শোণিতপুৰ জিলা

শোণিতপুৰ জিলা ভাৰতৰ অসম ৰাজ্যৰ উজনি অসমৰ এখন প্ৰশাসনিক একক। জিলাখনৰ সদৰ ঠাই তেজপুৰ—ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এক ঐতিহাসিক নগৰ। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি শোণিতপুৰ জনসংখ্যাৰ দিশে অসমত নগাঁও আৰু ধুবুৰীৰ পিছত তৃতীয় স্থানত আছে; সেয়ে ৰাজ্যৰ সমাজ-অৰ্থনৈতিক গতিবিধিত এই জিলাৰ ভূমিকা লক্ষণীয়। পুরাণ-লোককথা, প্রত্নসম্পদ, ধর্মীয় কেন্দ্র আৰু সংৰক্ষিত অৰণ্য—এই সকলোবোৰ মিলি শোণিতপুৰক সাংস্কৃতিকভাৱে আৰু পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তুলিছে।

নামকৰণ আৰু পুরাণীয় প্ৰেক্ষাপট

শোণিতপুৰ নামটো সংস্কৃত ভাষাৰ ‘শোণিত’ (তেজ) আৰু ‘পুৰ’ (নগৰ) শব্দৰ যোগফল। সাহিত্যিক অৰ্থত ই “তেজৰ নগৰ” বুজায়। জিলাৰ সদৰ নগৰ তেজপুৰৰ নামো একে ধৰণৰ শব্দমূলৰ পৰা—‘তেজ’ আৰু ‘পুৰ’—উৎপত্তি হোৱা বুলি জনা যায়।

এই নামকৰণৰ লগত জড়িত জনপ্ৰিয় ঐতিহাসিক-পুরাণীয় কাহিনীটো বাণাসুৰ (বাণ) ৰজাক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। কাহিনীমতে বাণ ৰজাৰ জীয়ৰী উষা সপোনত এজন কোঁৱৰক দেখা পায় আৰু সখী চিত্ৰলেখাৰ সহায়ত সেই কোঁৱৰজন কৃষ্ণৰ নাতি অনিৰুদ্ধ বুলি চিনাক্ত হয়। পিছত উষা-অনিৰুদ্ধৰ সম্পৰ্কক কেন্দ্র কৰি বাণ আৰু কৃষ্ণৰ মাজত সংঘাত সৃষ্টি হয়; বাণ শিৱভক্ত আছিল বুলি কোৱা হয়, ফলত এই সংঘাতত শিৱও কৃষ্ণৰ বিপক্ষে অৱতীৰ্ণ হোৱা বুলি লোকবিশ্বাস। এই যুদ্ধকে হৰি-হৰ যুদ্ধ বুলি অভিহিত কৰা হয়। কাহিনীৰ বৰ্ণনাত যুদ্ধত বহু লোক নিহত হোৱাৰ ফলত চাৰিওফালে তেজ বোৱাই ‘তেজপুৰ’ নামৰ উৎপত্তি ঘটে আৰু কালক্রমে সমগ্ৰ এলেকা ‘শোণিতপুৰ’ নামেৰে পৰিচিত হয়। কালিকা পুৰাণৰ বিৱৰণ অনুসৰি বৰ্তমানৰ উত্তৰ লখিমপুৰ, শোণিতপুৰ আৰু দৰঙৰ কিছুমান অঞ্চল বাণৰ শাসনাধীন আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

ভূগোল আৰু অৱস্থান

শোণিতপুৰ জিলা ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উত্তৰ পাৰৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল জুৰি বিস্তৃত; মুঠ আয়তন প্ৰায় ৫৩২৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। জিলাখন ২৬° ৩০’ উত্তৰ অক্ষাংশৰ পৰা ২৭° ০১’ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৯২° ১৬’ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰা ৯৩° ৪৩’ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিতৰত অৱস্থিত।

চাৰিসীমা—

• উত্তৰ: অৰুণাচল প্ৰদেশ
• দক্ষিণ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী, নগাঁও জিলা আৰু গোলাঘাট জিলা
• পূব: উত্তৰ লখিমপুৰ জিলা
• পশ্চিম: দৰং জিলা

ভূ-প্ৰকৃতিৰ দিশে জিলাখন ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ নদী-কেন্দ্ৰিক সমতলভূমি আৰু উত্তৰ দিশে পাহাৰীয়া-পাদদেশীয় পৰিৱেশৰ সংযোগস্থল। এই বৈচিত্ৰ্যই বনাঞ্চল, জলসম্পদ আৰু কৃষিনিৰ্ভৰ বসতি-গঠনক প্ৰভাৱিত কৰিছে।

জনসংখ্যা আৰু ভাষা

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি জিলাখনৰ মুঠ জনসংখ্যা ১,৯২৫,৯৭৫। ২০০১-২০১১ দশকত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ১৫.৬৭%। লিংগ অনুপাত প্ৰতি ১০০০ পুৰুষত ৯৪৬ গৰাকী মহিলা। শিক্ষিত হাৰ ৬৯.৯৬% বুলি উল্লেখ আছে।

ধর্মীয় গঠন (২০১১) অনুসৰি—

• হিন্দু জনসংখ্যা: ১,২৮৭,৬৪৬
• ইছলাম জনসংখ্যা: ২৬৮,০৭৮

ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত অধিকাংশ লোকৰ মাতৃভাষা অসমীয়া ভাষা। তথাপি বহু অঞ্চলত মিশ্ৰিত ভাষাৰ প্ৰচলন দেখা যায়। কিছু অংশে হিন্দী ভাষাসহ অন্যান্য ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে; বিশেষকৈ চাহবাগান অঞ্চলসমূহত শ্ৰমিক সমাজৰ ভিতৰত মিশ্ৰিত ৰূপত অসমীয়াৰ ব্যৱহাৰ লক্ষ্য কৰা যায়।

প্ৰশাসন আৰু সংযোগ

প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাপনা সহজ কৰিবলৈ ১৯৮৩ চনত দৰং জিলাৰ পুনৰ্গঠন কৰি দৰং আৰু শোণিতপুৰ—দুখন সুকীয়া জিলা ঘোষণা কৰা হয়; সেই সময়ৰ পৰা তেজপুৰক শোণিতপুৰ জিলাৰ সদৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। জিলাখনৰ প্ৰধান মহকুমা হিচাপে উৎস-টোকাত তিনিটা নাম উল্লেখ আছে—

• তেজপুৰ
• গহপুৰ
• বিশ্বনাথ

সদৰ নগৰ তেজপুৰ গুৱাহাটীৰ পৰা প্ৰায় ১৮১ কিলোমিটাৰ পূব দিশত, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত অৱস্থিত। গহপুৰ নগৰখন ৫২ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ জৰিয়তে ইটানগৰৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি উল্লেখ আছে; লগতে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈ-পথে মাজুলী আৰু যোৰহাটৰ দিশে সংযোগ সম্ভৱ বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।

ইতিহাস, ধৰ্মীয়-প্ৰত্নসম্পদ আৰু পৰ্যটন

শোণিতপুৰ ঐতিহাসিক সমলৰে সমৃদ্ধ বুলি সাধাৰণভাৱে স্বীকৃত। বিশেষকৈ তেজপুৰ অঞ্চলত পুরাণ-সম্পর্কীয় স্থান, পুৰাতাত্ত্বিক ভগ্নাৱশেষ আৰু মন্দিৰ-সংস্কৃতি একেলগে দেখা যায়। উল্লেখযোগ্য কেইটামান স্থান—

• অগ্নিগড়: তেজপুৰ চহৰৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ পাৰত অৱস্থিত গড়। জনবিশ্বাস আৰু কালিকা পুৰাণৰ উল্লিখিত কাহিনীৰ সৈতে জড়িতভাৱে এই স্থান বাণাসুৰ-সংক্রান্ত উপাখ্যানৰ অংশ। ১৯২৮ চনত পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱাৰ পৌৰসভা-কালীন উদ্যোগেৰে সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে উদ্যান স্থাপন কৰা হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।
• দ-পৰ্বতীয়াৰ শিলৰ দুৱাৰ: তেজপুৰৰ পশ্চিমে দ-পৰ্বতীয়া গাঁৱত অৱস্থিত। ১৯২১-১৯২২ চনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগৰ খননত মন্দিৰ-সম্পর্কীয় গাঁথনি আৰু ভগ্নাৱশেষৰ তথ্য উল্লেখ আছে। কিছুমান প্ৰত্নতত্ত্ববিদে ইয়াক গুপ্ত যুগৰ অতি পুৰণি স্মৃতিৰ ভিতৰত গণ্য কৰিব খোজে; স্থানখন সংৰক্ষিত।
• মহাভৈৰৱ মন্দিৰ: তেজপুৰ চহৰৰ উত্তৰে এটা টিলাত অৱস্থিত শিৱ-মন্দিৰ। কথিত বর্ণনা অনুসৰি ই বাণাসুৰ-সংলগ্ন। মন্দিৰ-চৌহদত বৃহৎ আকাৰৰ শিৱলিংগ আছে; উচ্ছতা প্ৰায় ৩.২ মিটাৰ আৰু প্ৰস্থ প্ৰায় ২.৩ মিটাৰ বুলি উৎস-টোকাত দিয়া।
• ভৈৰৱী মন্দিৰ: তেজপুৰ নগৰৰ নতুন কলিবাৰীত, বামুণী পাহাৰ অঞ্চলৰ কাষত অৱস্থিত। নিৰ্মাণকাল/নিৰ্মাতাৰ বিষয়ে প্ৰামাণিক তথ্য অজ্ঞাত বুলি উল্লেখ আছে। লোকবিশ্বাসত উষাৰ উপাসনাৰ প্রসংগ জড়িত; ইয়াত বলিবিধান প্ৰথা চলি থকা বুলিও জনা যায়।
• নামেৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: হিমালয়ৰ পাদদেশত অৱস্থিত এই উদ্যানখন অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সীমান্তৱৰ্তী আৰু পাকে ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প-সীমাৰ কাষেৰে বিস্তৃত। ১৯৯৮ চনৰ ৯ ছেপ্তেম্বৰত ২০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকা “ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান” হিচাপে চূড়ান্ত অনুমোদিত হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু মানাহৰ পিছত ই অসমৰ তৃতীয়খন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান। ইয়াত ৩০০-ৰো অধিক চৰাইৰ প্ৰজাতি আৰু ৬০০-ৰো অধিক উদ্ভিদ প্ৰজাতি আছে বুলি উল্লেখ আছে।

শিক্ষা আৰু প্রতিষ্ঠান

শোণিতপুৰৰ উচ্চশিক্ষা পৰিকাঠামোত তেজপুৰ কেন্দ্ৰস্থল। উৎস-টোকা অনুসৰি—

• তেজপুৰ কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয় (বিশ্ববিদ্যালয়)
• দৰং মহাবিদ্যালয়: তেজপুৰৰ অন্যতম উচ্চ শিক্ষাকেন্দ্ৰ; স্থাপিত ১৯৪৫ চনত, প্ৰতিষ্ঠাপক অধ্যক্ষ কামাখ্যা প্ৰসাদ ত্ৰিপাঠী
• অন্যান্য মহাবিদ্যালয়/প্রতিষ্ঠানৰ নামসমূহৰ মাজত আছে: তেজপুৰ মহাবিদ্যালয়, লোকপ্ৰিয় গোপীনাথ বৰদলৈ কন্যা মহাবিদ্যালয়, তেজপুৰ আইন মহাবিদ্যালয়, ছয়দুৱাৰ মহাবিদ্যালয়, বিশ্বনাথ মহাবিদ্যালয়, ত্যাগবীৰ হেম বৰুৱা মহাবিদ্যালয়, ৰঙাপৰা মহাবিদ্যালয়, বিশ্বনাথ কৃষি মহাবিদ্যালয় ইত্যাদি।

উল্লেখযোগ্য ব্যক্তি

শোণিতপুৰ তথা তেজপুৰ-সংলগ্ন অঞ্চল অসমৰ আধুনিক সাহিত্য, সংস্কৃতি আৰু সমাজজীৱনত উল্লেখযোগ্য অবদান আগবঢ়োৱা বহু ব্যক্তিৰ সৈতে জড়িত। উৎস-টোকাত উল্লিখিত কয়েকজন—

• আনন্দ চন্দ্ৰ আগৰৱালা
• কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্য্য
• বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা
• জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা
• লম্বোদৰ বৰা
• পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱা
• দণ্ডিনাথ কলিতা
• হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা
• অমিয় কুমাৰ দাস
• লক্ষ্মীধৰ শৰ্মা
• বিজয় চন্দ্ৰ ভাগৱতী
• গজেন বৰুৱা
• দীননাথ শৰ্মা
• ছবিলাল উপাধ্যায়

গহপুৰ অঞ্চল স্বাধীনতা সংগ্ৰামী কণকলতা বৰুৱাৰ জন্মস্থান বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; সেয়া জিলাখনৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ স্মৃতি-ভূগোলকো তাৎপৰ্যপূর্ণ কৰি তোলে।

তাৎপৰ্য

শোণিতপুৰ জিলা প্ৰশাসনিকভাৱে জনবহুল আৰু ভৌগোলিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যময় এক অঞ্চল। ইয়াৰ পুরাণীয়-লোকবিশ্বাস (যেনে হৰি-হৰ যুদ্ধৰ কাহিনী), সংৰক্ষিত প্ৰত্নসম্পদ (যেনে দ-পৰ্বতীয়াৰ শিলৰ দুৱাৰ), আৰু প্ৰকৃতি-ভিত্তিক সংৰক্ষণ ক্ষেত্ৰ (যেনে নামেৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান)—এই তিনিটা স্তম্ভে একেলগে জিলাখনৰ বিশেষ পৰিচয় নিৰ্মাণ কৰিছে। ভাষা-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো ই এক মিলনভূমি; মূল সোঁতত অসমীয়া ভাষা থাকিলেও বহু জনগোষ্ঠীয় উপস্থিতিয়ে সমাজজীৱনক বহুৰঙীয়া কৰি তুলিছে।

আৰু চাওক

• অসম
• তেজপুৰ
• অগ্নিগড়
• দ-পৰ্বতীয়াৰ শিলৰ দুৱাৰ
• মহাভৈৰৱ মন্দিৰ
• নামেৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
• শোণিতপুৰ জিলাৰ পৰ্যটনস্থলসমূহৰ তালিকা