অসমীয়া ব্যাকৰণ

অসমীয়া ব্যাকৰণ হৈছে অসমীয়া ভাষাৰ গাঁথনি, ৰূপ-গঠন আৰু বাক্য-ব্যৱহাৰ শুদ্ধভাৱে বুজি শুদ্ধ প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰা নীতি-নিয়মসমষ্টি। ভাষা শুদ্ধ উচ্চাৰণ, শুদ্ধ বানান, শব্দ-গঠন, পদ-চিনাক্তকৰণ আৰু বাক্য-সংগতিৰ দৰে বিষয়ত একেধৰণৰ মানদণ্ড সৃষ্টি কৰা বাবে ব্যাকৰণ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। সত্যনাথ বৰাই অসমীয়া ব্যাকৰণক এনে পুথি বুলি ধৰা দেখুৱাইছে—যাৰ সহায়ত অসমীয়াত শুদ্ধকৈ কোৱা আৰু লিখা শিকা যায়; এই দৃষ্টিভংগীয়ে ব্যাকৰণক কেৱল তাত্ত্বিক আলোচনাত সীমাবদ্ধ নাৰাখি ব্যৱহাৰিক শুদ্ধতাৰ সৈতে সাঙুৰি ধৰে।

ধাৰণা আৰু পৰিসৰ

অসমীয়া ব্যাকৰণৰ আলোচনা সাধাৰণতে ভাষাৰ কিছুমান মৌলিক স্তৰত আগবাঢ়ে। একেদৰে ধ্বনি আৰু বাগ্‌ধ্বনিৰ জৰিয়তে উচ্চাৰণৰ কথা আহে, আৰু লিখিত ৰূপৰ ক্ষেত্ৰত আখৰ আৰু লিপি-ব্যৱস্থাৰ প্ৰসংগ উঠে। ব্যাকৰণৰ পৰিসৰত সাধাৰণতে এইবোৰ ক্ষেত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়—

• ধ্বনি আৰু লিখিত চিহ্নৰ সংগতি
• শব্দ গঠন আৰু শব্দৰ অৰ্থবহন ক্ষমতা
• পদ আৰু পদ-শ্ৰেণীৰ চিনাক্তকৰণ
• কাৰক-সম্পৰ্ক আৰু বিভক্তি-ব্যৱস্থা
• কাল, বচন আৰু লিংগৰ দৰে ব্যাকৰণিক উপাদান
• শব্দ-সংযোজনৰ পদ্ধতি, যেনে সমাস আৰু সন্ধি (ইয়াৰ ভিতৰত অসমীয়া ব্যাকৰণৰ সন্ধি আৰু স্বৰসন্ধি আদিৰ আলোচনা)

ঐতিহাসিক পটভূমি

ভাৰতীয় উপমহাদেশত ব্যাকৰণ-চৰ্চাৰ পৰম্পৰা অতি প্ৰাচীন। বৈদিক সাহিত্য আৰু বিভিন্ন ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থৰ মাজেদি ভাষা-বিশ্লেষণৰ ধাৰণা বিকশিত হৈছিল, আৰু সেই চিন্তাই পাণিনিৰ ‘অষ্টাধ্যায়ী’ (শব্দানুশাসনম নামে খ্যাত) গ্ৰন্থত সুনিৰ্দিষ্ট ৰূপ লাভ কৰে—ই ভাৰতীয় ব্যাকৰণ-চিন্তনৰ এক মুখ্য মাইলফলক বুলি ধৰা হয়।

অসমত আধুনিক অৰ্থত অসমীয়া ব্যাকৰণ-চৰ্চা বিশেষকৈ উনবিংশ শতিকাত স্পষ্ট ৰূপে দৃশ্যমান হয়। সেই সময়ত ইংৰাজ বিষয়া আৰু আমেৰিকান মিছনেৰীসকল অসমলৈ অহাৰ পাছত অসমীয়া ভাষা বুজা, শিকোৱা আৰু লিখিত ৰূপত বৰ্ণনা কৰাৰ প্ৰয়োজন বৃদ্ধি পায়; তাৰ ফলত ব্যাকৰণ-গ্ৰন্থ ৰচনাৰ ধাৰা গতি পায়।

ব্যাকৰণ-গ্ৰন্থ আৰু আধুনিক লিখিত চৰ্চা

উনবিংশ শতিকাৰ লিখিত ব্যাকৰণ-চৰ্চাত কিছুমান গ্ৰন্থ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

ইংৰাজী ভাষাত প্ৰাৰম্ভিক গ্ৰন্থ

১৮৩৯ চনত ইংৰাজ বিষয়া উইলিয়াম ৰবিন্সনে “A Grammar of the Assamese Language” নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে। এইখনক ইংৰাজী ভাষাত লিখা প্ৰথম অসমীয়া ব্যাকৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ পাছত নাথান ব্ৰাউনে “Grammatical Notices of the Asamese Language” নামৰ ইংৰাজী ব্যাকৰণ-গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে; এইখনক অসমীয়া ভাষাৰ দ্বিতীয় ব্যাকৰণ-গ্ৰন্থ হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়।

সংশোধন আৰু দেশীয় পৰম্পৰা

নাথান ব্ৰাউনৰ গ্ৰন্থৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কিছু সংশোধন ঘটাই ১৮৭৩ চনত হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাই “অসমীয়া ব্যাকৰণ” নামে নতুন ব্যাকৰণ লিখে বুলি তথ্য পোৱা যায়। এই ধাৰাই অসমীয়াত নিজা ব্যাকৰণ-চৰ্চাৰ ভিত গঢ়াত সহায় কৰে। ব্যাকৰণ-চৰ্চাৰ পৰম্পৰাত হৰিনাৰায়ণ দত্তবৰুৱা আদি নামো উল্লেখযোগ্য বুলিও ধাৰণা কৰা হয়, যদিও এই প্ৰবন্ধত উৎস-টোকাত দিয়া নিৰ্দিষ্ট তথ্যৰ বাহিৰে বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া হোৱা নাই।

লিপি, আখৰ আৰু যুক্তাক্ষৰ

লিখিত ভাষাৰ ভিত্তি গঢ়ি তোলে আখৰ বা বৰ্ণ। আখৰ হৈছে অৰ্থ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চিহ্ন; ভাষাক লিখিত ৰূপ দিবলৈ যিবোৰ চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয় সিহঁতেই আখৰ। অসমীয়া লিখনত অসমীয়া বৰ্ণমালা আৰু অসমীয়া–বঙালী লিপিৰ প্ৰসংগ অবিচ্ছেদ্য।

উৎস-টোকা অনুসৰি অসমীয়া ব্যঞ্জনবৰ্ণমালাত ৪১ টা আখৰ পোৱা যায়; অৱশ্যে ‘ক্ষ’ আখৰটো স্বতন্ত্ৰ ব্যঞ্জন নহয়, ই ‘ক’ আৰু ‘ষ’ৰ যুগ্ম ৰূপ (ক+ষ=ক্ষ) বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। ‘আখৰ’ শব্দৰ সমাৰ্থক হিচাপে অক্ষৰ, আক্ষৰ, বৰ্ণ, লিপি, হৰফ আদি ব্যৱহৃত হয়।

যুক্তাক্ষৰ বা সংযুক্ত বৰ্ণ হৈছে একেলগে লিখিত আৰু উচ্চাৰিত একাধিক ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সমাহাৰ। সাধাৰণতে দুটা বা ততোধিক ব্যঞ্জন মিলি যুক্তাক্ষৰ গঠন কৰে; যেনে ক+ক=ক্ক, আৰু ক+ষ+ম=ক্ষ্ম।

শব্দ, পদ আৰু ৰূপ-ব্যৱস্থা

শব্দ বুলিলে সাধাৰণতে এটা বা তাতোকৈ অধিক আখৰ লগ লাগি অৰ্থ প্ৰকাশ কৰাকে বুজায়। ভাষা নিজেই মানুহে মনৰ ভাৱ প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সাঙ্কেতিক ধ্বনি-সমষ্টি; এই ভাষা-ধাৰণাৰ ওপৰতেই ব্যাকৰণৰ বিশ্লেষণ দাঁৰি থাকে।

বাক্যত ব্যৱহাৰ হোৱা শব্দসমূহক ব্যাকৰণত পদ হিচাপে ধৰা হয়, আৰু উৎস-টোকা অনুসৰি পদ পাঁচ প্ৰকাৰ—

• বিশেষ্য পদ: নাম, বস্তু, জাতি, ঠাই আদি বুজোৱা শব্দ
• বিশেষণ পদ: বিশেষ্য বা সৰ্বনামৰ দোষ-গুণ, অৱস্থা আদি বুজোৱা শব্দ
• সৰ্বনাম পদ: বিশেষ্যৰ সলনি ব্যৱহৃত শব্দ
• অব্যয় পদ: ৰূপ-পরিৱর্তন নঘটা পদ
• ক্ৰিয়া পদ: কাম কৰা বা হোৱা বুজোৱা পদ

এই পদ-শ্ৰেণীবিভাগে বাক্য-গঠনত শব্দৰ ভূমিকা বুজিবলৈ সহায় কৰে আৰু বাক্যৰ সংহতি স্থাপনতো ই উপযোগী।

কাল, বচন, লিংগ, সমাস আৰু বিভক্তি

অসমীয়া ব্যাকৰণত ক্ৰিয়াৰ সময়বাচক দিশ কাল-এ প্ৰকাশ কৰে। উৎস-টোকা অনুসৰি অসমীয়াত কাল মূলত তিনিধৰণৰ—বৰ্তমান, অতীত আৰু ভৱিষ্যত।

সংখ্যা বা পৰিমাণৰ দিশ বচন-এ প্ৰকাশ কৰে; অসমীয়াত বচন দুই প্ৰকাৰ—একবচন আৰু বহুবচন। স্ত্ৰী-পুৰুষ আদিৰ ভেদ প্ৰকাশৰ ক্ষেত্ৰত লিংগৰ আলোচনা হয়; উৎস-টোকা অনুসৰি লিংগ চাৰি ভাগত বিভক্ত—পুংলিংগ, স্ত্ৰীলিংগ, ক্লীৱলিংগ, উভয় লিংগ।

শব্দ-সংযোজনৰ ক্ষেত্ৰত সমাস গুৰুত্বপূৰ্ণ। অৰ্থ-সম্পৰ্কযুক্ত দুই বা ততোধিক পদ মিলি একেটা পদ হোৱাকে সমাস বোলা হয়; উৎস-টোকা অনুসৰি সমাস ছয় প্ৰকাৰ—

• দ্বন্দ্ব সমাস
• বহুব্ৰীহি সমাস
• কৰ্মধাৰয় সমাস
• তৎপুৰুষ সমাস
• দ্বিগু সমাস
• অব্যয়ীভাব সমাস

পদ-গঠন আৰু বাক্যত শব্দৰ পাৰস্পৰিক সম্বন্ধ প্ৰকাশ কৰিবলৈ বিভক্তি ব্যৱহৃত হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি বিভক্তি দুপ্ৰকাৰ—শব্দ বিভক্তি আৰু ক্ৰিয়া বিভক্তি। শব্দ বিভক্তি ৭ প্ৰকাৰ: প্ৰথমা, দ্বিতীয়া, তৃতীয়া, চতুৰ্থী, পঞ্চমী, ষষ্ঠী, সপ্তমী। এই বিভক্তিসমূহ প্ৰাতিপদিকৰ পিছত যোগ হৈ কাৰক-সম্পৰ্ক আৰু বাক্যৰ সংগতি বুজায়।

চন্দ্ৰবিন্দু আৰু লিখন-নীতি

অসমীয়া লিখনত চন্দ্ৰবিন্দুৰ ব্যৱহাৰ এক উল্লেখযোগ্য নিয়ম-ক্ষেত্ৰ। উৎস-টোকা অনুসৰি ড॰ মহেশ্বৰ নেওগৰ ‘নিকা অসমীয়া ভাষা’ আৰু ড॰ গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ ‘অসমীয়া ব্যাকৰণ প্ৰৱেশ’ গ্ৰন্থত চন্দ্ৰবিন্দুৰ নিয়ম আলোচনা কৰা হৈছে। সাধাৰণ নীতি হিচাপে উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে অসমীয়া নিত্য বৰ্তমানৰ প্ৰথমাৰ সকলো ক্ৰিয়াত “ওঁ” বিভক্তি যুক্ত হওয়াৰ বাবে তেনে ৰূপত চন্দ্ৰবিন্দু দেখা যায় (যেনে কৰোঁ, খাওঁ, গাওঁ ইত্যাদি)। কিন্তু “ওঁ” থাকিলেই চন্দ্ৰবিন্দু থাকিব লাগিব—এনে ধাৰণা সদায় খাটে নোৱাৰি; বিশেষকৈ ঙ, ঞ, ণ, ন, ম আদি অনুনাসিক ব্যঞ্জন থাকিলে তাৰ ওপৰত চন্দ্ৰবিন্দু নিলিখাৰ কথাও উৎস-টোকাত দিয়া হৈছে, কাৰণ এই ব্যঞ্জনসমূহে নিজেই অনুনাসিকতা বহন কৰে। অনুজ্ঞাৰ ক্ৰিয়া আৰু “ওঁতে”, “ওঁতা” প্ৰত্যয়যুক্ত ৰূপতো চন্দ্ৰবিন্দুৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

অসমীয়া ব্যাকৰণ-চৰ্চাই ভাষাৰ মান্য ৰূপ স্থিৰ কৰা, শুদ্ধ লিখন-পদ্ধতি গঢ়ি তোলা, আৰু শিক্ষাদানৰ বাবে একে ধৰণৰ ব্যাখ্যামূলক কাঠামো প্ৰদান কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। উনবিংশ শতিকাত আৰম্ভ হোৱা লিখিত ব্যাকৰণ-গ্ৰন্থসমূহে ভাষা-বৰ্ণনাক প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ দিছিল; পাছলৈ লিপি-নিয়ম, পদ-শ্ৰেণী, বিভক্তি আৰু ক্ৰিয়া-ৰূপ আদিৰ আলোচনাই সাহিত্যচৰ্চা আৰু দৈনন্দিন লিখন—দুয়ো ক্ষেত্ৰতে শুদ্ধতাৰ মানদণ্ড শক্তিশালী কৰে। একে সময়তে চন্দ্ৰবিন্দুৰ দৰে সূক্ষ্ম লিখন-নীতিসমূহে অসমীয়া লিখিত ভাষাৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য সংৰক্ষণত সহায় কৰিছে।

আৰু চাওক

• ব্যাকৰণ
• অসমীয়া ভাষা
• আখৰ
• অসমীয়া বৰ্ণমালা
• অসমীয়া যুক্তাক্ষৰ
• পদ (ব্যাকৰণ)
• কাল (অসমীয়া ব্যাকৰণ)
• লিংগ (অসমীয়া ব্যাকৰণ)
• সমাস
• বিভক্তি (অসমীয়া ব্যাকৰণ)
• মহেশ্বৰ নেওগ
• গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী
• অসমীয়া ব্যাকৰণ প্ৰৱেশ