অসম ৰত্ন

অসম ৰত্ন অসম চৰকাৰে প্ৰদান কৰা এটা ৰাজ্যিক অসামৰিক সন্মান, যিটো প্ৰৱৰ্তনৰ পৰা প্ৰায় এক দশক কাল অসমৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান হিচাপে গণ্য হৈছিল। অসমৰ জাতীয় জীৱনৰ সৃষ্টিশীল আৰু বিকাশমুখী চেতনাৰ সৈতে নিজকে নিবিড়ভাৱে জড়িত কৰি নিজ কৰ্মক্ষেত্ৰত অনন্য অৱদান আগবঢ়োৱা ব্যক্তিক ৰাজ্যৰ কৃতজ্ঞতা জনাবলৈ ২০০৮ বৰ্ষৰ পৰা এই বঁটা প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।^১ বঁটাটোৰ মুঠ তিনিজন প্ৰাপক: সংগীত আৰু চলচ্চিত্ৰৰ কালজয়ী শিল্পী ভূপেন হাজৰিকা, জ্ঞানপীঠ বঁটা বিজয়ী সাহিত্যিক মামণি ৰয়ছম গোস্বামী আৰু ভাৰতৰ প্ৰথম চন্দ্ৰ অভিযান চন্দ্ৰযান-১ৰ মুখ্য বিজ্ঞানী জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী। কলা, সাহিত্য আৰু বিজ্ঞান, এই তিনিটা ভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ তিনিগৰাকী সাধকৰ নামেৰে অসম ৰত্ন অসমৰ মেধা আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ সামগ্ৰিক প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।

২০২১ চনত অসম চৰকাৰে ভাৰত ৰত্ন আৰু পদ্ম বঁটাৰ আৰ্হিত তিনিটা স্তৰৰ নতুন অসামৰিক বঁটা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ পিছত অসম বৈভৱ ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মানৰ আসন লয়।^২ সেয়ে অসম ৰত্নক আজি এক ঐতিহাসিক সন্মান হিচাপেও চোৱা হয়, যাৰ তিনিজন প্ৰাপকৰ জীৱন-সাধনা অসমৰ আধুনিক বৌদ্ধিক ইতিহাসৰ তিনিটা উজ্জ্বল অধ্যায়।

প্ৰৱৰ্তন আৰু উদ্দেশ্য

একবিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকত অসম চৰকাৰে ৰাজ্যৰ বিশিষ্ট ব্যক্তিসকলক সন্মান জনাবলৈ কেইবাটাও ৰাজ্যিক বঁটাৰ এক সুসংহত কাঠামো গঢ়ি তোলে। সেই কাঠামোৰ শীৰ্ষত স্থান পায় অসম ৰত্ন। চৰকাৰী নথিত এই বঁটাক "অসম ৰত্ন বঁটা (ৰাজ্যিক বঁটা), ২০০৮" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ তত্ত্বাৱধান কৰে ৰাজ্যৰ সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা বিভাগে।^১

বঁটাটোৰ মূল ভাৱনা আছিল সৰল অথচ গভীৰ: যিসকলৰ জীৱন-সাধনাই অসমৰ জাতীয় জীৱনক সমৃদ্ধ কৰিছে, যিসকলৰ সৃষ্টিয়ে অসমৰ নাম ৰাজ্যৰ সীমা পাৰ কৰি দেশ-বিদেশলৈ কঢ়িয়াই নিছে, সেইসকলক ৰাজ্যই নিজৰ সৰ্বোচ্চ সন্মানেৰে আঁকোৱালি লোৱা। দ্য আসাম ট্ৰিবিউনৰ এক প্ৰতিবেদনত এই বঁটাক "ৰাজ্যৰ বৃহত্তৰ বিকাশমূলক আৰু সৃষ্টিশীল সাধনাৰ সৈতে জড়িত অসাধাৰণ সৃষ্টিশীল প্ৰতিভাক" প্ৰদান কৰা সন্মান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩

ব্যক্তিগত কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিৰ লগতে অসম ৰত্নৰ এটা সামাজিক উদ্দেশ্যও আছিল। প্ৰতিজন প্ৰাপকৰ নামেৰে নতুন প্ৰজন্মৰ সন্মুখত এক জীৱন্ত আদৰ্শ দাঙি ধৰা, যাতে অসমৰ যুৱক-যুৱতীয়ে কলা, সাহিত্য, বিজ্ঞান আদি যিকোনো ক্ষেত্ৰতে বিশ্বমানৰ সাধনাৰ সপোন দেখিবলৈ সাহস পায়।

বঁটাৰ স্বৰূপ

অসম ৰত্ন বঁটাৰ উপাদানসমূহ এনেধৰণৰ:^৩

• এটা স্মাৰক (স্মৃতিচিহ্ন)
• এখন মানপত্ৰ, য'ত প্ৰাপকৰ অৱদানৰ বিৱৰণ থাকে
• পৰম্পৰাগত অসমীয়া সাজ আৰু অংগবস্ত্ৰ, যি অসমীয়া সমাজত সন্মান জনোৱাৰ চিৰাচৰিত প্ৰতীক
• নগদ তিনি লাখ টকা (₹৩,০০,০০০)

সাধাৰণতে বছৰত এজন ব্যক্তিকহে এই সন্মান দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল। কিন্তু প্ৰতি বছৰে বঁটা প্ৰদান কৰা হোৱা নাছিল; প্ৰাপক নিৰ্বাচন আৰু আনুষ্ঠানিক প্ৰদানৰ মাজত কেতিয়াবা কেইবছৰমানৰ ব্যৱধানো দেখা গৈছিল। সেয়েহে অসম ৰত্নৰ ক্ষেত্ৰত "বঁটাৰ বৰ্ষ" আৰু "প্ৰদানৰ তাৰিখ" দুটা পৃথক কথা, যাৰ বাবে বিভিন্ন উৎসত একেজন প্ৰাপকৰ বঁটাৰ বছৰ ভিন্ন ৰূপত পোৱা যায়।

বঁটা প্ৰাপকসকল

ক্ৰম	প্ৰাপক	বঁটাৰ বৰ্ষ	আনুষ্ঠানিক প্ৰদান	ক্ষেত্ৰ	ছবি
১	ড° ভূপেন হাজৰিকা	২০০৮	২০০৯ চনত বুলি সাধাৰণতে উল্লেখিত	সংগীত, চলচ্চিত্ৰ আৰু সাহিত্য
২	ড° মামণি ৰয়ছম গোস্বামী	২০১০ (ঘোষণা অনুসৰি); প্ৰদানৰ সময়ত ২০১২ বুলি উল্লেখিত	১৩ মে' ২০১৩, গুৱাহাটী (মৰণোত্তৰ)	সাহিত্য
৩	ড° জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী	২০১৫	২৮ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১৬, গুৱাহাটী	বিজ্ঞান (গ্ৰহবিজ্ঞান)

ভূপেন হাজৰিকা

অসম ৰত্নৰ প্ৰথম প্ৰাপক ড° ভূপেন হাজৰিকা (১৯২৬–২০১১)। চৰকাৰী নথিত তেওঁৰ বঁটা ২০০৮ বৰ্ষৰ বাবে বুলি উল্লেখ আছে; বহু প্ৰকাশনত তেওঁ ২০০৯ চনত এই সন্মান লাভ কৰা বুলি লিখা হয়।^১৩ তেওঁৰ নামেৰে বঁটাটোৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হোৱাটো যেন এক স্বাভাৱিক নিৰ্বাচন আছিল, কাৰণ বিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী কণ্ঠ আছিল তেৱেঁই।

শদিয়াত জন্মগ্ৰহণ কৰা হাজৰিকাই কৈশোৰতে জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা আৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সান্নিধ্যত শিল্পী জীৱন আৰম্ভ কৰে। পিছলৈ আমেৰিকাৰ কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা গণসংযোগ বিষয়ত ডক্টৰেট উপাধি লাভ কৰি তেওঁ উভতি আহে আৰু গীত, সুৰ আৰু চলচ্চিত্ৰক মানৱতাবাদ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ মাধ্যম হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। "বিস্তীৰ্ণ পাৰৰে", "মানুহে মানুহৰ বাবে" আদি গীতে ভাষা আৰু সীমাৰ বান্ধ ভাঙি অগণন মানুহৰ হৃদয় চুই গৈছে। চলচ্চিত্ৰ জগতত দিয়া অৱদানৰ বাবে তেওঁ দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা লাভ কৰে আৰু ১৯৯৩ চনত অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি পদ অলংকৃত কৰে। মৃত্যুৰ পিছত তেওঁক পদ্মবিভূষণ (২০১২) আৰু দেশৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান ভাৰত ৰত্ন (২০১৯) প্ৰদান কৰা হয়। ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ সন্মানৰ পৰা দেশৰ সৰ্বোচ্চ সন্মানলৈ তেওঁৰ এই যাত্ৰাই অসম ৰত্নৰ মৰ্যাদাকো এক বিশেষ উচ্চতা প্ৰদান কৰিছে।

মামণি ৰয়ছম গোস্বামী

২০১১ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত তদানীন্তন সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী ভৰত নৰহে ঘোষণা কৰে যে অসমীয়া সাহিত্যলৈ আগবঢ়োৱা অমূল্য অৱদানৰ বাবে জ্ঞানপীঠ বঁটা বিজয়ী সাহিত্যিক ড° মামণি ৰয়ছম গোস্বামীক (ইন্দিৰা গোস্বামী, ১৯৪২–২০১১) ২০১০ বৰ্ষৰ অসম ৰত্নৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছে।^৪ একেটা ঘোষণাতে ইমৰান শ্বাহ, কমলকুমাৰী বৰুৱা আৰু লক্ষহীৰা দাসক ক্ৰমে আজান পীৰ, চন্দ্ৰপ্ৰভা শইকীয়ানী আৰু অমলপ্ৰভা দাস বঁটাৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হয়।^৪

দুৰ্ভাগ্যবশতঃ আনুষ্ঠানিকভাৱে বঁটা গ্ৰহণ কৰাৰ আগতেই ২০১১ চনৰ ২৯ নৱেম্বৰত তেওঁৰ দেহাৱসান ঘটে। ২০১৩ চনৰ ১৩ মে'ত গুৱাহাটীত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰণব মুখাৰ্জীয়ে তেওঁক মৰণোত্তৰভাৱে অসম ৰত্ন প্ৰদান কৰে; একেটা অনুষ্ঠানতে অভিনেত্ৰী শৰ্মিলা ঠাকুৰক শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বঁটা প্ৰদান কৰা হয়।^৫ উল্লেখযোগ্য যে ২০১১ চনৰ ঘোষণাত বঁটাটো ২০১০ বৰ্ষৰ বুলি কোৱা হৈছিল, কিন্তু প্ৰদান অনুষ্ঠানৰ চৰকাৰী আলোকচিত্ৰ বিৱৰণী আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰতিবেদনত ইয়াক "অসম ৰত্ন বঁটা, ২০১২" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৬৩

মামণি ৰয়ছম গোস্বামী আছিল অসম ৰত্ন লাভ কৰা একমাত্ৰ মহিলা। তেওঁৰ উপন্যাসসমূহে বৈধব্যৰ যন্ত্ৰণা, শোষিত আৰু উপেক্ষিত মানুহৰ জীৱন আৰু নাৰীৰ আত্মমৰ্যাদাৰ প্ৰশ্নক অসমীয়া সাহিত্যৰ কেন্দ্ৰলৈ লৈ আহে। মামৰে ধৰা তৰোৱালৰ বাবে তেওঁ সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰে; দঁতাল হাতীৰ উঁৱে খোৱা হাওদা, নীলকণ্ঠী ব্ৰজ, চেনাবৰ স্ৰোত আৰু আত্মজীৱনী আধা লেখা দস্তাবেজ তেওঁৰ কালজয়ী সৃষ্টি। ২০০০ বৰ্ষৰ জ্ঞানপীঠ বঁটা লাভ কৰি তেওঁ এই সন্মান পোৱা দ্বিতীয়গৰাকী অসমীয়া সাহিত্যিক হয়। সাহিত্যৰ বাহিৰেও অসমত শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা লৈ তেওঁ এক সাহসী সামাজিক বিবেকৰ পৰিচয় দিছিল।

জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী

২০১৬ চনৰ ২৮ ফেব্ৰুৱাৰীত গুৱাহাটীত অনুষ্ঠিত অনুষ্ঠানত বিজ্ঞানলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে বিশিষ্ট গ্ৰহবিজ্ঞানী ড° জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামীক (জন্ম ১৯৫০) ২০১৫ বৰ্ষৰ অসম ৰত্ন প্ৰদান কৰা হয়। অনুষ্ঠানত তদানীন্তন মুখ্যমন্ত্ৰী তৰুণ গগৈ, সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী বিস্মিতা গগৈ আৰু কটন কলেজ ৰাজ্যিক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য ধ্ৰুৱজ্যোতি শইকীয়া উপস্থিত আছিল।^৩

যোৰহাটত জন্মগ্ৰহণ কৰা গোস্বামীয়ে কটন কলেজ আৰু গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰাৰ পিছত আহমেদাবাদৰ ভৌতিক গৱেষণাগাৰত (Physical Research Laboratory) গৱেষণা কৰি গুজৰাট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ডক্টৰেট উপাধি লাভ কৰে। উল্কাপিণ্ড, মহাজাগতিক ৰশ্মি আৰু সৌৰজগতৰ আদি ইতিহাসৰ গৱেষণাত তেওঁৰ অৱদান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃত। পিছলৈ তেওঁ ভৌতিক গৱেষণাগাৰৰ সঞ্চালক হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰে। ভাৰতৰ প্ৰথম চন্দ্ৰ অভিযান চন্দ্ৰযান-১ৰ মুখ্য বিজ্ঞানী হিচাপে তেওঁ "ভাৰতৰ চন্দ্ৰ-মানৱ" (Moon Man of India) নামেৰে খ্যাতি লাভ কৰে আৰু চন্দ্ৰযান-২ৰ উপদেষ্টা পৰিষদৰ অধ্যক্ষ হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰে।^৩ ২০১৭ চনত তেওঁক পদ্মশ্ৰী প্ৰদান কৰা হয়।

বঁটা গ্ৰহণ কৰি দিয়া ভাষণত তেওঁ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকৰ পৰা উচ্চ গৱেষণাৰ পথপ্ৰদৰ্শকলৈকে সকলোকে কৃতজ্ঞতা জনায় আৰু মন্তব্য কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বঁটাসহ বিজ্ঞানৰ বহু সন্মান লাভ কৰিলেও যি মাটিত তেওঁ ডাঙৰ-দীঘল হৈছে, সেই মাটিৰ পৰা পোৱা স্বীকৃতিৰ তাৎপৰ্য তেওঁৰ বাবে বহুত বেছি। নতুন প্ৰজন্মক তেওঁ নতুন সম্ভাৱনা অন্বেষণ কৰিবলৈ আৰু প্ৰত্যাহ্বান গ্ৰহণত নমনীয় হ'বলৈ আহ্বান জনায়।^৩

বিশেষ দিশসমূহ

• তিনিটা ক্ষেত্ৰ, তিনিটা যুগৰ প্ৰতিনিধি: কলা (ভূপেন হাজৰিকা), সাহিত্য (মামণি ৰয়ছম গোস্বামী) আৰু বিজ্ঞান (জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী)। তিনিওজনৰ সাধনাই অসমৰ সৃষ্টিশীলতাৰ বহুমাত্ৰিক ৰূপ দাঙি ধৰে।
• একমাত্ৰ মৰণোত্তৰ বঁটা: নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত কিন্তু আনুষ্ঠানিক প্ৰদানৰ আগতে মামণি ৰয়ছম গোস্বামীৰ মৃত্যু হোৱাত তেওঁৰ বঁটা মৰণোত্তৰভাৱে প্ৰদান কৰা হয়, আৰু সেই বঁটা ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিজে প্ৰদান কৰে।
• একমাত্ৰ মহিলা প্ৰাপক: মামণি ৰয়ছম গোস্বামী।
• প্ৰথম বিজ্ঞানী: জিতেন্দ্ৰনাথ গোস্বামীৰ জৰিয়তে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিজ্ঞানৰ এজন সাধকে ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান লাভ কৰে, যাৰ দ্বাৰা বঁটাটোৱে সংস্কৃতি আৰু সাহিত্যৰ পৰিসৰৰ বাহিৰলৈ নিজৰ দিগন্ত সম্প্ৰসাৰিত কৰে।
• ৰাজ্যৰ পৰা দেশলৈ: প্ৰথম প্ৰাপক ভূপেন হাজৰিকাই পিছলৈ ভাৰত ৰত্ন লাভ কৰে; অৰ্থাৎ অসম ৰত্নৰ এজন প্ৰাপক দেশৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মানেৰেও বিভূষিত।

নতুন বঁটা ব্যৱস্থালৈ উত্তৰণ

২০১৫ বৰ্ষৰ বঁটাৰ পিছত অসম ৰত্ন প্ৰদানৰ কোনো খবৰ পোৱা নাযায়। ২০২১ চনত অসম চৰকাৰে "অসম অসামৰিক বঁটা" (Assam Civilian Awards) নামেৰে এক নতুন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। চৰকাৰী বিৱৰণ অনুসৰি জনসেৱাৰ স্বাৰ্থত আৰু মানৱ প্ৰচেষ্টাৰ যিকোনো ক্ষেত্ৰত সৰ্বোচ্চ মানৰ অসাধাৰণ সেৱা বা কৃতিত্বক স্বীকৃতি দিবলৈ এই বঁটাসমূহ ভাৰত ৰত্ন আৰু পদ্ম বঁটাৰ আৰ্হিত প্ৰদান কৰা হয়।^২ নতুন ব্যৱস্থাৰ তিনিটা স্তৰ:

বঁটা সমিতিৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰতিটো শাখাৰ বঁটাৰ সংখ্যা বছৰে বছৰে সলনি হ'ব পাৰে।^২ নতুন ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম অসম বৈভৱ উদ্যোগপতি আৰু জনহিতৈষী ৰতন টাটাক প্ৰদান কৰা হয়, অসমত কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাত তেওঁৰ অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে।

নতুন ব্যৱস্থাই এটা ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শীৰ্ষ সন্মানৰ ঠাইত বহুস্তৰীয় আৰু অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক স্বীকৃতিৰ পথ মুকলি কৰিছে। তথাপি অসম ৰত্নৰ তিনিজন প্ৰাপকৰ নাম ৰাজ্যৰ সন্মানৰ ইতিহাসত এক সুকীয়া, সীমিত আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ অধ্যায় হিচাপে চিৰদিন অম্লান হৈ ৰ'ব।

তাৎপৰ্য

অসম ৰত্নৰ তাৎপৰ্য কেৱল বঁটাৰ ধন বা স্মাৰকত সীমাবদ্ধ নহয়। ই এখন ৰাজ্যই নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ সন্তানসকলক কেনেকৈ চিনি পায় আৰু মনত ৰাখে, তাৰ এক প্ৰতিফলন। তিনিজন প্ৰাপকৰ জীৱনে তিনিটা ভিন্ন পথ দেখুৱায়: সুৰৰ পথ, শব্দৰ পথ আৰু বিজ্ঞানৰ পথ। কিন্তু তিনিওটা পথৰ মূলতে আছে একে প্ৰেৰণা, নিজ মাটিৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা আৰু বিশ্বমানৰ উৎকৰ্ষৰ সাধনা।

আজিৰ প্ৰজন্মৰ বাবে অসম ৰত্নৰ বাৰ্তাটো স্পষ্ট: অসমৰ এখন সৰু চহৰ বা গাঁৱৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিও সংগীতৰ মঞ্চ, সাহিত্যৰ জগত বা চন্দ্ৰ অভিযানৰ পৰীক্ষাগাৰলৈকে উঠি যোৱা সম্ভৱ। এই বিশ্বকোষৰ পাঠকসকলে তিনিওজন প্ৰাপকৰ জীৱনী পাঠ কৰি সেই যাত্ৰাৰ বিশদ কাহিনী জানিব পাৰিব।

আৰু চাওক

• অসম বৈভৱ বঁটা
• অসম সৌৰভ বঁটা
• অসম গৌৰৱ বঁটা
• শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বঁটা
• ভাৰত ৰত্ন
• পদ্মশ্ৰী অসমীয়া ব্যক্তিসকলৰ তালিকা
• জ্ঞানপীঠ বঁটা