নতা, সম্পাদকীয়তা আৰু ৰাজনীতি

ভূপেন হাজৰিকা কেৱল সংগীতশিল্পী নহয়; তেখেতক উৎস-টোকাত লেখক আৰু আলোচনীৰ সম্পাদক বুলিও চিহ্নিত কৰা হৈছে। তেখেতৰ সাহিত্য-সংলগ্নতা আৰু সামাজিক-চিন্তাশীলতা সাংস্কৃতিক নেতৃত্বত প্ৰকাশ পায়। ১৯৯৩ চনত শিৱসাগৰত অনুষ্ঠিত অসম সাহিত্য সভাৰ ঊনষাঠিতম অধিৱেশনত তেখেতে সভাপতিত্ব কৰিছিল—ই তেখেতৰ সাহিত্যিক-মৰ্যাদা আৰু সামাজিক স্বীকৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিদৰ্শন।

ৰাজনীতিত তেখেতে কিছু সময়ৰ বাবে অংশ লয়। উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেখেতে নাওবৈচা সমষ্টিৰ পৰা বিধায়ক নিৰ্বাচিত হৈছিল আৰু বিধায়ককালত এটা ফিল্ম ষ্টুডিঅ’, এটা আৰ্ট গেলাৰী আৰু এটা জাতীয় নাট্যশালা গঢ়াৰ দাবীত তেখেতে প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। সাংস্কৃতিক পৰিকাঠামো গঢ়াৰ দিশত এই ধৰণৰ প্ৰচেষ্টাই তেখেতৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণকো সাংস্কৃতিক উন্নয়নৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি তোলে।

ব্যক্তিজীৱন আৰু মৃত্যু

১৯৫০ চনত নিউয়ৰ্ক মহানগৰত হাজৰিকাই উগাণ্ডাৰ এটা গুজৰাটী পৰিয়ালৰ প্ৰিয়ম্বদা পেটেলৰ সৈতে বিবাহ পাশত আবদ্ধ হয়। উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেওঁলোকৰ সন্তান পূৰ্ণাংগ তেজ হাজৰিকা (জন্ম ১৯৫২)। জীৱনসংগী ৰূপে প্ৰিয়ম্বদা পেটেলৰ সৈতে দাম্পত্য-সম্বন্ধ ১৯৬৩লৈ চলিছিল বুলি তথ্যপেটীত দিয়া আছে।

পৰৱৰ্তীকালত তেখেতৰ সৈতে চলচ্চিত্ৰ পৰিচালিকা কল্পনা লাজমীৰ ঘনিষ্ঠতা গঢ়ি উঠে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। জীৱনৰ শেষ সময়ত তেখেত মুম্বাইত কল্পনা লাজমীৰ তত্ত্বাবধানত আছিল বুলিও দিয়া তথ্যত দেখা যায়। ভূপেন হাজৰিকাৰ মৃত্যু ২০১১ চনৰ ৫ নৱেম্বৰত মুম্বাইত হয়।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

ভূপেন হাজৰিকাই দেশ-বিদেশত বহুল সমাদৰ লাভ কৰিছিল। অসম আৰু ভাৰতৰ কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ অসামৰিক আৰু সাংস্কৃতিক সন্মান তেখেতে লাভ কৰে; লগতে কিছুমান সন্মান মৰণোত্তৰভাৱে প্ৰদান কৰা হয়। উৎস-টোকাত উল্লেখ থকা উল্লেখযোগ্য সন্মানসমূহ—

• অসম ৰত্ন (২০০৯)
• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা (১৯৮৭)
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা (১৯৯২)
• পদ্মশ্ৰী (১৯৭৭)
• পদ্মভূষণ (২০০১)
• পদ্মবিভূষণ (২০১২, মৰণোত্তৰভাৱে)
• ভাৰত ৰত্ন (২০১৯, মৰণোত্তৰভাৱে)

তেখেত সংগীত নাটক একাডেমীৰ চেয়াৰমেন পদ লাভ কৰোঁতা প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া ব্যক্তি বুলি উৎস-টোকাই উল্লেখ কৰিছে; ই তেখেতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সাংস্কৃতিক নেতৃত্বৰ স্বীকৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।

উত্তৰাধিকাৰ

ভূপেন হাজৰিকাৰ উত্তৰাধিকাৰ বহুমাত্ৰিক। একেদৰে শিল্পী, বৌদ্ধিক আৰু সাংস্কৃতিক-প্ৰশাসক ৰূপে তেখেতে অসমৰ সাংস্কৃতিক সত্তাক আধুনিকতাৰ সৈতে সংলাপ কৰাই নতুন ভাষা দিছিল। বহুভাষিক গীত-সংগীতৰ জৰিয়তে তেখেতে অসমক কেৱল আঞ্চলিক গণ্ডীত সীমাবদ্ধ নৰাখি ভাৰত আৰু পাৰ্শ্বৱৰ্তী সমাজসমূহৰ সৈতে এক সাংস্কৃতিক সেতুবন্ধন স্থাপন কৰিলে বুলি মূল্যায়ন কৰা হয়। সমাজ-ৰাজনীতি-নৈতিকতাৰ প্ৰসংগক সংগীতৰ ভাষাত সজীৱ কৰি তোলা আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠান-নিৰ্মাণত আগ্ৰহ দেখুওৱাই তেখেতক আধুনিক অসমীয়া জনজীৱনৰ এক প্ৰধান সাংস্কৃতিক প্ৰতিনিধি ৰূপে স্থাপন কৰিছে।

আৰু চাওক

• অসম সাহিত্য সভা
• সংগীত নাটক একাডেমী
• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা
• অসম ৰত্ন
• ভাৰত ৰত্ন
• পদ্মশ্ৰী
• পদ্মভূষণ
• পদ্মবিভূষণ
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা
• অসম
• ভাৰত
• চলচ্চিত্ৰ
• সংগীত
• কল্পনা লাজমী