দক্ষিণ এছিয়া

দক্ষিণ এছিয়া হৈছে এছিয়াৰ দক্ষিণ উপঅঞ্চল, যাক ভৌগোলিক লগতে জাতিগত-সাংস্কৃতিক দিশৰ আধাৰত সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। ২.০৪ বিলিয়ন জনসংখ্যা থকা দক্ষিণ এছিয়াত বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ (২৫%) লোক বাস কৰে। সাধাৰণভাৱে, আধুনিক ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ভিতৰত দক্ষিণ এছিয়াত বাংলাদেশ, ভূটান, ভাৰত, মালদ্বীপ, নেপাল, পাকিস্তান আৰু শ্ৰীলংকা অন্তৰ্ভুক্ত। আফগানিস্তানকো বহুসময়ত এই অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়, যদিও কেতিয়াবা ইয়াক মধ্য এছিয়াৰ অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়।^১২

দক্ষিণ এছিয়াৰ উত্তৰ-পূবত পূব এছিয়া, উত্তৰ-পশ্চিমত মধ্য এছিয়া, পশ্চিমত পশ্চিম এছিয়া আৰু পূবত দক্ষিণ-পূব এছিয়া অৱস্থিত। দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বাহিৰে, সমুদ্ৰ-সংলগ্ন দক্ষিণ এছিয়া হৈছে এছিয়াৰ একমাত্ৰ উপঅঞ্চল যাৰ কিছু অংশ দক্ষিণ অৰ্ধগোলাৰ্ধত অৱস্থিত। ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়ান অ’চান টেৰিট’ৰি আৰু মালদ্বীপৰ ২৬টা এটলৰ ভিতৰত দুটা সম্পূৰ্ণৰূপে দক্ষিণ অৰ্ধগোলাৰ্ধত অৱস্থিত। ভৌগোলিকভাৱে এই অঞ্চলটো ভাৰতীয় উপমহাদেশে দখল কৰি আছে, দক্ষিণত ভাৰত মহাসাগৰ আৰু উত্তৰত হিমালয়, কাৰাকোৰাম আৰু পামিৰ পৰ্বতমালাই ইয়াক সীমাবদ্ধ কৰিছে।^৩

নিউলিথিক যুগত উপমহাদেশৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত সিন্ধু নদীৰ বেছিনত প্ৰায় ৯,০০০ বছৰ পূৰ্বে স্থায়ী বসতিৰ উদ্ভৱ ঘটিছিল, যি ধীৰে ধীৰে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় সহস্ৰাব্দৰ ইণ্ডাছ উপত্যকা সভ্যতালৈ বিকশিত হৈছিল।^৪

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১২০০ চনৰ ভিতৰেই প্ৰাথমিক ৰূপৰ সংস্কৃত ভাষা, এটা ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল, উত্তৰ-পশ্চিম দিশৰপৰা প্ৰসাৰিত হৈ ভাৰতলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল,^{৫ ৬}

এই সময়ছোৱাত উত্তৰ আৰু পশ্চিম ভাৰতত দ্ৰাবিড় ভাষাসমূহৰ স্থানচ্যুতি ঘটিছিল।^৭ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪০০ চনলৈকে হিন্দু ধৰ্মৰ ভিতৰত স্তৰবিন্যাস আৰু বহিষ্কৰণমূলক জাতি-ব্যৱস্থা দৃঢ়ভাৱে প্ৰচলিত হৈছিল,^৮ আৰু এই সময়তেই বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মৰো উন্নয়ন ঘটিছিল যিয়ে বংশগত স্থিতিৰ সৈতে সম্পৰ্কহীন নতুন সামাজিক আদৰ্শ ঘোষণা কৰিছিল।^৯

মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিত, খ্ৰীষ্টধৰ্ম, ইছলাম, ইহুদি ধৰ্ম আৰু জৰথুষ্ট্ৰ ধৰ্ম দক্ষিণ আৰু পশ্চিম উপকূলসমূহত দৃঢ়ভাৱে স্থাপিত হৈছিল।^১০

মধ্য এছিয়াৰপৰা আহি বহু সময়ত মুছলিম সেনাবাহিনীয়ে উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি দখল কৰিছিল,^১১ ত্ৰয়োদশ শতিকাত দিল্লী চুলতানৰ স্থাপন ঘটিল আৰু দক্ষিণ এছিয়া মধ্যযুগীয় ইছলামী বিশ্বৰ বাণিজ্য–সংস্কৃতিৰ জালত জড়িত হ’ল।^১২

১৫২৬ চনত স্থাপিত মোগল সাম্ৰাজ্যই প্ৰায় দুই শতাব্দীৰ শান্তিৰ যুগৰ সূচনা কৰিছিল,^১৩ আৰু সেই যুগৰ স্থাপত্যৰ আজিও বিশ্বজোৰা খ্যাতি আছে। ^১৪

ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসন ধীৰে ধীৰে বিস্তৃত হোৱাৰ ফলত দক্ষিণ এছিয়াৰ অধিকাংশ অংশ ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিত পৰিণত হ’ল; লগতে কোম্পানীৰ সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সুসংহত আৰু দৃঢ় হ’ল। ^১৫

১৮৫৮ চনত ব্ৰিটিছ ৰাজ আৰম্ভ হ’ল। ভাৰতীয়সকলক কথা দিয়া অধিকাৰসমূহ খুব ধীৰগতিত প্ৰদান কৰা হৈছিল,^১৬১৭ কিন্তু ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল বিপ্লৱৰ ফলত প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তন আৰু আধুনিক শিক্ষাৰ ধাৰণা ঠন ধৰি উঠিল।^১৮

১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰত সাম্ৰাজ্য দুখন স্বাধীন আধিপত্যৰ ৰূপত বিভক্ত হ’ল —

• হিন্দু-সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভাৰত,
• মুছলিম-সংখ্যাগৰিষ্ঠ পাকিস্তান।

এই বিভাজনৰ ফলত ব্যাপক ৰক্তপাত আৰু অনুপম জনস্ৰোত সৃষ্টি হৈছিল।^১৯

১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ ফলত পূব পাকিস্তান স্বাধীন বাংলাদেশ হৈ উঠে।^২০

দক্ষিণ এছিয়াৰ সম্পূৰ্ণ আয়তন ৫.২ মিলিয়ন বৰ্গ কিমি (২ মিলিয়ন বৰ্গ মাইল), যি এছিয়া মহাদেশৰ প্ৰায় ১০%।^২১ দক্ষিণ এছিয়াৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ২.০৪ বিলিয়ন, যি বিশ্বৰ এক-চতুৰ্থাংশ জনসংখ্যা। ইয়াৰ ফলত ই বিশ্বৰ সৰ্বাধিক জনবহুল আৰু সৰ্বাধিক ঘনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল।

২০২২ চনত দক্ষিণ এছিয়াত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক হিন্দু, মুছলমান, শিখ, জৈন ধৰ্ম আৰু জৰথুষ্ট্ৰ লোক আছিল। দক্ষিণ এছিয়াই বিশ্বৰ হিন্দূৰ ৯০.৪৭%, শিখৰ ৯৫.৫%, আৰু মুছলমানৰ ৩১% লোক ধৰি ৰাখে। লগতে এই অঞ্চলত ৩৫ মিলিয়ন খ্ৰীষ্টধৰ্ম আৰু ২৫ মিলিয়ন বৌদ্ধ ধৰ্ম লোক বাস কৰে।

দক্ষিণ এছিয়া আঞ্চলিক সহযোগিতা সংঘ (SAARC) অঞ্চলটোৰ এটা অৰ্থনৈতিক সংগঠন, যি ১৯৮৫ চনত স্থাপিত হৈছিল আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ সকলো দেশ ইয়াৰ সদস্য।

ভাষাসমূহ

দক্ষিণ এছিয়া হৈছে ভাষাগত বৈচিত্ৰ্যৰ এক বিস্তৃত ক্ষেত্ৰ। এই অঞ্চলত কথিত ভাষাসমূহে মূলতঃ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিকাশ লাভ কৰিছে আৰু প্ৰায়ে ধৰ্মীয় সীমা অতিক্ৰম কৰি গৈছে। কিন্তু লিখিত লিপিসমূহৰ ক্ষেত্ৰত ধৰ্মীয় বিভাজন স্পষ্টভাৱে লক্ষ্য কৰা যায়। বিশেষকৈ দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলমানসকলে—যেনে আফগানিস্তান আৰু পাকিস্তানত—আৰবী বৰ্ণমালা আৰু পাৰ্চী নস্তালিক লিপি ব্যৱহাৰ কৰে। ১৯৫২ চনলৈকে সংখ্যাগৰিষ্ঠ মুছলমান থকা বাংলাদেশত (তেতিয়া পূৰ্ব পাকিস্তান) নস্তালিক লিপি ব্যৱহাৰ বাধ্যতামূলক আছিল; কিন্তু ভাষা আন্দোলনৰ পিছত আঞ্চলিক লিপিসমূহে, বিশেষকৈ বঙালী লিপিয়ে চৰকাৰী স্বীকৃতি লাভ কৰে। আনহাতে, দক্ষিণ এছিয়াৰ অমুছলমানসকল আৰু ভাৰতৰ কিছুমান মুছলমানে ইন্দো-ইউৰোপীয় ভাষাসমূহৰ বাবে ব্ৰাহ্মী-উদ্ভূত লিপি, আৰু দ্ৰাৱিড়ীয় তথা অন্যান্য ভাষাৰ বাবে অব্ৰাহ্মী লিপি ব্যৱহাৰ কৰে।^২২২৩

নাগৰী লিপিক পৰম্পৰাগত দক্ষিণ এছিয়াৰ লিপিসমূহৰ ভিতৰত এক প্ৰধান স্থান দিয়া হয়।^২৪ দেৱনাগৰী লিপি ১২০ টাতকৈ অধিক দক্ষিণ এছিয়াৰ ভাষাত ব্যৱহৃত হয়^২৫ —যাৰ ভিতৰত হিন্দী ভাষা,^২৬ মাৰাঠী ভাষা, নেপালী ভাষা, পালি ভাষা, কোংকণী ভাষা, বড়ো জনগোষ্ঠী, সিন্ধী ভাষা আৰু মৈথিলী ভাষা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই লিপি বিশ্বৰ আটাইতকৈ বিস্তৃতভাৱে ব্যৱহৃত লিখন পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^২৭ শাস্ত্ৰীয় সংস্কৃত ভাষা সাহিত্যও দেৱনাগৰী লিপিতেই সংৰক্ষিত আৰু প্ৰচলিত।^২৫

এই অঞ্চলত সৰ্বাধিক প্ৰচলিত কথিত ভাষা হৈছে হিন্দুস্তানী; তাৰ পিছত বঙালী ভাষা, তেলুগু ভাষা, তামিল ভাষা, মাৰাঠী ভাষা, গুজৰাটী ভাষা, কন্নড় ভাষা আৰু পঞ্জাবী ভাষা।^২৮২৯ আধুনিক যুগত এই অঞ্চলত নতুন সংমিশ্ৰিত ভাষাৰো উদ্ভৱ ঘটিছে—যেনে উত্তৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলমান সমাজত, বিশেষকৈ পাকিস্তান আৰু ভাৰতৰ উত্তৰাঞ্চলত, বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হোৱা উৰ্দু ভাষা। ^৩০

পঞ্জাবী ভাষা তিনিটা ধৰ্মীয় পৰিসৰত বিস্তৃত—ইছলাম, হিন্দু ধৰ্ম আৰু শিখ ধৰ্ম। কথিত ৰূপত ভাষাটো প্ৰায় একে হ'লেও, ইয়াৰ লিখন পদ্ধতি ভিন্ন। শিখসকলে গুৰুমুখী লিপি ব্যৱহাৰ কৰে; পাকিস্তানৰ মুছলমান পঞ্জাবীসকলে পাৰ্চী নস্তালিক লিপি আৰু ভাৰতৰ হিন্দু পঞ্জাবীসকলে গুৰুমুখী বা নাগৰী লিপি ব্যৱহাৰ কৰে। গুৰুমুখী আৰু নাগৰী লিপিৰ গঠন একে ধৰণৰ হলেও, পাৰ্চী নস্তালিক লিপি যথেষ্ট পৃথক।^৩১

চীন-তিব্বতীয় ভাষাসমূহ অঞ্চলটোৰ উত্তৰাঞ্চলত, বিশেষকৈ হিমালয় পৰ্বতৰ পৰিসৰত, ব্যৱহৃত হয় আৰু সাধাৰণতে তিব্বতীয়^৩২ লিপিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। এই ভাষাসমূহ ভূটান, নেপাল, ম্যানমাৰৰ কিছু অংশ, লগতে ভাৰতৰ ছিক্কিম আৰু লাডাখ অঞ্চলত প্ৰচলিত।^৩৩ ভূটানৰ জাতীয় ভাষা হৈছে জোংখা ভাষা। ইয়াৰ উপৰিও লেপচা, লিম্বু, গুৰুং, মাগাৰ, ৰাই, নেৱাৰী, তামাং, ছাংলা, ঠাকালী আৰু ছিক্কিমী আদি ভাষাও ভূটান, নেপাল আৰু ছিকিমত ব্যৱহৃত হয়; লাডাখত লাডাখী ভাষা প্ৰচলিত।^৩৩ এই অঞ্চলসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু বন ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ প্ৰধানভাৱে লক্ষ্য কৰা যায়।^৩৩৩২ গিলগিট-বাল্টিস্তানৰ কিছুমান অংশত বাল্টি ভাষা ব্যৱহৃত হয়, যদিও লিখনৰ ক্ষেত্ৰত উৰ্দু লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ^৩২ইছলাম গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত পাকিস্তানৰ বাল্টিস্তান অঞ্চলত তিব্বতীয় লিপিৰ ব্যৱহাৰ কেইশতাধিক বছৰৰ আগতেই লোপ পাইছে|^৩২ ইংৰাজী ভাষা—বিশেষকৈ ব্ৰিটিছ বানানৰূপে—নগৰাঞ্চলত বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হয় আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰ্থিক আৰু প্ৰশাসনিক সংযোগ ভাষা (lingua franca) হিচাপে স্বীকৃত।^৩৪

বাহ্যিক সংযোগ

• South Asia, The World Bank
• Digital South Asia Library, University of Chicago
• South Asian and Himalayan Arts, Freer and Sackler Galleries, Smithsonian
• South Asia, Brookings Institution