শিৱসাগৰ (স্থানীয় নাম: 𑜋𑜦𑜧; 𑜉𑜤𑜃𑜫, Chae³ Mun¹) অসমৰ পূৱ অংশত অৱস্থিত এখন উল্লেখযোগ্য নগৰ আৰু শিৱসাগৰ জিলাৰ প্ৰশাসনিক সদৰ। আহোম আহোম ৰাজ্যৰ শাসনকালত গঢ় লৈ উঠা পুখুৰী, দ’ল, ৰাজকীয় গৃহ-স্থাপত্য আৰু আন কীৰ্তিচিহ্নৰ ঘনত্বৰ বাবে শিৱসাগৰৰ ঐতিহাসিক মূল্য বিশেষ। আধুনিক সময়ত নগৰখন শিক্ষা-প্ৰশাসন আৰু পৰ্যটনৰ দিশতো জিলাখনৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত। নগৰখন গুৱাহাটীৰ উত্তৰ-পূবে প্ৰায় ৩৬০ কিলোমিটাৰ দূৰৈত বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।
পৰিচয় আৰু ভৌগোলিক অৱস্থান
শিৱসাগৰ নগৰখনৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯৫ মিটাৰ। এই অঞ্চলটোক দিহিং বৰ্ষাৰণ্য আৱৰি ৰখা বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়, য’ত দিহিং নদী আৰু লোহিত নদী মিলিত হয় বুলি উল্লেখ আছে। শিৱসাগৰ জিলাৰ মাজেৰে ৩৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ পাৰ হৈ যোৱাত নগৰখনৰ সৈতে কাষৰ অঞ্চলসমূহৰ সঁচলতা বজাই থাকে। নগৰখনৰ নিকটৱৰ্তী চহৰ হিচাপে যোৰহাট আৰু ডিব্ৰুগড়ৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়।
নামকৰণ আৰু ঐতিহাসিক পটভূমি
“শিৱসাগৰ” নামটি নগৰৰ কেন্দ্ৰীয় শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ পৰাই উদ্ভৱ হোৱা বুলি সৰ্বাধিক গ্ৰহণযোগ্য তথ্য। আহোম শাসনৰ সময়ত প্ৰশাসনীয় কেন্দ্ৰ আছিল ৰংপুৰ নগৰ; কাৰেংঘৰক কেন্দ্ৰ কৰি চৌপাশৰ অঞ্চলটো সেই সময়ৰ ৰংপুৰ ৰূপে পৰিচিত আছিল। পিছত ব্ৰিটিছ শাসন প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ আশে-পাশে অঞ্চলটোক প্ৰশাসনীয় কেন্দ্ৰ ৰূপে গঢ়ি তোলা হয়; তেতিয়া কলঞ্চুপাৰ নামেৰে জনাজাত ঠাইখনো ধীৰে ধীৰে শিৱসাগৰ নামেৰে প্ৰচলিত হয় বুলি উল্লেখ আছে।
শিৱসাগৰ পুখুৰী খননৰ কাহিনীত আহোম ৰাজসভাৰ এক জটিল ৰাজনৈতিক পৰ্ব জড়িত বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহৰ ৰাজত্বকালত কুঁৱৰীসকলৰ ভূমিকা আৰু “বৰৰজা” ৰূপে ৰাণীৰ ক্ষমতাকেন্দ্ৰিক ঘটনা এই পৰম্পৰাৰ অংশ। উৎস-টোকা অনুসৰি ফুলমতী বা ফুলেশ্বৰী কুঁৱৰী ৰাণী হৈ “প্ৰমথেশ্বৰী” নাম গ্ৰহণ কৰে আৰু কিছুদিনৰ ভিতৰত ৰাজকাৰ্যত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে; সন্তান প্ৰসৱৰ সময়ত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তদুপৰি, ফুলেশ্বৰীৰ মৃত্যুৰ পাছত দ্ৰৌপদী ৰাণী হৈ “অম্বিকা” নাম গ্ৰহণ কৰি “বৰৰজা” হয় বুলি উল্লেখ আছে। এই ৰাণী অম্বিকাই স্বামীৰ নামত এটা পুখুৰী খন্দায় আৰু পাৰত দ’ল নিৰ্মাণ কৰায়—এই পুখুৰীটোৱেই শিৱসাগৰ পুখুৰী বুলি বৰ্ণিত। আন এক তথ্য অনুসৰি ইংৰাজী ১৭৩৪ চনত ৰাণী অম্বিকাই কলুঞ্চপাৰত শিৱ দেৱতাৰ নামত উৎসৰ্গা কৰি পুখুৰী খন্দাই “শিৱসাগৰ” নাম দিয়া হয়।
জনসংখ্যা আৰু সামাজিক চিত্ৰ
লোকগণনাৰ তথ্য একাধিক বছৰৰ বাবে উল্লেখিত। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি শিৱসাগৰৰ জনসংখ্যা ৫০,৭৮১; ইয়াত ২৬,৯২৫ পুৰুষ আৰু ২৩,৮৫৬ মহিলা। একে উৎসত গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮০.৪১% বুলি দিয়া আছে; পুৰুষ ৮৫.৮৪% আৰু মহিলা ৭৪.৭১%। আনহাতে তথ্যপেটীত ২০০১ চনৰ জনসংখ্যা ৫৩,৮৫৪ বুলি উল্লেখ আছে। সেয়েহে জনসংখ্যা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰোঁতে ২০০১ আৰু ২০১১—দুয়োটা তথ্য পৃথকভাৱে মনত ৰখা প্ৰয়োজন।
যোগাযোগ আৰু পৰিবহন
শিৱসাগৰ জিলাৰ মাজেৰে ৩৭ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথে যাতায়াতৰ মূখ্য মজ্জা গঠন কৰে; এই পথটোৱে জাঁজী, শিৱসাগৰ আৰু মৰাণ আদি ঠাই চুই যায় বুলি উল্লেখ আছে। আহোম কালৰ গদাধৰ সিংহ নিৰ্মিত “ধোদৰ আলি”ও জিলাখনৰ এক ঐতিহাসিক-যোগাযোগীয় পথ; ই নামতি, নাজিৰা, শিমলুগুৰি, সোণাৰি আদি ঠাইৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে বুলি বৰ্ণিত।
ৰেল যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত জিলাখনত মুঠ ১৫৩ কিলোমিটাৰ ৰেলপথৰ কথা উল্লেখ আছে। প্ৰধান ষ্টেচন শিমলুগুৰি; ইয়াৰ পৰা শাখা ৰেলপথ ডিব্ৰুগড়লৈ সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ পাছত শিৱসাগৰ আৰু মৰাণ নগৰ দেশৰ অন্যান্য অংশৰ সৈতে ৰেলযোগে সংযুক্ত হয় বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে।
স্থাপত্য, পুখুৰী আৰু দ’ল-দেৱালয়
শিৱসাগৰৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে আহোম যুগত খন্দা বৃহৎ পুখুৰী আৰু সেই পুখুৰীৰ কাষত নিৰ্মিত দ’লসমূহৰ সমাহাৰ। এই স্থাপত্য-ভূদৃশ্যই নগৰখনক অসমৰ অন্যতম ঐতিহাসিক চহৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
শিৱসাগৰ পুখুৰী আৰু শিৱদৌল
শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ দক্ষিণ পাৰত তিনিটা দ’ল আছে—শিৱদৌল, বিষ্ণু দ’ল আৰু দেবী দ’ল। ইয়াৰ ভিতৰত শিৱদৌলক সৰ্ববৃহৎ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। শিৱদৌলত শিৱৰাত্ৰিৰ দিনা ডাঙৰ মেলা অনুষ্ঠিত হয়; এই ঘটনাটি শিৱসাগৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎসৱ-কেন্দ্ৰিক পৰম্পৰা। দেবীদ’লত দুৰ্গাপূজাৰ সময়ত প্ৰতিমা সজাই পূজা কৰা হয় বুলি বৰ্ণিত। বিষ্ণুদ’লৰ দিশে প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ গ’লে পথৰ সোঁফালে এখন দেউঘৰ পোৱা যায়; ই বৰ্তমান “হৰগৌৰী মন্দিৰ” নামে জনাজাত বুলি উল্লেখ আছে।
ৰংপুৰ এলেকা: তলাতল ঘৰ আৰু ৰংঘৰ
শিৱসাগৰ নগৰৰ পৰা প্ৰায় ২ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে পুৰণি ৰংপুৰ নগৰৰ অস্তিত্বৰ কথা উল্লেখ আছে। ইয়াতেই তলাতল ঘৰ অৱস্থিত; উৎস-টোকা অনুসৰি স্বৰ্গদেউ ৰাজেশ্বৰ সিংহৰ দিনতে তলাতল ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি কোৱা হৈছে (উৎসত ১৬৯৮–১৭১৪ সময়সীমা একেলগে উল্লেখিত)। তলাতল ঘৰক “মাটিৰ তলৰ দুৰ্গ” বুলিও কোৱা হৈছিল। এই গৃহৰ সাতোটা মহল আছিল বুলি আৰু মাটিৰ তলৰ মহলাৰ পৰা দিখৌ নদী আৰু গড়গাঁওৰ কাৰেংঘৰলৈ দুটা সুৰংগ থকাৰ কথা উল্লেখ আছে; প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত সেই পথ বন্ধ হৈ যায় বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়।
তলাতল ঘৰৰ পশ্চিমে কিছু দূৰত ৰংঘৰ অৱস্থিত; ই এটা আঠকোনীয়া দুমহলীয়া ঘৰ। উৎস-টোকা অনুসৰি স্বৰ্গদেউ প্ৰমত্তসিংহে (১৭৪৪–৫১) পশুযুঁজ আৰু বিভিন্ন অনুষ্ঠান চোৱাৰ বাবে ইয়াক নিৰ্মাণ কৰে।
আন দ’লসমূহ, জয়সাগৰ আৰু সংলগ্ন কীৰ্তি
তলাতল ঘৰৰ দক্ষিণত ৰংগনাথ দ’ল আছে; উৎস অনুসৰি স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহে ইংৰাজী ১৭০৩ চনত এই দ’ল সজাইছিল আৰু তাত শিৱপূজা কৰিছিল। ৰংগনাথ দ’লৰ কাষতে “ফাকুৱাদ’ল” বুলি জনাজাত ধ্বংসাৱশেষৰ উল্লেখ আছে, আৰু সেই এলেকাৰ উত্তৰফালে হৰগৌৰী দেৱালয়ৰ কথা দিয়া হৈছে; ইয়াক ৰাজেশ্বৰ সিংহৰ দিনত সজোৱা হয় বুলি উল্লেখ।
ৰংগনাথ দ’লৰ পূবে গৰুদ’ল বা “ন গোঁসাই দ’ল” আছে। এই দ’ল জয়সাগৰ এলেকাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; জয়সাগৰৰ পাৰত জয়দৌল আছে। উৎস-টোকা অনুসৰি লাই ৰুদ্ৰসিংহে (ৰুদ্ৰসিংহ) মাক জয়মতীৰ স্মৃতিত জেৰেঙা পথাৰত জয়সাগৰ পুখুৰী খন্দাৰ কাম আৰম্ভ কৰে বুলি উল্লেখ, আৰু পাছলৈ (উৎস অনুসৰি ১৭৯৮ চনত) জয়সাগৰৰ পাৰত পঞ্চদেৱতাৰ পাচঁটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়; তাৰ ভিতৰত জয়দৌল শ্ৰেষ্ঠ বুলি দিয়া আছে। জয়সাগৰৰ পশ্চিম পাৰত ঘনশ্যাম দ’লৰ উল্লেখ আছে; ইয়াক কাৰেংঘৰ নিৰ্মাণৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট ঘনশ্যামউদিনৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয় বুলি বৰ্ণিত, যিয়ে পিছত হিন্দু ধৰ্মত দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
জয়সাগৰৰ পৰা ৪ কিলোমিটাৰ পূবে বগীদ’ল; উৎস অনুসৰি স্বৰ্গদেউ লক্ষ্মীসিংহৰ মাকে (নাম: বগী) পুখুৰী খন্দাই দ’ল নিৰ্মাণ কৰোৱাত দ’লটোৰ নাম “বগীদ’ল” হয়। জয়সাগৰৰ পূবে খৰিকটীয়া আলিয়েদি প্ৰায় ২ কিলোমিটাৰ দূৰত “লখিমীসাগৰ” পুখুৰী আৰু তাৰ পাৰত দুটা দ’ল আছে; ইহঁতক “বৰপাত্ৰ দ’ল” বুলিও কোৱা হয়। এই পুখুৰী আৰু দ’লৰ সৈতে ফুলেশ্বৰী ৰাণীৰ ভায়েক হৰিনাৰায়নক বৰপাত্ৰগোহাঁই পতা আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা খনন-নিৰ্মাণৰ কথা উৎস-টোকাত উল্লেখিত।
নামডাং শিলৰ সাঁকো আৰু কাৰিগৰী ঐতিহ্য
শিৱসাগৰৰ পৰা প্ৰায় ১২ কিলোমিটাৰ পশ্চিমে নামডাং নৈৰ ওপৰত এখন শিলৰ সাঁকো আছে; উৎস-টোকা অনুসৰি ই ১৭০৩ চনত স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহৰ ৰাজত্বকালত নিৰ্মিত। সাঁকোৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২০০ ফুট বুলি উল্লেখ। শিল সংগ্ৰহ আৰু কটা কামৰ বাবে আহোম যুগত “শিলাকুটি” নামৰ খেল সৃষ্টি হোৱা বুলি আৰু শিলাকুটি মৌজাই আজিও সেই স্মৃতি বহন কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। সাঁকো নিৰ্মাণত থলুৱা কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ মিশ্ৰণ (যেনে মিঠাতেল, শন, ধূনা, গুৰ, চূন, মাটিমাহ, বৰাচাউল, হাঁহকণী আদি) ব্যৱহাৰ কৰি কৰাল প্রস্তুত কৰাৰ কথাও উৎস-টোকাত উল্লেখিত। শিল সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত নগা পাহাৰৰ উল্লেখো পোৱা যায়।
তাৎপৰ্য
শিৱসাগৰ একেদিনাই নগৰ আৰু ইতিহাস-দলিল: আহোম যুগৰ ৰাজনৈতিক কাহিনী, পুখুৰীখনন-ভিত্তিক নগৰবিন্যাস, আৰু দ’ল-প্ৰাসাদ-কেন্দ্ৰিক স্থাপত্য একে ভূখণ্ডত একেলগে দৃশ্যমান। শিৱসাগৰ পুখুৰী, ৰংপুৰ এলেকাৰ তলাতল ঘৰ-ৰংঘৰ, জয়সাগৰ আদিৰ দৰে কীৰ্তিচিহ্নে এই নগৰক অসমৰ সাম্ৰাজ্যিক অতীত, ধৰ্মীয় আচার আৰু জনজীৱনৰ অধ্যয়নৰ বাবে অনন্য ক্ষেত্ৰ কৰি ৰাখিছে। লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ আৰু ৰেল সংযোগে আধুনিক শিৱসাগৰক প্ৰশাসনিক-অৰ্থনৈতিক গতিশীলতা প্ৰদান কৰি আহিছে।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।