বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা অসমৰ জনজীৱন, শিল্পচৰ্চা আৰু ৰাজনৈতিক চেতনাৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলোৱা এজন বহুমুখী শিল্পী-সাহিত্যিক তথা সংগ্ৰামী ব্যক্তি। তেওঁ গীতিকাৰ, সুৰকাৰ, সংগীতজ্ঞ, নৃত্যবিদ, নাট্যকাৰ, চিত্ৰকৰ, অভিনেতা, সংগঠক আৰু মুক্তি যুঁজাৰু হিচাপে একেলগে সক্ৰিয় আছিল। ৰাভাৰ কৃতিৰ কেন্দ্ৰত দেখা যায়—লোকসংস্কৃতি আৰু শাস্ত্ৰীয় অনুশীলন, সামাজিক ন্যায়ৰ আকাঙ্ক্ষা, আৰু জাতীয় মুক্তিসংগ্ৰামৰ তীব্ৰ স্পৃহা; এই তিনিটা সুঁতি মিলি তেওঁক অসমৰ আধুনিক সাংস্কৃতিক সত্তাৰ এক বিশেষ প্ৰতিনিধি কৰি তোলে।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জন্ম ৩১ জানুৱাৰী ১৯০৯ তাৰিখে বেঙ্গল প্ৰেসিডেন্সিৰ ঢাকাত (এতিয়াৰ বাংলাদেশৰ অন্তৰ্গত) হয়। পিতৃ গোপাল চন্দ্ৰ ৰাভা আৰু মাতৃ গেথীবালা ৰাভা। উৎস-টোকা অনুসাৰে, গোপাল চন্দ্ৰ জন্মসূত্ৰে বড়ো জনগোষ্ঠীৰ ‘মুছাহাৰী’ গোষ্ঠীৰ হলেও ৰাভা পৰিয়ালত ডাঙৰ হোৱা বাবে ‘ৰাভা’ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল; এই পটভূমিয়ে ৰাভাৰ পৰিচয়ত ৰাভা জনগোষ্ঠী-কেন্দ্ৰিক আৰু বিস্তৃত অসমীয়া সমাজ-ধাৰণা—দুয়োটাৰে সংযোগ ঘটায়।

শৈশৱৰ শিক্ষা তেওঁ ঢাকাৰ সেনা বিভাগৰ বিদ্যালয়ত আৰম্ভ কৰে। কিন্তু হাইস্কুলীয়া পাঠ শেষ হোৱাৰ আগতেই পিতৃৰ মৃত্যু হোৱাত তেওঁ তেজপুৰত আত্মীয়ৰ ঘৰত থাকিবলৈ লয়। এই তেজপুৰ পৰ্বই ৰাভাৰ শিক্ষা-চৰ্চাৰ লগতে অসমৰ সাংস্কৃতিক-ৰাজনৈতিক পৰিবেশৰ সৈতে সঘন সংস্পৰ্শ স্থাপন কৰে।

শিক্ষা আৰু বৌদ্ধিক গঠন

ৰাভাই তেজপুৰ চৰকাৰী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯২৬ চনত হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। উচ্চশিক্ষাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ কলিকতালৈ যায় আৰু ১৯২৮ চনত চেণ্ট পল’ কলেজৰ পৰা প্ৰথম বিভাগত আই এছ ছি উত্তীৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত ৰিপন কলেজত পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগত স্নাতক শিক্ষা আৰম্ভ কৰিছিল যদিও ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তাই তেওঁৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাজীৱন সৰলৰেখাত আগবঢ়িবলৈ নিদিলে।

এই সময়ছোৱাত তেওঁৰ বৌদ্ধিক মনোযোগ কেৱল পাঠ্যপুথিত সীমিত নাথাকি—ভাষা, সাহিত্য, সংগীত আৰু সমাজ চিন্তালৈ বিস্তাৰ পায়। তেওঁ লিখা ‘সংগীত আৰু শ্ৰীশ্ৰীশংকৰদেৱৰ গায়ন’ শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটো আৱাহন-ত প্ৰকাশ পায় আৰু এক সময়ত বৌদ্ধিক সমাজত বহুল আলোচিত হয় বুলি উল্লেখ আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাভাই সংগীত-ভাবনা আৰু অসমীয়া সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ মাজত বিশ্লেষণধর্মী সংলাপ মুকলি কৰিছিল বুলি ধৰা যায়।

স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তা

ছাত্ৰজীৱনতেই ৰাভা ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত জঁপিয়াই পৰে। উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে তেওঁ ভাৰতৰ বিপ্লবী সাম্যবাদী দল ‘আৰ চি পি আই’ (Revolutionary Communist Party of India)ৰ সৈতে যুক্ত হয় আৰু এই ৰাজনৈতিক সংযোগৰ ফলত কাৰাবাসৰ অভিজ্ঞতাও লাভ কৰে। তেওঁ কোচ বিহাৰত আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ লগতে অধ্যয়নত ব্যাঘাত ঘটে; আৰক্ষীৰ অনুসৰণ আৰু প্ৰশাসনিক বাধা-বিপত্তিৰ বাবে তেওঁ শিক্ষা আধাতে এৰি ১৯৩১ চনত ঘৰলৈ উভতি আহে।

১৯৪৫ চনৰ শেষৰ ফালে তেওঁ বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট দলৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে আৰু ১৯৪৬ চনত কলিকতালৈ গৈ ‘ছিৰাজ’ বোলছবিৰ কামকাজৰ সময়ত দলৰ নেতা সৌমেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি সক্ৰিয় সদস্য হয় বুলি উল্লেখ আছে। ১৯৪৮ চনত দল নিষিদ্ধ ঘোষণা হোৱাৰ পাছত ১৯৪৮–১৯৫২ সময়ছোৱাত তেওঁ আত্মগোপনত থাকে; এই সময়ত বিষ্ণুৰাম মেধি নেতৃত্বাধীন চৰকাৰে তেওঁৰ “মূৰৰ দাম” ঘোষণা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত আছে। ১৯৫২ চনত বৰ্তমান কোকৰাঝাৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলত (ঘিলাগুৰি গাঁও) তেওঁ সপত্নীক গ্ৰেপ্তাৰ হয় আৰু এবছৰ জেলত থাকে।

তেওঁৰ ৰাজনৈতিক জীৱন কেৱল সংগঠন-সদস্যতা বা কাৰাবাসৰ বৰ্ণনাত সীমাবদ্ধ নহয়; ৰচনাৰ বিষয়বস্তু, গানৰ ভাষা আৰু গণ-সংস্কৃতিৰ প্ৰচাৰ-চেষ্টাতো সেই চেতনাৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট। পণ্ডিত হীৰেন গোহাঁই আদিসহ কিছুমান আলোচকে ৰাভাৰ আদৰ্শবাদী ৰূপান্তৰৰ প্ৰসংগত মন্তব্য আগবঢ়াইছে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে—বিশেষকৈ দৰিদ্ৰ কৃষক-শ্ৰমিকৰ অৱস্থা উপলব্ধিৰ সৈতে কমিউনিষ্ট মতাদৰ্শলৈ আকৃষ্ট হোৱাৰ ব্যাখ্যা।

সংগীত, নৃত্য আৰু মঞ্চ-চৰ্চা

ৰাভাৰ সাংস্কৃতিক কৃতিত্বৰ এক বৃহৎ ক্ষেত্ৰ সংগীত। উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেওঁৰ ৰচিত ১৩৭টা গীত ‘বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা ৰচনা সম্ভাৰ’ত সন্নিবিষ্ট। এই গীতসমূহত প্ৰেম, প্ৰকৃতি, ঐতিহ্য, সৰ্বহাৰৰ মুক্তিকামী বিপ্লৱীভাব, আৰু শিশুমনোৰঞ্জন—বিভিন্ন বিষয়বস্তু দেখা যায়। তেওঁৰ গীতৰ নিজস্ব সুৰবিন্যাস আৰু ভাষাশৈলীৰ বাবে বহু গীত “বিষ্ণু ৰাভা সংগীত” নামেৰে পৰিচিত হয় বুলি উল্লেখ আছে।

নৃত্যৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ শাস্ত্ৰীয় আৰু লোকধাৰাৰ সংমিশ্ৰ অনুশীলন কৰিছিল। কলেজ এৰি দিয়া পাছত কিছুদিন বৰপেটাত থাকি সত্ৰীয়া নৃত্যশৈলী আয়ত্ত কৰাৰ কথা উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। ১৯৩১ চনৰ জানুৱাৰীত বাণ ৰঙ্গমঞ্চত মনিপুৰী নৃত্য পৰিবেশনকাৰীসকলৰ সৈতে হৰ-গৌৰী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। পুনৰ ১৯৩৯ চনত কাশী হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আমন্ত্ৰণত বাৰানসীত ‘তাণ্ডৱ’ নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি খ্যাতি অৰ্জন কৰে।

চলচ্চিত্ৰ-মাধ্যমতো তেওঁ সক্ৰিয় আছিল। ১৯৩৫ চনত জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ জয়মতী কথাছবিত নৃত্য পৰিচালনাত সহযোগ কৰাৰ কথা উল্লেখিত। ‘ছিৰাজ’ চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক, আৰু ফণী শৰ্মাৰ সৈতে যুটীয়া পৰিচালনাৰ উল্লেখ উৎস-টোকাত আছে। পৰৱৰ্তী সময়ত ভূপেন হাজৰিকাৰ এৰা বাটৰ সুৰত ‘ভজলুংকা’ৰ ভাও আৰু প্ৰতিধ্বনি (চলচ্চিত্ৰ)ত খাচী চিয়েমৰ ভাও দিছিল বুলিও তথ্য আছে।

সাহিত্য, কবিতা আৰু চিন্তাজগত

ৰাভা কবিতা, গল্প, উপন্যাস, নাটক আদিতো লিখিছিল বুলি উৎস-টোকা স্পষ্ট কৰে আৰু কিছুমান শিৰোনামৰ উল্লেখো আছে। তেওঁ বৃটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে কবিতা লিখি প্ৰচাৰ কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে; তেনে এটা কবিতাৰ পংক্তিও উৎস-টোকাত উদ্ধৃত। তেওঁৰ ৰচনাত সাম্যবাদী চেতনাৰ প্ৰতিফলন দেখা যায় বুলি কোৱা হৈছে; ‘কুৰি বছৰ জেল’, ‘সোণপাহী’, ‘কৃষক’, ‘বনুৱা পঞ্চায়ত’ আদি ৰচনাত কমিউনিষ্ট মতাদৰ্শৰ প্ৰভাৱ উল্লেখিত।

সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যচৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ আগ্ৰহ লক্ষণীয়। ‘সংগীত আৰু শ্ৰীশ্ৰীশংকৰদেৱৰ গায়ন’ প্ৰবন্ধৰ জনপ্ৰিয়তাই তেওঁক কেৱল স্ৰষ্টা নহয়, সাংস্কৃতিক বিশ্লেষক হিচাপেও প্ৰতিষ্ঠা দিবলৈ সক্ষম হৈছিল বুলি ধৰা যায়।

চিত্ৰকলাৰ কাম আৰু দৃশ্যভাষা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা এগৰাকী নিপুণ চিত্ৰকৰ আছিল। তেওঁ শংকৰদেৱ আৰু শংকৰ-মাধৱৰ যুগলচিত্র আঁকি সীমিত ৰঙত ছপাই ৰাইজৰ মাজত বিতৰণ কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। শংকৰদেৱৰ তিনিখন ছবি তেওঁ ১৯৩৫, ১৯৪০ আৰু ১৯৪৫ চনত আঁকে; ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৪০ চনৰ অংকন বেছি সমাদৃত বুলি উল্লেখিত। শংকৰ-মাধৱৰ যুগল ছবি ১৯৩৫ চনত অঁকা।

তাঁৰ অংকনকাৰ্যৰ কিছুমান শিৰোনাম আৰু তাৰিখ উৎস-টোকাত দিয়া হৈছে—‘স্নান’ (১৯৩৩), ‘চিত্ৰলেখা’ (১৯৩৫), ‘নটৰাজ’ (১৯৩৭), ‘শকুন্তলা’ (১৯৩৯), ‘গৰমৰ দিনৰ তিৰোতা’ (১৯৪০), ‘বড়োসকলৰ বিবাহ সমদল’ (১৯৪৪), ‘ভূমিকম্প’ (১৯৫০), ‘গাঁৱৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য’ (১৯৬৫) আদি। লগতে ‘বাঁহী’, ‘আমাৰ প্ৰতিনিধি’ আদি আলোচনীৰ বেটুপাত অংকন কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে। এই তথ্যসমূহে ৰাভাৰ সৃজনশীলতা মাত্ৰ গান-মঞ্চত সীমিত নাছিল বুলি দেখুৱায়; দৃশ্যভাষাৰে তেওঁ সমকালীন সমাজ-প্ৰকৃতি-ইতিহাস ধৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু শেষ সময়

ৰাভাই ১৯৩৭ চনৰ ২৪ নবেম্বৰত যোৰহাটৰ সুগায়িকা যোৰহাটৰ প্ৰিয়লতা (উৎস-টোকাত ‘প্ৰিয়লতা দত্ত’)ৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়; কিন্তু ১৯৩৭ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত তেওঁৰ মৃত্যু হয় আৰু ২৮ দিনৰ ভিতৰত সেই সংসাৰ ভাঙি পৰে বুলি উল্লেখ আছে। এই দুখৰ অভিঘাতত তেওঁ ‘পৰজনমৰ শুভ লগনত…’ শীৰ্ষক গীত-ধাৰাৰ সৈতে সংলগ্ন পংক্তি লিখিছিল বুলিও উৎস-টোকা কয়।

তাৰ পাছত নিৰুপমা দেৱীৰ সান্নিধ্যলৈ আহিলেও আনুষ্ঠানিক বিবাহ নাছিল। ১৯৫০ চনত তেওঁ নলবাৰীৰ বেলশৰৰ কনকলতা মেধিক বিয়া কৰায়; এই সংসাৰত দুজন পুত্ৰ—পৃথ্বীৰাজ ৰাভা আৰু হেমৰাজ ৰাভা—জন্মে। ১৯৬২ চনৰ ৪ জানুৱাৰীত কনকলতাৰ মৃত্যু হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ কোকৰাঝাৰ জিলাৰ গোসাঁইগাঁও অঞ্চলৰ মোহিনীবালা বসুমতাৰীক বিয়া কৰায়; এই সংসাৰত এজন পুত্ৰ মেণ্ডেলা ৰাভা জন্মে আৰু এগৰাকী কন্যাসন্তান জন্মতে মৃত্যু হয় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখিত।

ৰাভাৰ মৃত্যু ২০ জুন ১৯৬৯ তাৰিখে তেজপুৰত ৰাতি ২-২৫ বজাত হয়। তেওঁ কৰ্কট ৰোগত ভুগি মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।

উত্তৰাধিকাৰ

অসমৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসত বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ স্থান বহুমাত্ৰিক। একেদৰেই তেওঁ শিল্প-সাহিত্যৰ বিস্তৃত ক্ষেত্ৰ (গীত, নৃত্য, অভিনয়, চিত্ৰ) আৰু ৰাজনৈতিক সংগ্ৰামৰ ক্ষেত্ৰ (স্বাধীনতা আন্দোলন, সাম্যবাদী সক্ৰিয়তা) একে ব্যক্তিত্বত একত্ৰ কৰিছিল। এই সংমিশ্ৰণে তেওঁক কেৱল জনপ্রিয় শিল্পী নহয়, জনগণৰ চেতনাৰ সৈতে সৃজনক জড়িত কৰা এজন সাংস্কৃতিক সংগঠক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ‘কলাগুৰু’ অভিধা তেওঁৰ সৃষ্টিশীলতাৰ স্বীকৃতি; একে সময়তে আত্মগোপন, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু কাৰাবাসৰ ইতিহাসে দেখুৱায় যে তেওঁৰ শিল্পচৰ্চা সমাজ-ৰাজনীতিৰ প্ৰশ্নৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নাছিল। আজিও অসম চৰকাৰৰ সৈতে জড়িত নানান স্মৃতিচিহ্ন, বিশেষ অনুষ্ঠান আৰু বঁটা-ধাৰণাৰ মাধ্যমে (যেনে বিষ্ণু ৰাভা দিৱস, বিষ্ণু ৰাভা বঁটা) তেওঁ অসমৰ সাংস্কৃতিক স্মৃতিত সক্ৰিয়ভাৱে উপস্থিত।

আৰু চাওক

• অসম
• ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন
• জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা
• জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)
• ছিৰাজ (১৯৪৮ চলচ্চিত্ৰ)
• ভূপেন হাজৰিকা
• বাঁহী (আলোচনী)
• আৱাহন (আলোচনী)
• তেজপুৰ
• কোকৰাঝাৰ জিলা