খগেন মহন্ত

খগেন মহন্ত (জন্ম ১৭ আগষ্ট ১৯৪২—মৃত্যু ১২ জুন ২০১৪) অসমৰ এগৰাকী গায়ক, সুৰকাৰ, গীতিকাৰ আৰু সংগীত পৰিচালক। অসমীয়া লোকসংগীতৰ পৰম্পৰাগত স্বাদ অক্ষুণ্ণ ৰাখি নতুন শ্ৰোতা-সমাজলৈ বিহুগীতকে ধৰি বহু লোকধাৰা লৈ যোৱাৰ বাবে তেওঁ বিশেষভাৱে স্মৰণীয়। বিহু পৰিৱেশনৰ দক্ষতা আৰু জনপ্ৰিয়তাৰ বাবে তেওঁক “বিহু সম্ৰাট” তথা “King of Bihu” বুলিও কোৱা হয়। কেৱল মঞ্চত কণ্ঠদানেই নহয়, গণমাধ্যম আৰু প্ৰশিক্ষণৰ মাধ্যেমেৰে লোকশিল্পীসকলক আগবঢ়াই অনা, অনুষ্ঠান-প্ৰস্তুতি আৰু সংগীত প্ৰযোজনা আদিতো তেওঁ সক্ৰিয় আছিল।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

খগেন মহন্তৰ জন্ম নগাঁও জিলাৰ জাজৰি বগৰিগুৰিত, আমতলা গজলা সত্ৰৰ সত্ৰাধিকাৰৰ গৃহত শাওন-ভাদৰ সংক্ৰান্তিৰ তিথিত (১৭ আগষ্ট ১৯৪২) হৈছিল। তেখেতৰ পিতৃ হৰেন্দ্ৰনাথ মহন্ত আৰু মাতৃ লক্ষ্মীপ্ৰিয়া দেৱী। শৈশৱতেই ঘৰুৱা-সত্ৰীয়া পৰিৱেশে তেওঁৰ সংগীত-সংস্কৃতি শিক্ষাৰ ভেটি মজবুত কৰে। পিতৃৰ পৰা তেওঁ নাম-কীৰ্তন, প্ৰসংগ, গায়ন-বায়ন আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ মৌলিক ধাৰণা আয়ত্ত কৰে; একে লগে খোলবাদ্যত বিশেষ পাৰদৰ্শিতাও দেখা যায়। এই সত্ৰীয়-লোকধাৰাৰ শিকনী পাছলৈ তেওঁৰ সুৰ-নির্মাণ আৰু কণ্ঠ-ভংগীত দৃঢ় পৰিচয় ৰূপে ধৰা দিয়ে।

শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰাৰম্ভিক কৃতিত্ব

স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পাছত খগেন মহন্ত সংগীত সাধনাত অধিক নিবিষ্ট হয়। প্ৰাতিষ্ঠানিক শিক্ষাৰ লগতে মঞ্চ-অনুশীলন, লোক-আচাৰ আৰু বাদ্য-চর্চাই তেওঁৰ শিল্পীসত্তাক বহুমুখী কৰি তোলে। ১৯৫৯ চনত মহীশূৰত অনুষ্ঠিত সদৌ ভাৰত আন্তঃবিশ্ববিদ্যালয় যুৱ মহোৎসৱৰ খোলবাদন প্ৰতিযোগিতাত তেখেতে শ্ৰেষ্ঠ প্ৰতিযোগী ৰূপে স্বীকৃতি লাভ কৰে—ই তেওঁৰ বাদ্য-দক্ষতাৰ এক প্ৰাৰম্ভিক প্ৰমাণ। ১৯৬১ চনত আকাশবাণী গুৱাহাটীৰ জৰিয়তে তেখেতৰ প্ৰথম গ্ৰামোফোন ৰেকৰ্ড প্ৰকাশ পায়; একে বছৰত “শকুন্তলা” চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ো কৰে।

আকাশবাণীত কৰ্মজীৱন আৰু গণমাধ্যম-অৱদান

খগেন মহন্ত ১৯৬৫ চনৰ পৰা আকাশবাণীৰ নিয়মীয়া শিল্পী ৰূপে গীত গাবলৈ ধৰে। ১৯৭২ চনত আকাশবাণীয়ে তেওঁক প্ৰথম শ্ৰেণীৰ সুগম সংগীত আৰু লোকসংগীত শিল্পী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। ১৯৭৬ চনৰ পাছত তেওঁ আকাশবাণীত কম্প’জাৰৰ চাকৰীত যোগদান কৰি বহু শিল্পীক গীত-মাত শিকাবলৈ আৰম্ভ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত সংগীত প্ৰযোজক হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰি শেষত আকাশবাণীৰ উত্তৰ-পূব সঞ্চালকালয়ৰ ডেপুটী ডাইৰেক্টৰ পদৰ পৰা ২০০১ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰত অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

গুৱাহাটী আকাশবাণী কেন্দ্ৰত থাকোঁতে তেওঁ লোকসংগীত শিল্পী অন্বেষণ, নতুন কণ্ঠক সুযোগ দিয়া আৰু অনুষ্ঠান-ধাৰা বঢ়োৱাত গুৰুত্ব দিয়ে। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁ শিশু অনুষ্ঠান পৰিচালনা, সংগীতালেখ্য প্ৰস্তুত, সাক্ষাৎকাৰ গ্ৰহণ আদি কেইবাটাও নতুন ধৰণৰ অনুষ্ঠানৰ শুভাৰম্ভতো জড়িত আছিল। অৱসৰৰ পাছত মৃত্যু পৰ্যন্ত তেওঁ ফ্ৰী-লান্স সংগীতকাৰ হিচাপে সক্ৰিয় থাকে।

সংগীতধাৰা, শিল্পভঙ্গী আৰু উল্লেখযোগ্য সৃষ্টি

খগেন মহন্তৰ মূল পৰিচয় লোকসংগীতৰ আধাৰত গঢ়া কণ্ঠ আৰু সুৰ-সংযোজনা। তেওঁ লোকগীতৰ মাটিৰ গন্ধ নোহোৱাকৈ নপেলাই আধুনিক শ্ৰোতাৰ আগত তোলাৰ চেষ্টা কৰিছিল। বিশেষকৈ বিহুগীতৰ সুৰায়ন-উপস্থাপনাত তেওঁৰ দক্ষতা বহুলভাৱে স্বীকৃত; এই ক্ষেত্ৰতে “বিহু সম্ৰাট” অভিধা প্ৰচলিত হয়।

তেওঁ বহু চিৰসেউজ গানত কণ্ঠদান কৰে; তাৰে কিছুমান—

• “কাউৰী পৰে, কলৰে পাততে কাউৰী পৰে”
• “মা আমি শদিয়ালৈ যামেই”
• “পাৰৰ পাখিত গুঁজি দিলোঁ ফুলাম চিঠিখনি”
• “পাহাৰৰ জুৰিটি পিৰীতি সাৱটি”

লোকগীত সংগ্ৰহ-সংৰক্ষণো তেওঁৰ কামৰ গুৰুত্বপূর্ণ দিশ। অসমতে বিভিন্ন ভিতৰুৱা অঞ্চলত গৈ তেওঁ লোকগীতৰ লেছেৰি সংগ্ৰহ কৰিছিল আৰু সেইসমূহ সংৰক্ষণৰ দিহা কৰি নতুন প্ৰজন্মলৈ মেলি ধৰাত আগ্ৰহী আছিল। এই ধৰণৰ প্ৰচেষ্টাই লোকধাৰাক কেৱল বিনোদন নহয়, সাংস্কৃতিক দলিল ৰূপেও মূল্যায়ন কৰিবলৈ সহায় কৰে।

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ ৰচনাৰ সৈতে সম্পৃক্ততা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জীৱনৰ অন্তিম সময়ত ৰচিত “এয়ে মোৰ শেষ গান” গানটোক খগেন মহন্তই সুৰ আৰু কণ্ঠ প্ৰদান কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। এই সম্পৃক্ততা অসমীয়া আধুনিক-লোকসাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ এক তাৎপৰ্যপূর্ণ সংযোগ বুলি ধৰা হয়।

মঞ্চ, চলচ্চিত্ৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশন

১৯৬০ চনৰ অসমৰ ভাষা আন্দোলনৰ সময়ত খগেন মহন্তে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা, হেমাঙ্গ বিশ্বাস আৰু যুগল দাসে গঠন কৰা “হাৰ্মনি দল”ৰ (Harmony Group) এজন সক্ৰিয় সদস্য ৰূপে বিভিন্ন ঠাইত শান্তিৰ পক্ষে গীত পৰিৱেশন কৰে। এই অধ্যায়ে তেওঁৰ শিল্পীসত্তাৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতাও সূচায়।

চলচ্চিত্ৰজগততো তেওঁৰ অৱদান আছে। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁ ২৩খন অসমীয়া চলচ্চিত্ৰত নেপথ্য কণ্ঠশিল্পী হিচাপে কণ্ঠদান কৰিছিল, আৰু “মেঘমুক্তি”, “মইনাজান”, “যুঁজ” আৰু “নিশি উজাগৰ” (টেলিফিল্ম) আদিত সংগীত পৰিচালনা কৰিছিল।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰতো তেওঁ অংশ লৈছিল। ১৯৬৫ চনত সাংস্কৃতিক বিনিময় কাৰ্যসূচীৰ অধীনত নেপাল যাত্ৰাত তেওঁ সংগীত পৰিৱেশন কৰে। উৎস-টোকা অনুসৰি নেপালৰ ৰয়েল থিয়েটাৰত তেতিয়াৰ ৰজা মহেন্দ্ৰৰ উপস্থিতিত তেখেতে নেপালী লোকধাৰাৰ এটি গীত গাই প্ৰশংসা লাভ কৰে; নেপালৰ লোকগীত শিল্পী ধৰমৰাজ থাপাই তেখেতক মৰমৰ চিনস্বৰূপে এটি টুপী পিন্ধাই দিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ১৯৯৬ চনত বিট্ৰেইনত সংগীত পৰিৱেশনো কৰে। ১৯৯০ চনত তেখেতৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত “অ’ মোৰ আপোনাৰ দেশ” গানটো এছিয়া মহাদেশৰ সাংস্কৃতিক বিনিময় কাৰ্যসূচীৰ অধীনত চীনলৈ পঠোৱা হৈছিল বুলিও উৎস-টোকাত কোৱা আছে।

লেখা-কৰ্ম, ৰেকৰ্ডিং আৰু বঁটা

খগেন মহন্তে গীত-ৰেকৰ্ডিঙত বিস্তৃত কাম কৰিছিল। এইচ এম ভিৰ জৰিয়তে সহস্ৰাধিক লোকসংগীত, পৰম্পৰাগত-ধৰ্মীয় আৰু সুগম সংগীত গ্ৰামোফোন ডিস্কত ৰেকৰ্ড কৰা হয় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। লগতে প্ৰায় ৪৫টা কেছেটত ৩৫০টাতকৈও অধিক গীত প্ৰচাৰিত হৈছিল বুলিও কোৱা হৈছে। ১৯৮৯ চনত ৰেডিঅ’ ডুকুমেণ্টৰী “লিজেণ্ড অৱ লোহিত”ৰ বাবে তেখেত সন্মানীত হৈছিল।

উৎস-টোকাত উল্লেখ থকা বঁটা আৰু সন্মানসমূহ—

• ফিল্ম ক্ৰাফ্‌ট বঁটা (১৯৮৮)
• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা (১৯৯২)
• শ্ৰীময় বঁটা (১৯৯৪)
• সংগীতাচাৰ্য বঁটা (১৯৯৯)

তেখেতে “চিত্ৰ সংবাদ” বা “শিল্পীৰ পৃথিৱী” শীৰ্ষক আলোচনীত নিজৰ জীৱন-অনুভৱৰ বিষয়ে প্ৰায় ১৮খন খণ্ডত লিখিছিল; পাছত আলোচনী বন্ধ হোৱাত এই লেখনি-ধাৰা অব্যাহত নাথাকিল বুলি উৎস-টোকাত জনোৱা হৈছে।

ব্যক্তিজীৱন আৰু মৃত্যু

খগেন মহন্তৰ বিবাহ ১৯৬৫ চনত অৰ্চনা মহন্তৰ সৈতে হয়। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ অংগৰাগ মহন্ত (পাপন) নিজেও সংগীত শিল্পী; লগতে তেখেতৰ কন্যা কিংকিনী আছে। খগেন মহন্তৰ দেহাৱসান ১২ জুন ২০১৪ তাৰিখে বিয়লি ৩ বাজি ৩০ মিনিটত গুৱাহাটীৰ নিগাজীপামত থকা নিজ বাসগৃহত, ৭২ বছৰ বয়সত হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

খগেন মহন্তক অসমৰ লোকসংগীত-জগতত এক সংযোগকাৰী ব্যক্তিত্ব বুলিব পাৰি: সত্ৰীয়া-লোক পৰম্পৰাৰ অভিজ্ঞতা, আকাশবাণীৰ দৰে গণমাধ্যমৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক মঞ্চ, আৰু গাঁৱৰ লোক-জীৱনৰ সুৰ-ভঁৰাল—এই তিনিখন জগতক তেওঁ একেখন পথত আগুৱাই নিছিল। বিহুগীতক শ্ৰোতা-সমাজত বেলেগ মাত্ৰা দিয়া, ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ লোকধাৰা সংগ্ৰহ কৰা, আৰু নতুন শিল্পীক আগবঢ়াই অনাৰ প্ৰচেষ্টাই তেওঁৰ স্থায়ী কৃতিত্ব। তেওঁৰ কণ্ঠ আৰু সুৰৰ জৰিয়তে লোকগীত “সময়ৰ সৈতে জীয়াই থকা” সম্ভৱ—এই বিশ্বাসকেই তেওঁ কার্যত দেখুৱাই থৈ যায়।

আৰু চাওক

• বিহু
• অসম
• নগাঁও জিলা
• সত্ৰীয়া নৃত্য
• আকাশবাণী
• অৰ্চনা মহন্ত
• অংগৰাগ মহন্ত
• বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা
• হেমাঙ্গ বিশ্বাস
• যুগল দাস
• নেপাল
• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা