ভাৰত মহাসাগৰ

ভাৰত মহাসাগৰ (Indian Ocean) বিশ্বৰ পাঁচখন মহাসাগৰৰ ভিতৰত তৃতীয় বৃহত্তম আৰু ইয়াৰ আয়তন ৭০,৫৬০,০০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গফুট (২৭,২৪০,০০০ বৰ্গমাইল) বা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত থকা পানীৰ ২০%।^১ ইয়াৰ উত্তৰে এছিয়া, পশ্চিমে আফ্ৰিকা আৰু পূবে অষ্ট্ৰেলিয়া। ব্যৱহৃত সংজ্ঞাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দক্ষিণে ইয়াৰ সীমা দক্ষিণ মহাসাগৰ বা এন্টাৰ্কটিকাৰে আবৃত।^২ ইয়াৰ মূল অংশত ভাৰত মহাসাগৰৰ বৃহৎ প্ৰান্তীয় বা আঞ্চলিক সাগৰ যেনে, আন্দামান সাগৰ, আৰব সাগৰ, বংগ উপসাগৰ, আৰু লাক্ষাদ্বীপ সাগৰ আছে।

এই মহাসাগৰৰ কাষত থকা ভাৰতৰ নামেৰে ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হৈছে আৰু কমেও ১৫১৫ চনৰ পৰাই ইয়াৰ বৰ্তমানৰ নামেৰে জনাজাত। এখন দেশৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা ই একমাত্ৰ সাগৰ। আগতে ইয়াক “পূব মহাসাগৰ’’ বুলি কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ গড় গভীৰতা ৩,৭৪১ মিটাৰ। ভাৰত মহাসাগৰৰ আটাইকেইখন সাগৰ পূব গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। ই আটলাণ্টিক আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ দৰে নহয়, ভাৰত মহাসাগৰৰ সীমা ভূ-ভাগেৰে আৰু তিনিওফালে একোটা দ্বীপপুঞ্জৰে আৱৰা, যাৰ বাবে ই ভাৰত উপদ্বীপক কেন্দ্ৰ কৰি থকা এম্বেইড মহাসাগৰৰ দৰে। ইয়াৰ উপকূল আৰু মহীসোপান আন মহাসাগৰতকৈ পৃথক, সংকীৰ্ণ মহাদেশীয় মহীসোপান ইয়াৰ সুকীয়া বৈশিষ্ট্য। ভূতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত মহাসাগৰ প্ৰধান মহাসাগৰসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কম বয়সীয়া, ইয়াত সক্ৰিয় বিস্তৃত শিখৰ আৰু হটস্পটৰ দ্বাৰা গঠিত সাগৰীয় পৰ্বত আৰু শিখৰৰ দৰে বৈশিষ্ট্য আছে।

ভাৰত মহাসাগৰৰ জলবায়ুৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে মৌচুমী। ই আটাইতকৈ উষ্ণ মহাসাগৰ, ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ বাবে বিশ্বৰ জলবায়ুৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পৰে। ইয়াৰ পানী ভাৰত মহাসাগৰীয় জলচক্ৰৰ পৰিসঞ্চালনৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়, যাৰ ফলত অনন্য সাগৰীয় সোঁত আৰু আপৱেলিং আৰ্হিৰ সৃষ্টি হয়। ভাৰত মহাসাগৰ পৰিৱেশগতভাৱে বৈচিত্ৰ্যময়, ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ সামুদ্ৰিক জীৱ আৰু প্ৰবাল প্ৰাচীৰ, মেংগ্ৰোভ, আৰু সাগৰীয় ঘাঁহনিৰ দৰে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আছে। ইয়াত বিশ্বৰ টুনা চিকাৰৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ আছে আৰু ইয়াত বিপন্ন সাগৰীয় প্ৰজাতিৰ বাসস্থান। ইয়াত অতিৰিক্ত মাছ ধৰা আৰু প্ৰদূষণৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে, য’ত জাবৰেও এক উল্লেখযোগ্য ঠাই লৈছে।

ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰত মহাসাগৰ অতীজৰে পৰা সাংস্কৃতিক আৰু বাণিজ্যিক আদান-প্ৰদানৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। প্ৰাথমিক মানৱ প্ৰব্ৰজন আৰু সভ্যতাৰ প্ৰসাৰত ই মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল। আধুনিক যুগত বিশ্ব বাণিজ্যৰ বাবে ই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈয়েই আছে, বিশেষকৈ তেল আৰু হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ ক্ষেত্ৰত। এই অঞ্চলৰ পৰিৱেশ আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ ভিতৰত জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, পাইৰেচি আৰু দ্বীপ ভূখণ্ডৰ ওপৰত কৌশলগত বিবাদৰ প্ৰভাৱ অন্তৰ্ভুক্ত।

নামৰ উৎপত্তি

এই মহাসাগৰক অন্ততঃ ১৫১৫ চনৰ পৰাই বৰ্তমানৰ ভাৰত মহাসাগৰ নামেৰে জনা যায়, যেতিয়া লেটিন ৰূপ Oceanus Orientalis Indicus (শব্দগত অৰ্থ ‘ভাৰতীয় পূব মহাসাগৰ’) ভাৰতৰ নামৰ সৈতে প্ৰক্ষেপ কৰি নামকৰণ কৰা হয়। ইয়াক পূৰ্বতে পূব মহাসাগৰ বুলি জনা গৈছিল, যিটো ১৮ শতিকালৈ পশ্চিম মহাসাগৰ (আটলাণ্টিক)ৰ বিপৰীতে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল৷^৩ আধুনিক যুগত আফ্ৰিকান-এছিয়ান মহাসাগৰ নামটো এতিয়াও মাজে মাজে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৪

এই মহাসাগৰৰ হিন্দী নাম হৈছে হিন্দ মহাসাগৰ। ইয়াৰ বিপৰীতে পঞ্চদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ভাৰত মহাসাগৰলৈ অহা চীনা অভিযাত্ৰীসকলে ইয়াক পশ্চিম মহাসাগৰ বুলি কয়।^৫ প্ৰাচীন গ্ৰীক ভূগোলত গ্ৰীকসকলে জনা ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলটোক ইৰিথ্ৰিয়ান সাগৰ বুলি কৈছিল।^৬

ভৌগোলিক পৰিচয়

পৰিসৰ আৰু তথ্য

১৯৫৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবিজ্ঞান সংস্থাই চিহ্নিত কৰা ভাৰত মহাসাগৰৰ সীমাত দক্ষিণ মহাসাগৰক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল যদিও উত্তৰ ৰিমৰ কাষৰ প্ৰান্তীয় সাগৰসমূহক কৰা নাছিল, কিন্তু ২০০২ চনত আই এইচ অ'ই দক্ষিণ মহাসাগৰৰ পৃথক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে, যিয়ে ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা ৬০° ছেকেণ্ডৰ দক্ষিণে জলভাগ পৃথক কৰিছিল কিন্তু উত্তৰ প্ৰান্তীয় সাগৰসমূহ ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^৭৮ দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ হিচাপত ভাৰত মহাসাগৰ আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ পৰা ২০° পূব দ্ৰাঘিমাৰেখা, দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কেপ আগুলহাছৰ পৰা দক্ষিণলৈ, আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পৰা ১৪৬°৪৯'পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰে, অষ্ট্ৰেলিয়াৰ তাছমেনিয়া দ্বীপৰ দক্ষিণ-পূব কেপৰ পৰা দক্ষিণলৈ বৈ গৈছে। ভাৰত মহাসাগৰৰ উত্তৰতম বিস্তৃতি (প্ৰান্তীয় সাগৰকে ধৰি) পাৰ্চী উপসাগৰৰ প্ৰায় ৩০° উত্তৰলৈ।^৮

ভাৰত মহাসাগৰৰ আয়তন ৭০,৫৬০,০০০ কিলোমিটাৰ (২৭,২৪০,০০০ বৰ্গমাইল), লোহিত সাগৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰকে ধৰি কিন্তু দক্ষিণ মহাসাগৰ বা বিশ্বৰ ১৯.৫% মহাসাগৰ বাদ দি; ইয়াৰ আয়তন ২৬৪,০০০,০০০ কিলোমিটাৰ (৬৩,০০০,০০০ ঘন মাইল) বা বিশ্বৰ মহাসাগৰৰ আয়তনৰ ১৯.৮%; ইয়াৰ গড় গভীৰতা ৩,৭৪১ মিটাৰ (১২,২৭৪ ফুট) আৰু সৰ্বোচ্চ গভীৰতা ৭,২৯০ মিটাৰ (২৩,৯২০ ফুট)।^১ ভাৰত মহাসাগৰৰ সকলো অংশ পূব গোলাৰ্ধত অৱস্থিত আৰু পূব গোলাৰ্ধৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা ৯০ নং দ্ৰাঘিমাৰেখা পূৰব নব্বৈ ইষ্ট ৰিজৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়।

উপকূল আৰু মহাদেশীয় মহীসোপান

আটলাণ্টিক আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিপৰীতে ভাৰত মহাসাগৰক তিনিওফালে প্ৰধান ভূখণ্ড আৰু দ্বীপপুঞ্জেৰে আগুৰি আছে আৰু ই মেৰুৰ পৰা মেৰুলৈ বিস্তৃত নহয়; ইয়াক এম্বেইড মহাসাগৰৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি। ইয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু ভাৰত উপদ্বীপ। যদিও ভাৰত উপমহাদেশে ইয়াৰ ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে, ভাৰত মহাসাগৰ প্ৰধানকৈ উদ্ভাৱন, বাণিজ্য আৰু ধৰ্মৰ এটা বিশ্বজনীন পৰ্যায়ৰ দ্বাৰা বিভিন্ন অঞ্চলসমূহক মানৱ ইতিহাসৰ আৰম্ভণিৰে পৰাই আন্তঃসংযোগ কৰি ৰাখিছে।^৯

ভাৰত মহাসাগৰৰ সক্ৰিয় প্ৰান্তৰ গড় প্ৰস্থ (ভূমিৰ পৰা মহীসোপানৰ সীমালৈকে অনুভূমিক দূৰত্ব^১০)) ১৯ ± ০.৬১ কিলোমিটাৰ (১১.৮১ ± ০.৩৮ মাইল) আৰু সৰ্বোচ্চ প্ৰস্থ ১৭৫ কিলোমিটাৰ (১০৯ মাইল)। নিষ্ক্ৰিয় প্ৰান্তৰ গড় প্ৰস্থ ৪৭.৬ ± ০.৮ কিলোমিটাৰ (২৯.৫৮ ± ০.৫০ মাইল)।^১১ মহাদেশীয় মহীসোপানৰ ঢালৰ গড় প্ৰস্থ (মহীসোপানৰ সীমাৰ পৰা ঢালৰ ফুটলৈকে অনুভূমিক দূৰত্ব) সক্ৰিয় আৰু নিষ্ক্ৰিয় প্ৰান্তৰ বাবে ক্ৰমে ৫০.৪–৫২.৪ কিলোমিটাৰ (৩১.৩–৩২.৬ মাইল) আৰু সৰ্বোচ্চ প্ৰস্থ ২০৫.৩–২৫৫.২ কিলোমিটাৰ (১২৭.৬ –১৫৮.৬ মাইল)।^১২

হিঞ্জ জ'ন বুলি কোৱা মহাদেশীয় মহীসোপানৰ মিল অনুসৰি, ব'গুৱেৰৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি ০ৰ পৰা ৩০ মিলিগেলৰ ভিতৰত থাকে যিটো প্ৰায় ১৬ কিলোমিটাৰ ডাঠ পলসৰ মহাদেশীয় অঞ্চলৰ বাবে অস্বাভাৱিক। এইটো অনুমান কৰা হৈছে যে "হিঞ্জ জ'নে এন্টাৰ্কটিকাৰ পৰা ভাৰতৰ বিভাজনৰ সময়ত গঠিত মহাদেশীয় আৰু আদি-সাগৰীয় খোলাৰ সীমাৰ অৱশিষ্টক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পাৰে।"^১৩

ভাৰত মহাসাগৰৰ তীৰৰেখাত আটাইতকৈ দীঘলীয়া আৰু একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল থকা তিনিখন দেশ হ’ল অষ্ট্ৰেলিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু ভাৰত। ভাৰত মহাসাগৰৰ ১৫% অংশই এই মহাদেশীয় মহীসোপান গঠন কৰে। ভাৰত মহাসাগৰৰ সীমান্তৱৰ্তী দেশসমূহত দুই বিলিয়নতকৈ অধিক লোক বাস কৰে, আনহাতে আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ বাবে ১.৭ বিলিয়ন আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত ২.৭ বিলিয়ন (কিছুমান দেশত এটাতকৈ অধিক মহাসাগৰৰ সীমাত আছে)।^১৪

নদীসমূহ

ভাৰত মহাসাগৰৰ বৈ যোৱা অৱবাহিকা ২১,১০০,০০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গমিটাৰ (৮,১০০,০০০ বৰ্গমাইল), ই প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ সৈতে প্ৰায় একে আৰু আটলাণ্টিক অৱবাহিকাৰ আধা, বা ইয়াৰ সাগৰ পৃষ্ঠৰ ৩০% (প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ বাবে ১৫%ৰ তুলনাত)। ভাৰত মহাসাগৰৰ অৱবাহিকা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ প্ৰায় আধা, ৮০০টা ব্যক্তিগত অৱবাহিকাত বিভক্ত, ইয়াৰে ৫০% এছিয়া, ৩০% আফ্ৰিকা আৰু ২০% অষ্ট্ৰেলিয়াত অৱস্থিত। ভাৰত মহাসাগৰৰ নদীসমূহ আন প্ৰধান মহাসাগৰসমূহৰ তুলনাত গড় হিচাপত (৭৪০ কিলোমিটাৰ (৪৬০ মাইল)) চুটি। আটাইতকৈ ডাঙৰ নদীসমূহ হ’ল, (ক্ৰম ৫) জাম্বেজী, গঙ্গা নদী-ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ, সিন্ধু, জুব্বা, আৰু মুৰে নদী আৰু (ক্ৰম ৪) শ্বাট আল-আৰব, ৱাডি আদ দাৱাছিৰ (আৰব উপদ্বীপৰ শুকান নদী ব্যৱস্থা) আৰু লিম্পোপো নদীসমূহ।^১৫ পূৱ গণ্ডোৱানা অঞ্চল ভাঙি হিমালয়ৰ গঠন হোৱাৰ পিছত গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী বংগৰ ব-দ্বীপ বা সুন্দৰবন নামেৰে জনাজাত বিশ্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ব-দ্বীপলৈ বৈ যায়।^১৩

প্ৰান্তীয় সাগৰ

ভাৰত মহাসাগৰৰ প্ৰান্তীয় সাগৰ, উপসাগৰ, আৰু জল-সীমাসমূহৰ ভিতৰত আছে:^৮

আফ্ৰিকাৰ পূব উপকূলৰ কাষেৰে মোজাম্বিক চেনেলে মাদাগাস্কাৰক মূল আফ্ৰিকাৰ পৰা পৃথক কৰে, আনহাতে জাঞ্জ সাগৰ মাদাগাস্কাৰৰ উত্তৰত অৱস্থিত।

আৰব সাগৰৰ উত্তৰ উপকূলত আদন উপসাগৰ বাব-এল-মাণ্ডেব জলদ্বীপৰ দ্বাৰা লোহিত সাগৰৰ সৈতে সংযুক্ত। এডেন উপসাগৰত টাডজোৰা উপসাগৰ জিবুটিত অৱস্থিত আৰু গুৱাৰ্ডাফুই চেনেলে ছ’কোট্ৰা দ্বীপক হৰ্ণ অফ আফ্ৰিকাৰ পৰা পৃথক কৰে। লোহিত সাগৰৰ উত্তৰ মূৰ আকাবা উপসাগৰ আৰু ছুৱেজ উপসাগৰত শেষ হয়। ভাৰত মহাসাগৰক কৃত্ৰিমভাৱে ভূমধ্য সাগৰৰ সৈতে জাহাজৰ লক নোহোৱাকৈ ছুৱেজ খালৰ জৰিয়তে সংযুক্ত কৰা হৈছে, যিটো খালৰ জৰিয়তে লোহিত সাগৰৰ মাজেৰে যাব পাৰি। আৰব সাগৰক পাৰস্য উপসাগৰৰ সৈতে ওমান উপসাগৰ আৰু হৰমুজ জলদ্বীপৰ দ্বাৰা সংযোগ কৰা হৈছে। পাৰ্চী উপসাগৰত বাহৰেইন উপসাগৰে কাটাৰক আৰব উপদ্বীপৰ পৰা পৃথক কৰিছে।

ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ কাষে কাষে উত্তৰ মূৰত গুজৰাটত কচ্চ উপসাগৰ আৰু খাম্বাট উপসাগৰ অৱস্থিত হোৱাৰ বিপৰীতে লাক্ষাদ্বীপ সাগৰে মালদ্বীপক ভাৰতৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখিছে। ভাৰতৰ পূব উপকূলৰ ওচৰত বংগোপসাগৰ। মান্নাৰ উপসাগৰ আৰু পালক জলদ্বীপে শ্ৰীলংকাক ভাৰতৰ পৰা পৃথক কৰাৰ বিপৰীতে আদমচ্ ব্ৰীজে দুয়োখনক পৃথক কৰে। আন্দামান সাগৰ বংগোপসাগৰ আৰু আন্দামান দ্বীপপুঞ্জৰ মাজত অৱস্থিত।

ইণ্ডোনেছিয়াত তথাকথিত ইণ্ডোনেছিয়ান সাগৰীয় পথটো মালাকা, চুণ্ডা আৰু টৰেছ জলদ্বীপৰ দ্বাৰা গঠিত। কাৰ্পেণ্টাৰিয়া উপসাগৰ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ উত্তৰ উপকূলত অৱস্থিত আনহাতে গ্ৰেট অষ্ট্ৰেলিয়ান বাইট ইয়াৰ দক্ষিণ উপকূলৰ এটা বৃহৎ অংশ গঠন কৰে।^{১৬১৭১৮}

1. আৰৱ সাগৰ - ৩.৮৬২ নিযুত কিমি2
2. বংগোপসাগৰ - ২.১৭২ নিযুত কিমি2
3. আন্দামান সাগৰ - ৭৯৭,৭০০ কিমি2
4. লাক্ষাদ্বীপ সাগৰ - ৭৮৬,০০০ কিমি2
5. মোজাম্বিক ছেনেল - ৭০০,০০০ কিমি2
6. টিম’ৰ সাগৰ - ৬১০,০০০ কিমি2
7. লোহিত সাগৰ - ৪৩৮,০০০ কিমি2
8. এডেন উপাসাগৰ - ৪১০,০০০ কিমি2
9. পাৰস্য উপসাগৰ - ২৫১,০০০ কিমি2
10. প্ল’ৰচ্ সাগৰ - ২৪০,০০০ কিমি2
11. মলুস্কা সাগৰ - ২০০,০০০ কিমি2
12. ওমান সাগৰ - ১৮১,০০০ কিমি2
13. গ্ৰেট অষ্ট্ৰেলিয়ান বাইট - ৪৫,৯২৬ কিমি2
14. আকাবা উপসাগৰ - ২৩৯ কিমি2
15. খাম্বাট উপসাগৰ
16. কচ্চ উপসাগৰ
17. ছুৱেজ উপসাগৰ

জলবায়ু

কেইবাটাও বৈশিষ্ট্যই ভাৰত মহাসাগৰক অনন্য কৰি তুলিছে। ই বৃহৎ পৰিসৰৰ ক্ৰান্তীয় উষ্ণ পুলৰ মূল অংশ গঠন কৰে যিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ সৈতে ক্ৰিয়া কৰিলে আঞ্চলিক আৰু বিশ্বজুৰি জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। এছিয়াই তাপ ৰপ্তানি বাধা দিয়ে আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ থাৰ্মোক্লাইনৰ বায়ু চলাচলত বাধা দিয়ে। সেই মহাদেশখনেই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ভাৰত মহাসাগৰৰ বৰ্ষা ঋতুকো পৰিচালিত কৰে, যিয়ে সাগৰীয় সোঁতৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ ঋতুভিত্তিক তাৰতম্যৰ সৃষ্টি কৰে, য’ত ছোমালি সোঁত আৰু ভাৰতীয় মৌচুমী সোঁতৰ ওলোটাও অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰত মহাসাগৰ জলভাগৰ পৰিভ্ৰমণৰ বাবে ইয়াত বিষুৱীয় পূবৰ কোনো অবিৰত বতাহ নাথাকে। উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ হৰ্ণ অৱ আফ্ৰিকা আৰু আৰব উপদ্বীপৰ ওচৰত আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ বাণিজ্যিক বতাহৰ উত্তৰত আপৱেলিং হয়। ইণ্ডোনেছিয়াৰ থ্ৰুফ্ল' হৈছে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ সৈতে এক অনন্য বিষুৱীয় সংযোগ।^১৯

বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰ দিশৰ জলবায়ু বাৰিষাৰ জলবায়ুৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। অক্টোবৰৰ পৰা এপ্ৰিললৈকে উত্তৰ-পূব দিশত প্ৰচণ্ড বতাহ বলি থাকে; মে’ মাহৰ পৰা অক্টোবৰ মাহলৈকে দক্ষিণ আৰু পশ্চিম বতাহৰ প্ৰচলন থাকে। আৰব সাগৰত হিংস্ৰ মৌচুমীয়ে ভাৰত উপমহাদেশলৈ বৰষুণ কঢ়িয়াই আনে। দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বতাহ সাধাৰণতে মৃদু হয় যদিও মৰিচাছৰ ওচৰত গ্ৰীষ্মকালীন ধুমুহা তীব্ৰ হ’ব পাৰে। বাৰিষাৰ বতাহ সলনি হ'লে কেতিয়াবা আৰব সাগৰ আৰু বংগ উপসাগৰৰ পাৰত ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি হয়।^২০ ভাৰতত বাৰ্ষিক মুঠ বৰষুণৰ প্ৰায় ৮০% গ্ৰীষ্মকালত হয় আৰু এই অঞ্চলটো এই বৰষুণৰ ওপৰত ইমানেই নিৰ্ভৰশীল যে পূৰ্বতে বাৰিষা বিফল হোৱাত বহু সভ্যতাৰ বিনাশ ঘটিছিল। ভাৰতীয় গ্ৰীষ্মকালীন বাৰিষাৰ বিশাল পৰিৱৰ্তনশীলতাও প্ৰাক-ঐতিহাসিকভাৱে ঘটিছে, ইয়াৰ শক্তিশালী, আৰ্দ্ৰ পৰ্যায় ৩৩,৫০০–৩২,৫০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব; খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬,০০০–২৩,৫০০ চনৰ এটা দুৰ্বল, শুকান পৰ্যায়; আৰু ১৭,০০০–১৫,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ এটা অতি দুৰ্বল পৰ্যায়, যিটো গোলকীয় নাটকীয় পৰিঘটনাৰ শৃংখলাৰ সৈতে মিল খায়: বলিং-এলেৰ'ড উষ্ণতা, হাইনৰিচ আৰু ইয়ংগাৰ ড্ৰিয়াছ।^২১

ভাৰত মহাসাগৰ বিশ্বৰ আটাইতকৈ উষ্ণ মহাসাগৰ।^২২ দীৰ্ঘম্যাদী সাগৰৰ উষ্ণতাৰ ৰেকৰ্ডত দেখা গৈছে যে ১৯০১–২০১২ চনৰ ভিতৰত ভাৰত মহাসাগৰত প্ৰায় ১.২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৩৪.২ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) (উষ্ণ পুল অঞ্চলৰ বাবে ০.৭ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৩৩.৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)ৰ তুলনাত) দ্ৰুত, অবিৰত উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছিল।^২৩ গৱেষণাই ইংগিত দিয়ে যে মানুহৰ দ্বাৰা প্ৰৰোচিত সেউজগৃহ উষ্ণতা, আৰু এল নিনো (বা ভাৰত মহাসাগৰৰ ডাইপোল)ৰ কম্পাঙ্ক আৰু পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন ভাৰত মহাসাগৰত এই প্ৰবল উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ট্ৰিগাৰ।^২৩ ১৯৫০–২০২০ চনৰ ভিতৰত ভাৰত মহাসাগৰ প্ৰতি শতিকাত ১.২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ হাৰত উষ্ণ হোৱাৰ বিপৰীতে জলবায়ুৰ আৰ্হিত উষ্ণতা ত্বৰান্বিত হোৱাৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা হৈছে, ২০২০–২১০০ চনৰ ভিতৰত প্ৰতি শতিকাত ১.৭ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ–৩.৮ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ হাৰত।^২৪২৫ যদিও এই উষ্ণতা অৱবাহিকাব্যাপী, সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা আৰব সাগৰকে ধৰি উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰত মহাসাগৰত, আৰু দক্ষিণ-পূব ভাৰত মহাসাগৰৰ সুমাত্ৰা আৰু জাভা উপকূলৰ ওচৰত উষ্ণতা হ্ৰাস পাইছে। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে একবিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ভাৰত মহাসাগৰক বেচিনব্যাপী প্ৰায় স্থায়ী তাপ তৰংগ অৱস্থালৈ ঠেলি দিব বুলি অনুমান কৰা হৈছে, য’ত সাগৰীয় তাপ তৰংগ বছৰি ২০ দিনৰ পৰা (১৯৭০–২০০০ চনৰ ভিতৰত) ২২০–২৫০ দিনৰ পৰা বৃদ্ধি হোৱাৰ প্ৰকল্প কৰা হৈছে বছৰত দিন।^২৪২৫

বিষুৱৰেখাৰ দক্ষিণে (২০–৫° দক্ষিণ) ভাৰত মহাসাগৰত ২০১৮ চনৰ জুন মাহৰ পৰা অষ্ট্ৰেলিয়া শীতকালত অক্টোবৰ মাহলৈ তাপ বাঢ়ে, আনহাতে নৱেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চলৈকে, অষ্ট্ৰেলিয়া গ্ৰীষ্মকালত ই তাপ হেৰুৱাই পেলায়।^২৬ ১৯৯৯ চনত ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰীক্ষাত দেখা গ’ল যে দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত জীৱাশ্ম ইন্ধন আৰু জৈৱবস্তু জ্বলোৱাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ (এছিয়ান বাদামী ডাৱৰ বুলিও জনা যায়) যি আন্তঃক্ৰান্তীয় অভিসৰণ মণ্ডললৈকে যায়। এই প্ৰদূষণৰ স্থানীয় আৰু বিশ্বব্যাপী দুয়োটা পৰ্যায়তে প্ৰভাৱ পৰে^২৭

মহাসাগৰীয় বিজ্ঞান

ভাৰত মহাসাগৰৰ চল্লিশ শতাংশ পলস সিন্ধু আৰু গংগা অৱবাহিকাত পোৱা যায়। মহাদেশীয় ঢালৰ কাষৰীয়া সাগৰীয় অৱবাহিকাবোৰত বেছিভাগেই টেৰিজেন পলস থাকে। মেৰু ফ্ৰণ্টৰ দক্ষিণে থকা সাগৰখন (প্ৰায় ৫০° দক্ষিণ অক্ষাংশ) জৈৱিক উৎপাদনশীলতা অধিক আৰু ইয়াত বেছিভাগেই চিলিচিয়াছ ছিদ্ৰৰ দ্বাৰা গঠিত অস্তৰীয় পলসৰ প্ৰধান। মধ্য সাগৰৰ তিনিটা প্ৰধান শিখৰৰ ওচৰত সাগৰৰ তলৰ অংশ তুলনামূলকভাৱে কম বয়সীয়া আৰু সেয়েহে দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতীয় শিখৰৰ বাহিৰে ইয়াৰ পলস বিস্তাৰৰ হাৰ অতি লেহেমীয়া হোৱাৰ বাবে পলস কম।^২৮

সাগৰৰ সোঁত মূলতঃ বাৰিষাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। দুটা ডাঙৰ চক্ৰৰে, এটা উত্তৰ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত বৈ যোৱা আৰু এটা বিষুৱৰেখাৰ দক্ষিণে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত গতি কৰা (আগুলহাছ কাৰেণ্ট আৰু অগুলহাছ ৰিটাৰ্ণ কাৰেণ্টকে ধৰি) প্ৰধান প্ৰবাহৰ ধৰণ গঠন কৰে। শীতকালীন বাৰিষাত (নৱেম্বৰ–ফেব্ৰুৱাৰী) অৱশ্যে ৩০ ডিগ্ৰী দক্ষিণৰ উত্তৰ দিশৰ চলাচল ওলোটা হয় আৰু শীতকাল আৰু বাৰিষাৰ মাজৰ ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ সময়ছোৱাত বতাহ দুৰ্বল হৈ পৰে।^২৯

ভাৰত মহাসাগৰত বেংগল অৱবাহিকা আৰু সিন্ধু অৱবাহিকা আৰু ঢালযুক্ত টেৰেচ আৰু ৰিফ্ট ভেলীত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ চাবমেৰিন অৱবাহিকাৰ বৃহৎ অঞ্চল আছে।^৩০ ভাৰত মহাসাগৰলৈ গভীৰ পানীৰ প্ৰবাহ ১১ Sv, ইয়াৰে অধিকাংশই চাৰ্কমপোলাৰ ডিপ ৱাটাৰ(CDW)ৰ পৰা আহে। চিডিডব্লিউ ক্ৰ’জেট আৰু মাদাগাস্কাৰ অৱবাহিকাৰ মাজেৰে ভাৰত মহাসাগৰত প্ৰৱেশ কৰি ৩০ ডিগ্ৰী দক্ষিণত দক্ষিণ-পশ্চিম ইণ্ডিয়ান ৰিজ পাৰ হয়। মাস্কাৰেন অৱবাহিকাত চিডিডব্লিউ নিজৰ এটা পুনৰ পৰিভ্ৰমণ কৰা শাখা উত্তৰ ভাৰতীয় গভীৰ পানীয়ে লগ পোৱাৰ আগতে গভীৰ পশ্চিম সীমা প্ৰবাহত পৰিণত হয়। এই মিশ্ৰিত পানী আংশিকভাৱে উত্তৰ দিশলৈ ছোমালি অৱবাহিকালৈ বৈ যায়; আনহাতে ইয়াৰ বেছিভাগেই ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত বৈ যায় মাস্কাৰিন অৱবাহিকালৈ য'ত ৰছবি তৰংগৰ দ্বাৰা দোলনীয় প্ৰবাহ উৎপন্ন হয়।^৩১

ভাৰত মহাসাগৰত পানীৰ পৰিসঞ্চালনত উপক্ৰান্তীয় এণ্টিচাইক্লনিক চক্ৰই প্ৰধান, যাৰ পূব সম্প্ৰসাৰণ দক্ষিণ-পূব ভাৰতীয় উচ্চ ভূমি আৰু ৯০° পূব উচ্চভূমিৰ দ্বাৰা বাধাপ্ৰাপ্ত হয়। মাদাগাস্কাৰ আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম ইণ্ডিয়ান পৰ্বতমালাই মাদাগাস্কাৰৰ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ওচৰত তিনিটা কোষ পৃথক কৰে। উত্তৰ আটলাণ্টিক গভীৰ জল আফ্ৰিকাৰ দক্ষিণে ভাৰত মহাসাগৰত ২,০০০–৩,০০০ মিটাৰ (৬,৬০০–৯,৮০০ ফুট) গভীৰতাত বিস্তৃত হৈ আফ্ৰিকাৰ পূব মহাদেশীয় ঢালৰ কাষেৰে উত্তৰ দিশলৈ বৈ যায়। এনএডিডব্লিউতকৈ গভীৰ এণ্টাৰ্কটিকাৰ তলৰ পানী এণ্ডাৰবাই বেচিনৰ পৰা আগুলহাছ অৱবাহিকালৈ দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতীয় উচ্চভূমিৰ গভীৰ নলা (১৩,০০০ ফুট) পাৰ হৈ বৈ যায়, য'ৰ পৰা ই মোজাম্বিক চেনেল আৰু প্ৰিন্স এডৱাৰ্ড ফ্ৰেক্টৰ জ'নলৈ গৈ থাকে।^৩২

২০° দক্ষিণ অক্ষাংশৰ উত্তৰৰ পৃষ্ঠৰ ন্যূনতম উষ্ণতা ২২ °C (৭২ °F), পূবে ২৮ °C (৮২ °F) অতিক্ৰম কৰে। ৪০° দক্ষিণ অক্ষাংশৰ দক্ষিণ দিশৰ উষ্ণতা দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়।^২০

বংগোপসাগৰে ভাৰত মহাসাগৰলৈ বৈ যোৱা পানীৰ আধাতকৈ অধিক (২,৯৫০ কিলোমিটাৰ বা ৭১০ ঘনমাইল) যোগান ধৰে। মূলতঃ গ্ৰীষ্মকালত এই পানীৰ পানী আৰব সাগৰলৈ বৈ যায় যদিও বিষুৱৰেখাৰ ওপৰেৰে দক্ষিণলৈও বৈ যায় য’ত ই ইণ্ডোনেছিয়াৰ থ্ৰুফ্ল’ৰ পৰা অহা সতেজ সাগৰীয় পানীৰ সৈতে মিহলি হয়। এই মিশ্ৰিত নিৰ্মল পানীয়ে দক্ষিণ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ভাৰত মহাসাগৰৰ দক্ষিণ বিষুৱীয় প্ৰবাহত যোগ দিয়ে।^৩৩ আৰব সাগৰত সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ লৱণীয়তা সৰ্বাধিক (৩৬ পি এছ ইউতকৈ অধিক) কাৰণ তাত বাষ্পীভৱন বৰষুণৰ পৰিমাণতকৈ বেছি। দক্ষিণ-পূব আৰব সাগৰত লৱণীয়তা ৩৪ পিএছইউতকৈ কমলৈ হ্ৰাস পায়। নদীৰ পানী আৰু বৰষুণৰ বাবে ই বংগোপসাগৰৰ আটাইতকৈ কম (প্ৰায় ৩৩ পি এছ ইউ)। ইণ্ডোনেছিয়াৰ থ্ৰুফ্ল’ আৰু বৰষুণৰ ফলত সুমাট্ৰাৰ পশ্চিম উপকূলৰ কাষেৰে কম লৱণাক্ত (৩৪ পিএছইউ) হয়। বাৰিষাৰ তাৰতম্যৰ ফলত জুন মাহৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে আৰব সাগৰৰ পৰা বংগোপসাগৰলৈ অধিক লৱণাক্ত পানী পূব দিশলৈ প্ৰবাহিত হয় আৰু জানুৱাৰীৰ পৰা এপ্ৰিললৈকে পূব ভাৰতৰ উপকূলীয় প্ৰবাহৰ দ্বাৰা আৰব সাগৰলৈ পশ্চিম দিশলৈ বৈ যায়।^৩৪

২০১০ চনত ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজত এটা জাবৰৰ দ’ম আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল, যিটোৱে কমেও ৫০ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ(১৯ লাখ বৰ্গমাইল) এলেকা সামৰি লৈছিল। দক্ষিণ ভাৰত মহাসাগৰীয় চক্ৰত প্লাষ্টিকৰ জাবৰৰ এই ঘূৰ্ণীয়মান দ’মটো চক্ৰৰ মাজত অনিৰ্দিষ্টকাললৈ আবদ্ধ হৈ থকা ধ্বংসাৱশেষৰ বাহিৰে অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পৰা আফ্ৰিকালৈ, মোজাম্বিক চেনেলৰ তললৈ আৰু ছয় বছৰৰ ভিতৰত পুনৰ অষ্ট্ৰেলিয়ালৈ অহৰহ চলি থাকে।^৩৫ ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি,ভাৰত মহাসাগৰৰ জাবৰৰ ঠাইখনে, কেইবা দশকৰ পিছত আকাৰ হ্ৰাস পায় আৰু শতিকাৰ শেষত সম্পূৰ্ণৰূপে নোহোৱা হৈ যাব। কেইবা সহস্ৰাব্দৰ ভিতৰত কিন্তু উত্তৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত গোলকীয় জাবৰৰ দ’ম জমা হ'ব।^৩৬

ভাৰত মহাসাগৰত বিপৰীত ঘূৰ্ণনৰ দুটা এম্ফিড্ৰম আছে, সম্ভৱতঃ ৰছবি তৰংগ প্ৰসাৰণৰ ফলত।^৩৭

আইচবাৰ্গ ৫৫° দক্ষিণ অক্ষাংশলৈকে উত্তৰ দিশলৈ ড্ৰিফ্ট হয়, প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় মহাসাগৰৰ দৰেই কিন্তু আটলাণ্টিকতকৈ কম, য'ত আইচবাৰ্গ ৪৫° দক্ষিণ পৰ্যন্ত পোৱা যায়। ২০০৪ চনৰ পৰা ২০১২ চনৰ ভিতৰত ভাৰত মহাসাগৰত বৰফৰ পাহাৰৰ ক্ষতিৰ পৰিমাণ আছিল ২৪ জিটি।^৩৮

১৯৬০ চনৰ পৰাই গোলকীয় মহাসাগৰৰ মানুহৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ লগতে পিছুৱাই যোৱা স্থলভাগৰ বৰফৰ পৰা অহা মিঠা পানীৰ অৱদানৰ ফলত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বিশ্বজুৰি বৃদ্ধি পায়। ভাৰত মহাসাগৰতো সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পায়, দক্ষিণ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ভাৰত মহাসাগৰৰ বাহিৰে য'ত ই কমি যায়, যিটো ধৰণ সেউজ গৃহ গেছৰ মাত্ৰা বৃদ্ধিৰ ফলত হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি।^৩৯

সাগৰীয় জীৱ

গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় মহাসাগৰসমূহৰ ভিতৰত পশ্চিম ভাৰত মহাসাগৰত গ্ৰীষ্মকালত বাৰিষাৰ প্ৰচণ্ড বতাহৰ বাবে ফাইটোপ্লাংকটন ফুল যথেষ্ট পৰিমাণে থাকে। বাৰিষাৰ বতাহৰ বল প্ৰয়োগৰ ফলত উপকূলীয় আৰু মুকলি সাগৰৰ প্ৰবল উত্থান ঘটে, যিয়ে ওপৰৰ অঞ্চলত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ প্ৰৱেশ ঘটায়, য’ত সালোক সংশ্লেষণ আৰু ফাইটোপ্লাংকটন উৎপাদনৰ বাবে পৰ্যাপ্ত পোহৰ উপলব্ধ হয়। এই ফাইটোপ্লাংকটন ফুলবোৰে সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সাগৰীয় খাদ্যৰ জালৰ ভিত্তি হিচাপে ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰাৰ লগতে ডাঙৰ মাছৰ প্ৰজাতিবোৰকো সহায় কৰে। ভাৰত মহাসাগৰত অৰ্থনৈতিকভাৱে মূল্যৱান টুনা চিকাৰৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম স্থান।^৪০ ইয়াৰ মাছৰ ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ আৰু ৰপ্তানিৰ বাবে সীমান্তৱৰ্তী দেশসমূহৰ বাবে অতি আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্ব আছে। ৰাছিয়া, জাপান, দক্ষিণ কোৰিয়া আৰু টাইৱানৰ ব্যৱসায়ীয়ে মূলতঃ মিছামাছ আৰু টুনা চিকাৰেৰে ভাৰত মহাসাগৰৰ শোষণ কৰে।^৪১

গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে, সাগৰৰ উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ওপৰত ক্ষতিসাধন কৰিছে। ভাৰত মহাসাগৰত ফাইটোপ্লাংকটনৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নে ভাৰত মহাসাগৰত যোৱা ছয় দশকৰ ভিতৰত সাগৰীয় প্লাংকটন ২০% পৰ্যন্ত হ্ৰাস পোৱাৰ ইংগিত দিয়ে। যোৱা ডেৰ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ঔদ্যোগিক মীনপালন বৃদ্ধিৰ বাবে টুনা ধৰাৰ হাৰ ৫০–৯০% হ্ৰাস পাইছে, সাগৰৰ উষ্ণতায়ো মাছ প্ৰজাতিবোৰৰ ওপৰত অধিক চাপ পেলাইছে।^৪২

বিপন্ন আৰু দুৰ্বল সাগৰীয় স্তন্যপায়ী আৰু কচ্ছপৰ তালিকা:^৪৩

বহিঃসংযোগ

• NOAA In-situ Ocean Data Viewer Plot and download ocean observations
• The Indian Ocean in World History: Educational Website Interactive resource from the Sultan Qaboos Cultural Center
• The Regional Tuna Tagging Project-Indian Ocean with details of the importance of Tuna in the Indian Ocean..
• Detailed maps of the Indian Ocean
• The Indian Ocean Trade: A Classroom Simulation