জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা

জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা অসমৰ আধুনিক সংস্কৃতি-ইতিহাসত এক কেন্দ্ৰীয় নাম। গীতিকাৰ-সুৰকাৰ, নাট্যকাৰ, প্ৰবন্ধকাৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা হিচাপে তেখেতে অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যক একে সময়তে নন্দনতাত্ত্বিক দিশে আৰু জনজীৱনৰ বাস্তৱৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি আগবঢ়াই নিছিল। বিশেষকৈ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰৰ সূচনা আৰু জ্যোতি সংগীত নামে পৰিচিত গীতসম্ভাৰৰ যোগেদি তেখেতৰ অৱদান শিল্প-চেতনাৰ এক সংগঠিত ধাৰা গঢ়ি তোলাৰ দিশত গুৰুত্বপূর্ণ বুলি ধৰা হয়।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

জ্যোতিপ্ৰসাদৰ জন্ম ১৭ জুন ১৯০৩ চনত উজনি অসমৰ ডিব্ৰুগড় জিলাৰ তামোলবাৰী চাহ বাগিছাত হয়। পিতৃ পৰমানন্দ আগৰৱালা আৰু মাতৃ কিৰণময়ী আগৰৱালা। তেখেতৰ পৰিয়াল-ইতিহাসত অসমীয়া মুদ্ৰণ-সংস্কৃতিৰ লগত সম্পৰ্ক উল্লেখযোগ্য; ককাক হৰিবিলাস আগৰৱালাই কীৰ্তন, গুণমালা আদি অসমীয়া ধৰ্মগ্ৰন্থ প্ৰথমবাৰৰ দৰে ছপা কৰি প্ৰকাশ কৰাৰ কথা উল্লেখ পোৱা যায়। বৰদেউতাক চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা “প্ৰতিমাৰ খনিকৰ” নামে পৰিচিত আছিল। পৰিয়ালৰ পূৰ্বপুৰুষ নৱৰংগৰাম আগৰৱালা ১৮২৮ চনত ৰাজস্থানৰ মাৰৱাৰ অঞ্চলৰ পৰা অসমলৈ আহিছিল বুলিও বৰ্ণনা আছে।

শিক্ষা আৰু বিদেশ-অভিজ্ঞতা

শিক্ষাজীৱনত তেখেতে চিত্ৰৰঞ্জন দাসে প্ৰতিষ্ঠা কৰা জাতীয় বিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯২১ চনত মেট্ৰিক পৰীক্ষা দ্বিতীয় বিভাগত উত্তীৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত কলিকতাৰ নেশ্যনেল কলেজত আই.এ. দ্বিতীয় বৰ্ষলৈকে পঢ়া সাং কৰে। ১৯২৬ চনত অৰ্থনীতিত উচ্চ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যে এডিনবাৰ্গলৈ গ’লেও সেই পাঠ্যক্রম সম্পূৰ্ণ নকৰি ১৯৩০ চনত উভতি আহে। উভতি অহাৰ পথত জাৰ্মানীত প্ৰায় সাত মাহ চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ-প্ৰশিক্ষণ লোৱাই তেখেতৰ পৰৱৰ্তী সৃষ্টিশীল দিশ নিৰ্ধাৰণত সহায়ক হয় বুলি ধৰা হয়।

স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু কাৰাবাস

জ্যোতিপ্ৰসাদৰ ব্যক্তিত্বৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ দিশ আছিল ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সৈতে সক্ৰিয় সংযোগ। তেখেতে ১৯৩২ চনত ১৫ মাহৰ বাবে কাৰাবাস খাটে। কাৰাবাসৰ সময়ত শিলচৰ জে’লত থাকোঁতে টাইফইড ৰোগত ভোগিলেও তেখেতে সেই শাস্তিৰ সময়সীমা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৪১ চনৰ পৰা তেখেতে পুনৰ আন্দোলনৰ কামত জড়িত হয় আৰু ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত সক্ৰিয় ভূমিকা লয় বুলি তথ্য পোৱা যায়। এই ৰাজনৈতিক-সামাজিক সংলগ্নতাই তেখেতৰ শিল্পচিন্তাকো জনমুখী কৰি তুলিছিল বুলি আলোচনা কৰা হয়।

চলচ্চিত্ৰ: উদ্যোগ, ষ্টুডিঅ’ আৰু মূল ছবি

অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসত তেখেতৰ নাম বিশেষকৈ প্ৰথম দুটা পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্য বোলছবি নিৰ্মাণৰ সৈতে অংগাঅংগীভাৱে জড়িত। ১৯৩৩ চনৰ শেষফালে তেখেতে ভোলাগুৰি চাহ বাগিছাত ‘চিত্ৰবন’ ষ্টুডিঅ’ স্থাপন কৰি প্ৰথম ছবি জয়মতীৰ চিত্ৰগ্ৰহণ আৰম্ভ কৰে। এই ছবি লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ “জয়মতী কুঁৱৰী” নাটৰ আধাৰত নিৰ্মিত হৈছিল আৰু ১৯৩৫ চনত মুক্তি লাভ কৰে।

জয়মতীৰ বাণিজ্যিক লোকচান পূৰণৰ লক্ষ্যৰে তেখেতে ১৯৩৯ চনত দ্বিতীয় ছবি ইন্দ্ৰমালতী নিৰ্মাণ কৰে। উৎস-টোকা অনুসৰি এই দুয়োখন ছবি তেখেতে একক প্ৰচেষ্টাৰে নিৰ্মাণ কৰিছিল—যা তেতিয়াৰ অসমীয়া শিল্প-অৱকাঠামোৰ সীমাবদ্ধতাৰ মাজত এক দুঃসাহসিক উদ্যোগ বুলিয়েই গণ্য হয়। চলচ্চিত্ৰ মাধ্যমক তেখেতে কেৱল বিনোদন নহয়, ভাষা-সংস্কৃতি আৰু জাতীয় চেতনা প্ৰকাশৰ এক শক্তিশালী বাহক হিচাপে দেখিছিল বুলি তেখেতৰ সামগ্ৰিক কৰ্মধাৰাৰ পৰা অনুমান কৰা হয়।

সাহিত্য, নাটক আৰু গীত: বহুমুখী সৃষ্টি

জ্যোতিপ্ৰসাদৰ সাহিত্যিক-কলা সাধনা কবিতা, নাটক, প্ৰবন্ধ, সমালোচনা, শিশুসাহিত্য আদি বিভিন্ন দিশত বিস্তৃত আছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। নাটক-সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ নামৰ সৈতে কেইবাখনো নাটকৰ কথা উল্লেখ থাকে—যেনে শোণিত কুঁৱৰী, কাৰেঙৰ লিগিৰী, লভিতা, ৰূপালীম, নিমাতী কইনা, আৰু খনিকৰ।

গীতৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতে প্ৰায় ৩০০টা গীত ৰচনা কৰি নিজে সুৰ দিছিল বুলি উল্লেখ আছে; এই গীতসমূহক সামগ্ৰিকভাৱে জ্যোতি সংগীত নামে জনা যায়। উৎস-টোকাত তেখেতক অসমীয়া গীতত আধুনিকতাৰ প্ৰৱৰ্তক বুলি কোৱা হৈছে—অৰ্থাৎ বিষয়, ভাষা-ধ্বনি আৰু সুৰৰ নির্মাণত এক নতুন ধাৰা আনি তেখেতে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বাবে মাপকাঠি স্থাপন কৰিছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

দৰ্শন, মূল্যায়ন আৰু “ৰূপকোঁৱৰ” উপাধি

অসমীয়া সংস্কৃতিলৈ আগবঢ়োৱা অনন্য অৱদানৰ বাবেই জ্যোতিপ্ৰসাদক “ৰূপকোঁৱৰ” উপাধিৰে চিহ্নিত কৰা হয়। তেখেতৰ চিন্তা-ধাৰাক ‘ৰূপান্তৰৰ দৰ্শন’ বুলি ব্যাখ্যা কৰাৰ উদাহৰণো পোৱা যায়, আৰু তেখেতে “ৰূপান্তৰেহে মাথোঁ জগত ধুনীয়া কৰে—এয়ে মোৰ গায়ত্ৰী মন্ত্ৰ” বুলি কৈছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে।

সাহিত্য-সংস্কৃতি জগতৰ একাধিক চিন্তক-লেখকে তেখেতৰ অৱদানৰ মূল্যায়ন কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে—

• বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাই তেখেতক “আজীৱন ৰূপতীৰ্থৰ যাত্ৰী” আদি বিশেষণৰে স্মৰণ কৰিছে।
• সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ মতে সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনত তেখেতে যি বিপ্লৱী শিল্পীৰ ভূমিকা লৈছিল, তেনেধৰণৰ তুলনা দিয়া সহজ নহয়।
• হোমেন বৰগোহাঞিৰ মতে তেখেত অসমৰ ইতিহাসৰ সৰ্বকালৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দহজন অসমীয়াৰ ভিতৰত এজন।
• শিৱনাথ বৰ্মনে তেখেতক প্ৰণালীবদ্ধ চিন্তাবিদ বুলি উল্লেখ কৰি, শিল্পক বাস্তৱৰ নিৰ্যাস হিচাপে বুজাৰ দিশটোক গুৰুত্ব দিয়ে।
• আনন্দ বৰমুদৈৰ মতে তেখেতৰ জীৱন “সংগ্ৰামী শিল্পী”ৰ জীৱন; জনসাধাৰণৰ ওপৰত আস্থা আৰু জনগণৰ প্ৰতি দৰদ তেখেতৰ উজ্জ্বল দিশ।
• অনুৰাধা শৰ্মা, মৌচুমী কন্দলী আৰু জয়ন্ত কুমাৰ বৰা আদিয়েও তেখেতৰ শিল্পচেতনা আৰু আধুনিক অসমীয়া সংস্কৃতিত তেখেতৰ স্থানৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে।
• ইমৰান শ্বাহৰ উক্তিত তেখেতৰ ত্যাগ-মনোভাব আৰু লক্ষ্যনিষ্ঠ সাধনাৰ চিত্ৰ পোৱা যায়।

ব্যক্তিজীৱন, শেষ সময় আৰু স্মৃতি

জ্যোতিপ্ৰসাদৰ বিবাহ ১৯৩৬ চনত দেৱযানী ভূঞাৰ সৈতে সম্পন্ন হয়। সন্তানসকলৰ নাম উৎস-টোকাত চিন্ময় আগৰৱালা, বিশ্বেন্দু আগৰৱালা, জয়শ্ৰী, জ্ঞানশ্ৰী, সত্যশ্ৰী, হেমাশ্ৰী আৰু মনশ্ৰী বুলি দিয়া আছে। তেখেতৰ মৃত্যু ১৭ জানুৱাৰী ১৯৫১ চনত জ্যোতি ভাৰতীত (তেজপুৰ) হয়। তেখেতৰ মৃত্যু-তিথি ১৭ জানুৱাৰী দিনটো শিল্পী দিৱস ৰূপে পালন কৰা হয়—এই পালন-প্ৰথাই অসমৰ সাংস্কৃতিক স্মৃতি-জীৱনত তেখেতৰ স্থায়ী উপস্থিতি সূচায়।

উত্তৰাধিকাৰ

জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ উত্তৰাধিকাৰ দুটা স্তম্ভত দৃঢ়ভাৱে স্থিত: একে সময়তে শিল্প-সৃষ্টি আৰু জাতীয়-জীৱনৰ দায়বদ্ধতা। চলচ্চিত্ৰত তেখেতে স্থাপন কৰা আৰম্ভণিখন অসমৰ দৃশ্য-শ্ৰাব্য শিল্পৰ বিকাশৰ বাবে পথপ্ৰদৰ্শক হৈ ৰ’ল। আনফালে জ্যোতি সংগীত আৰু নাট্যসৃষ্টিৰ ভিতৰত দেখা পোৱা আধুনিকতা, জনজীৱনৰ স্পৰ্শ আৰু ৰূপান্তৰৰ আহ্বান—এই তিনিওটা উপাদান মিলি তেখেতক কেৱল সফল স্ৰষ্টা নহয়, সাংস্কৃতিক দিশা নিৰ্ধাৰক ৰূপেও প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত তেখেতৰ নাম সেয়েহে বহুমাত্ৰিক আধুনিকতাৰ এক সজীৱ প্ৰতীক।

আৰু চাওক

• অসম
• অসমীয়া সাহিত্য
• অসমৰ চলচ্চিত্ৰ
• জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)
• জ্যোতি সংগীত
• শিল্পী দিৱস
• জ্যোতি ভাৰতী
• তেজপুৰ
• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা