জয়ন্ত হাজৰিকা

জয়ন্ত হাজৰিকা অসমৰ আধুনিক সংগীতজগতৰ এগৰাকী উল্লেখযোগ্য শিল্পী; তেখেত গায়ক, সুৰকাৰ, গীতিকাৰ আৰু সংগীত পৰিচালক ৰূপে ১৯৬০-ৰ দশকৰ পৰা ১৯৭৭ চনলৈ সক্ৰিয় আছিল। অসমৰ যুৱ-প্ৰজন্মক লক্ষ্য কৰি স্বতন্ত্ৰ সুৰ-ভাষা গঢ়ি তোলাৰ প্ৰচেষ্টাৰ বাবে তেখেতক বিশেষভাৱে স্মৰণ কৰা হয়। লোকগীত আৰু হিন্দুস্তানী ধ্ৰুপদী ধাৰাৰ সৈতে পশ্চিমীয়া ৰক্ এণ্ড ৰ’ল, জেজ আৰু পশ্চিমীয়া ধ্ৰুপদী সংগীতৰ অনুষঙ্গ সংযোজনে তেখেতৰ সৃষ্টিসমূহক সমসাময়িক ধাৰাৰ পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল, আৰু এই নতুনত্বই অসমীয়া গীতৰ আধুনিকীকৰণত এক গুৰুত্বপূর্ণ দিশ প্ৰদান কৰে।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

জয়ন্ত হাজৰিকাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনৰ ২০ ছেপ্টেম্বৰত অসমৰ মঙলদৈত হয়। পিতৃ নীলকান্ত হাজৰিকা আৰু মাতৃ শান্তিপ্ৰিয়া হাজৰিকা। তেখেতৰ ঘৰুৱা নাম ‘ৰাণা’ বুলি পৰিচিত আছিল। পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ ভায়েক আছিল ভূপেন হাজৰিকা—অসমীয়া সংগীতৰ অন্য এক বিশিষ্ট নাম।

শৈশৱকালৰ পৰাই জয়ন্ত হাজৰিকাৰ সংগীতৰ প্ৰতি আগ্ৰহ দেখা যায়। সৰু বয়সতে সুৰ-সংগঠনৰ অভ্যাস আৰম্ভ কৰা আৰু পৰৱৰ্তী কালত গায়ক-সুৰকাৰ ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ ভিতৰত তেখেতৰ শৈশৱৰ সংগীত-আগ্ৰহৰ ধাৰাবাহিকতা স্পষ্ট।

শিক্ষা আৰু প্ৰথম সংগীত-চৰ্চা

জয়ন্ত হাজৰিকাই গুৱাহাটীৰ সোণাৰাম হাইস্কুলত অধ্যয়ন কৰিছিল। উৎস-তোকা অনুসৰি তেখেতে ৯ বছৰ বয়সতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা গীতত সুৰ দিছিল; সেই গীতৰ কথা তেখেতৰ ককায়েক নৃপেন হাজৰিকাই লিখিছিল। এই ঘটনা জয়ন্ত হাজৰিকাৰ সুৰকাৰ সত্তাৰ অতি প্ৰাৰম্ভিক নিদৰ্শন হিচাপে উল্লেখযোগ্য।

১৯৬২ চনত প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত অনুত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পাছত তেখেতৰ জীৱনত এক নাটকীয় পৰ্ব দেখা যায়। ঐ বছৰত তেখেতে ঘৰৰ পৰা নিৰুদ্দেশ হোৱা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; পাছত জনা যায় যে তেখেত গোৱালপাৰা অঞ্চলৰ গৌৰীপুৰলৈ গৈ প্ৰমথেশ চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ঘৰত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু তাৰ পাছত ঘৰত উভতি আহিছিল। এই অভিজ্ঞতাই তেখেতৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ অস্থিৰতা আৰু স্বাধীনচেতা মানসিকতাৰ এক ইঙ্গিত বহন কৰে বুলিও কেতিয়াবা আলোচনা কৰা হয়, যদিও ইয়াক সংগীত-সৃষ্টিৰ সৈতে সোজাকৈ জড়িত কৰাটো অনুমান-নির্ভৰ।

পেছাদাৰী জীৱনৰ আৰম্ভণি আৰু আত্মপ্ৰকাশ

জয়ন্ত হাজৰিকাৰ পেছাদাৰী সংগীত-জীৱনৰ সূচনা ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে বাদ্য সংগত কৰাৰ জৰিয়তে হয়। ১৯৬২ চনত তেখেতে কলিকতালৈ গৈ এইচ. এম. ভি. কোম্পানীত দুটা গীত বাণীবদ্ধ কৰে—‘আগলি বতাহে কপালে কলৰে পাত’ (গীতিকাৰ নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ) আৰু ‘কৃষ্ণচূড়া কৃষ্ণচূড়া’ (গীতিকাৰ মায়াশ্ৰী বৰকটকী)। এই বাণীবদ্ধ গীত দুটাই তেখেতক গায়ক আৰু সুৰকাৰ হিচাপে পৰিচিতি দিয়াত সহায় কৰে বুলি উৎস-তোকাত উল্লেখ আছে।

ইয়াৰ পাছৰ বছৰত ভূপেন হাজৰিকাই সংগীত পৰিচালনা কৰা ‘মণিৰাম দেৱান’ বোলছবিত জয়ন্ত হাজৰিকাই কণ্ঠদান কৰে, লগতে হিমাংশু বিশ্বাসৰ সৈতে সহকাৰী সংগীত পৰিচালক ৰূপেও কাম কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেখেতে চলচ্চিত্ৰ, মঞ্চনাট আৰু তথ্যচিত্ৰৰ বাবে সংগীত পৰিচালনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

সৃষ্টিশৈলী আৰু সংগীত-ভাষা

জয়ন্ত হাজৰিকাৰ গীত-সুৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আছিল শৈলী-সংমিশ্ৰণ আৰু ধ্বনিগত নতুনত্ব। উৎস-তোকাৰ আধাৰত ক’ব পাৰি যে তেখেতৰ সংগীতত—

• অসমীয়া লোক-সংগীতৰ সুৰ-ছাঁ আৰু গীত-ভাৱ
• হিন্দুস্তানী ধ্ৰুপদী সংগীতৰ প্ৰভাৱ
• পশ্চিমীয়া ৰক্ এণ্ড ৰ’ল, জেজ, আৰু পশ্চিমীয়া ধ্ৰুপদী সংগীতৰ উপাদান

—এই সকলো একেলগে উপস্থিত থাকে।

সুৰ গঠন আৰু বিন্যাসত তেখেতে “অপৰম্পৰাগত” বুলি গণ্য বহু প্ৰয়োগ কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, বিশেষকৈ মুখ্‌ৰা আৰু অন্তৰাৰ বিন্যাসত। ইয়াৰ ফলত বহু অসমীয়া গীতত আগৰ পৰম্পৰাগত ঢংৰ পৰা আঁতৰি এটা আধুনিক, শহুৰীয়া আৰু যুৱ-অনুভৱৰ সৈতে মিল থকা স্বৰূপ গঢ় লৈ উঠে।

তেখেতৰ সংগীত-ভাষাৰ সৈতে গীতিকাৰ নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ কথাশিল্পৰ এক নিবিড় সংযোগৰ কথাও উৎস-তোকাত উল্লেখ আছে। এই সহযাত্ৰাৰ ফলস্বৰূপ সৃষ্টি হোৱা কেইবাটাও গীত আজিও জনপ্ৰিয় বুলি গণ্য।

চলচ্চিত্ৰ আৰু মঞ্চ-সংগীত

চলচ্চিত্ৰ-সংগীতৰ ক্ষেত্ৰত জয়ন্ত হাজৰিকাই সহকাৰী সংগীত পৰিচালক হিচাপে ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে ‘মণিৰাম দেৱান’ আৰু লটিঘটি আদি ছবিত কাম কৰাৰ তথ্য পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী কালত তেখেতে নিজে সংগীত পৰিচালনা কৰা ছবিসমূহৰ ভিতৰত উৎস-তোকা অনুসৰি—

• ‘বনৰীয়া ফুল’ (১৯৭১) — প্ৰথমবাৰৰ বাবে স্বকীয়ভাৱে সংগীত পৰিচালনা
• বৃষ্টি (১৯৭৫)
• ‘ধৰ্মকাই’ (১৯৭৭) — (পৰিচালক ভবেন দাস)
• ‘নতুন আশা’ (১৯৭৭) — মৃত্যুৰ পাছত মনীষা হাজৰিকাই অসমাপ্ত সংগীত-কাম সম্পূৰ্ণ কৰে
• ‘নিয়তি’ (১৯৭৮) — ছবিখন তেখেতৰ মৃত্যুৰ পাছত মুক্তি পায় যদিও সংগীত পৰিচালনাৰ নাম তেখেতৰ সৈতে জড়িত বুলি উৎসত দিয়া আছে

আনহাতে, তেখেতে আধৰুৱা কৰি যোৱা কিছুমান চলচ্চিত্ৰ-সংগীতৰ কথাও উৎস-তোকাত আছে—‘ৰঙামেঘ’, ‘এনাজৰী’ (৫টা গান সম্পূৰ্ণ), ‘পোহৰ’ (২টা গান সম্পূৰ্ণ), আৰু ‘উপপথ’ (পাছত মনীষাই কাম শেষ কৰে)।

মঞ্চ-সংগীতৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ আগ্ৰহ বিশেষ আছিল। আকাশবাণী গুৱাহাটী-ৰ সৈতে সাক্ষাৎকাৰত তেখেতে মঞ্চনাটৰ সংগীত পৰিচালনাক অধিক ভাল পোৱা বুলি কৈছিল—এই মন্তব্যই তেখেতৰ ৰচনাশৈলীত নাট্যগত গতি, দৃশ্য-অনুভৱ আৰু বৰ্ণনাশক্তিৰ প্ৰতি আকর্ষণৰ ইঙ্গিত দিয়ে।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু সামাজিক উদ্যোগ

ব্যক্তিগত জীৱনত ১৯৬৯ চনৰ ৪ আগষ্টত জয়ন্ত হাজৰিকাই কলিকতাৰ এটা বঙালী পৰিয়ালৰ জীয়ৰী মনীষা সেনগুপ্তক বিয়া কৰে; বিয়াৰ পাছত তেখেতৰ নাম হয় মনীষা হাজৰিকা।

১৯৭৭ চনত তেখেতে গোলাঘাটৰ ৰাইজৰ সহায়ত বানপীড়িত লোকৰ সাহায্যাৰ্থে ‘সুৰ-বাহিনী’ নামৰ এক সংগঠন/অনুষ্ঠান গঠন কৰে। উদ্দেশ্য আছিল পথ-প্ৰদৰ্শনমূলক সাংস্কৃতিক অভিযানৰ জৰিয়তে ধন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দুৰ্যোগৰ সময়ত ৰাইজৰ কাষত থিয় দিয়া। এই উদ্যোগৰ বাবে ৮টা গীত সৃষ্টি কৰা হৈছিল—

• “লুইতৰ বলীয়া বান”
• “দুৰ্যোগ লগ্নৰ দেখোঁ হাহাকাৰ”
• “আজি প্ৰাণৰ মেলা পাতিছোঁ”
• “ভয় নাই ভয় নাই”
• “একো নাই শূন্য হাঁয়”
• “এতিয়াও ৰাতি নাই”
• “অভিযাত্ৰী দূৰৈৰ যাত্ৰী”
• “এইটো প্ৰহৰ শূন্য প্ৰহৰ”

‘সুৰ-বাহিনী’ গঠন কৰাৰ পাছত তেখেতে সংগীতক কেৱল মঞ্চ-কেন্দ্ৰিক বিনোদন নহয়, সমাজৰ প্ৰয়োজনত ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া এক সজীৱ মাধ্যম হিচাপে দেখিবলৈ বিচৰা বুলি তেখেতৰ বক্তব্যৰ আধাৰত বুজা যায়। ১৯৭৭ চনৰ ১৩ আগষ্টত ডিব্ৰুগড়ত ‘সুৰ-বাহিনী’য়ে মঘাই ওজাৰ চিকিৎসা-ব্যয় সংগ্ৰহৰ উদ্দেশ্যেও ৰাইজৰ কাষ চাপিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

মৃত্যু

জয়ন্ত হাজৰিকাৰ মৃত্যু ১৯৭৭ চনৰ ১৫ অক্টোবৰ তাৰিখে কলিকতাত হয়। জন্ম ১৯৪৩ চনৰ ২০ ছেপ্টেম্বৰত হোৱা হিচাপে তেখেতে ৩৪ বছৰ বয়সতে প্ৰয়াণ কৰে। কম সময়ৰ ভিতৰত বহু গীত সৃষ্টি কৰি তেখেতে অসমৰ সংগীত-ইতিহাসত নিজস্ব স্থান দখল কৰে।

উত্তৰাধিকাৰ

জয়ন্ত হাজৰিকাৰ গুৰুত্ব মূলত তিনিটা দিশত দেখা যায়। প্ৰথম, তেখেতে যুৱ-মনস্তত্ত্ব আৰু সমকালীন শহুৰীয়া অনুভৱৰ সৈতে সংগীতক ঘনিষ্ঠ কৰি তোলাৰ চেষ্টা কৰিছিল; এই কাৰ্য অসমীয়া গীতত নতুন শ্ৰোতা-শ্ৰেণী গঢ়ি তোলাত সহায়ক হয় বুলি বহুলভাৱে ধাৰণা কৰা হয়। দ্বিতীয়, লোক আৰু শাস্ত্ৰীয় ধাৰাৰ ওপৰত আধুনিক পশ্চিমীয়া সংগীত-উপাদানৰ সংযোজনে তেখেতক এক পৃথক সৃষ্টিকাৰী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তৃতীয়, ‘সুৰ-বাহিনী’ৰ দৰে উদ্যোগে দেখুৱায় যে তেখেতে সাংস্কৃতিক কৰ্মক সামাজিক দায়িত্বৰ সৈতে জুৰি চাব খুজিছিল।

এই সকলো মিলাই জয়ন্ত হাজৰিকাৰ সৃষ্টিসমূহ সময়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আজিও জনপ্ৰিয় হোৱা ধাৰণাটোক শক্তিশালী কৰে, আৰু অসমীয়া আধুনিক গীতৰ বিকাশ-ধাৰাত তেখেতক এক গুৰুত্বপূর্ণ সংযোগ-ব্যক্তিত্ব হিচাপে চিহ্নিত কৰে।

আৰু চাওক

• ভূপেন হাজৰিকা
• নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ
• মনীষা হাজৰিকা
• আকাশবাণী গুৱাহাটী
• বৃষ্টি (চলচ্চিত্ৰ)
• লটিঘটি
• গোলাঘাট
• ডিব্ৰুগড়