হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা (জন্ম: ২৪ আঘোণ ১৮৩৫, দেৰগাঁও; মৃত্যু: ১৭ মে’ ১৮৯৬) অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যৰ এজন অগ্রগণ্য ভাষাসেৱক। তেওঁক ‘অসমীয়া ভাষাৰ ওজা’ বুলি সম্বোধন কৰা হয়। ব্যাকৰণ ৰচনা, পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুতি আৰু বিশেষকৈ অভিধান-প্ৰণয়ন—এই তিনিটা ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ কাৰ্য অসমীয়া ভাষাৰ শিক্ষাদান আৰু মান্যীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলফলক হিচাপে গণ্য।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু উৎস-শ্ৰেণী

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ জন্ম দেৰগাঁওত (বৰ্তমানৰ গোলাঘাট জিলাৰ অন্তৰ্গত অঞ্চল)। তেওঁ হিন্দু ধৰ্মালম্বী ভাৰতীয় আছিল। পৰিয়াল-ইতিহাসৰ দিশত উৎস-টোকাত উল্লেখ থকা মতে, তেওঁৰ বংশৰ আৰম্ভণিতে কলিবৰৰ এগৰাকী ব্ৰাহ্মণ পূর্বপুৰুষ জয়ধ্বজ সিংহৰ সময়ত কান্যকুব্জ অঞ্চলৰ পৰা অসমলৈ আহিছিল বুলি ধৰা হয়। ৰজাই তেওঁক নিষ্কৰ ব্ৰহ্মোত্তৰ মাটি দান কৰি ‘বেজবৰুৱা’ পদবী প্ৰদান কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই বংশধাৰাৰ বহু প্ৰজন্ম পিছত মধুৰাম বেজবৰুৱা আৰু তাৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ মুক্তাৰাম বৰুৱাৰ নামো উল্লেখ আছে। মুক্তাৰাম বৰুৱা শিৱসাগৰ জিলাৰ মিছামৰা মৌজাৰ মৌজাদাৰ আছিল।

শৈশৱ, অভিভাৱকত্ব আৰু চাকৰিজীৱনৰ আৰম্ভণি

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা প্ৰায় ১২ বছৰ বয়সতে পিতৃ মুক্তাৰাম বৰুৱাক হেৰুৱায়। তেতিয়া সম্বন্ধীয় দদায়েক লক্ষ্মীৰাম বৰুৱাই তেওঁক আশ্ৰয় দি শিৱসাগৰলৈ নিয়াৰ পথ মুকলি কৰে। শিৱসাগৰত খুৰাকৰ ঘৰত থাকি তেওঁ নতুন পৰিবেশত শিক্ষালাভ আৰু কেরিয়াৰ-গঠন আৰম্ভ কৰে।

লক্ষ্মীৰাম বৰুৱাৰ সহায়তে তেওঁ শিৱসাগৰ কাছাৰীত ‘শিক্ষা-নবীচ’ পদত নিযুক্ত হয়। এই কৰ্ম-সম্পৃক্ত পৰিস্থিতিত আমেৰিকান মিছনেৰীসকলৰ সহযোগে তেওঁ ইংৰাজী ভাষা শিক্ষা আয়ত্ত কৰাৰ সুযোগ পাইছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে। ফলত দেশীয় শিক্ষাব্যৱস্থা আৰু নতুন ধৰণৰ ভাষাশিক্ষাৰ মাজত তেওঁ বাস্তৱ অভিজ্ঞতা সঞ্চয় কৰে—যি অভিজ্ঞতাই পাছলৈ ব্যাকৰণ-লেখন আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুতিত সহায়ক হয়।

ভাষা-চৰ্চা: ব্যাকৰণ আৰু শিক্ষামূলক গ্ৰন্থ

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ভাষাচিন্তাৰ অন্যতম দিশ আছিল ব্যাকৰণ। তেওঁৰ ৰচিত ‘অসমীয়া ভাষাৰ ব্যাকৰণ’ গ্ৰন্থ ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশ পায়। এই গ্ৰন্থৰ জৰিয়তে অসমীয়া ভাষাৰ গঠন, নিয়ম আৰু শিক্ষাদান-পদ্ধতিৰ প্ৰতি এক শৃঙ্খলিত দৃষ্টিভংগী প্ৰতিষ্ঠা পায় বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি, কাৰণ ঊনবিংশ শতিকাত বিদ্যালয়-পাঠ্য আৰু মান্য লিখিত ভাষা গঢ়াত ব্যাকৰণ গ্ৰন্থই বিশেষ ভূমিকা লয়।

তেওঁ বিদ্যালয়-শিক্ষাৰ বাবে পাঠ্যপুথি ধাৰাবাহিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰিছিল। উৎস-টোকাত ‘অসমীয়া ল’ৰাৰ আদিপাঠ’ৰ আগছোৱা, মাজছোৱা আৰু শেহছোৱা—এই তিনিটা স্তৰৰ কথা উল্লেখ আছে। লগতে ‘পাঠ-মালা’ নামৰ পাঠ্যপুথিখন ১৮৮২ চনত ৰচনা কৰা বুলি দিয়া তথ্য পোৱা যায়। এই ধৰণৰ স্তৰভিত্তিক গ্ৰন্থে তেতিয়াৰ পাঠদান-প্ৰয়োজন পূৰণত সহায় কৰিছিল।

উৎস-টোকাত তেওঁৰ আন কিছুমান লিখনি আৰু গ্ৰন্থৰ নামো আছে। তাৰে ভিতৰত ‘স্বাস্থ্য ৰক্ষা বা গা ভালে ৰাখিবৰ উপায়’ শীৰ্ষক রচনাই সমাজজীৱনত স্বাস্থ্য-সচেতনতা গঢ়াত লিখিত ভাষাৰ ব্যৱহাৰৰ দিশ দেখুৱায়। আনহাতে ‘কানীয়াৰ কীৰ্ত্তন’ নামৰ গ্ৰন্থো উল্লেখিত; ই সামাজিক অভ্যাস বা নৈতিক-শিক্ষামূলক বিষয়ৰ সৈতে জড়িত ৰচনা বুলি ধাৰণা কৰা যায়, যদিও ইয়াৰ বিস্তৃত বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে উৎস-টোকাত অধিক বিৱৰণ নাই।

অভিধান-প্ৰণয়ন আৰু ‘হেমকোষ’

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ সর্বাধিক পৰিচিত কৃতিত্ব হৈছে হেমকোষ অভিধান। তেওঁ এই অভিধানখনৰ প্ৰণেতা; কিন্তু গ্ৰন্থখনে লেখকৰ জীৱিত কালত প্ৰকাশ নাপালে। উৎস-টোকাৰ মতে, তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত ১৯০০ চনত ‘হেমকোষ’ প্ৰকাশিত হয়। এই তথ্যটোৱে দেখুৱায় যে অভিধান-প্ৰস্তুতি দীৰ্ঘমেয়াদী আৰু শ্রমসাধ্য প্ৰকল্প আছিল, যাক সম্পূৰ্ণ কৰি প্ৰকাশলৈ নিয়াত পৰৱৰ্তী উদ্যোগৰ ভূমিকা থাকিবলগীয়া হৈছিল।

অভিধান-চৰ্চাৰ সৈতে জড়িতভাৱে উৎস-টোকাত ‘পঢ়াশলীয়া অভিধান’ (১৯০৬)ৰ কথাও আছে; লগতে ‘সংক্ষিপ্ত হেমকোষ’ (অপ্ৰকাশিত) শীৰ্ষকৰ উল্লেখো পোৱা যায়। এই শিৰোনামসমূহে বুজায় যে শব্দ-সংগ্ৰহ আৰু সংক্ষিপ্ত/ব্যৱহাৰিক অভিধান-চাহিদাৰ কথা সেই সময়তেই গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। অভিধান-প্ৰস্তুতিৰ ভিতৰত শব্দৰ নিৰ্বাচন, মান্য বানান, অৰ্থ-নিৰ্ধাৰণ আৰু ব্যৱহাৰৰ দৃষ্টান্ত—এই সকলোবোৰে লিখিত অসমীয়া ভাষাক অধিক স্থিতিশীল আৰু শিকিবলগীয়া ৰূপ দিয়াত সহায় কৰে।

ভাষাজ্ঞান, অনুবর্তী আগ্ৰহ আৰু বিষয়-বিস্তৃতি

উৎস-টোকাত হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ভাষাগত পৰিসৰৰ মাজত সংস্কৃত ভাষা, হিন্দী ভাষা আৰু ইংৰাজী ভাষাৰ সংযোগকো ইঙ্গিত কৰা হৈছে (সরাসৰি ভাষা-জ্ঞানৰ বিৱৰণ নহ’লেও উপলব্ধ সংযোগত এই ভাষাসমূহ আছে আৰু ইংৰাজী শিক্ষালাভৰ কথাও উল্লেখিত)। সেই যুগত অসমীয়া ভাষা-চৰ্চা সাধাৰণতে সংস্কৃত-ঐতিহ্য আৰু নতুন ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ—উভয়ৰ মাজত আগবঢ়ে। সেই পটভূমিত হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ব্যাকৰণ আৰু অভিধান-কাৰ্য অধিক তাৎপর্যপূৰ্ণ, কিয়নো এইবোৰে বিদ্যালয়-শিক্ষা, প্ৰশাসনিক কাম-কাজ আৰু সাহিত্যিক প্ৰকাশ—সকলো ক্ষেত্ৰতে ভাষাৰ একধৰণৰ মান্য কাঠামো প্ৰদান কৰে।

তেওঁ ইংৰাজীত ‘Notch on Marriage System of the Peoples of Assam’ শীৰ্ষক এটা লিখনি ১৮৯২ চনত ৰচনা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে। শিৰোনামটোৰ পৰা বুজা যায় যে বিবাহ-প্ৰথা সম্পৰ্কীয় সামাজিক বিষয়লৈও তেওঁ আগ্ৰহ দেখুৱাইছিল। অৱশ্যে এই ৰচনাৰ মূল বক্তব্য বা পৰিসৰ বিষয়ে উৎস-টোকাত বিস্তাৰ নাই; সেয়েহে ইয়াক কেৱল উল্লেখমাত্রেই ধৰা উচিত।

মৃত্যু

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ মৃত্যু ১৭ মে’ ১৮৯৬ চনত হয়। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছত ১৯০০ চনত ‘হেমকোষ’ প্ৰকাশিত হোৱা তথ্যই, একালত তেওঁ কৰা ভাষা-সাধনাৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক মূল্যায়ন আৰু গ্ৰন্থ-প্ৰকাশৰ প্ৰয়াস অব্যাহত আছিল বুলি সূচায়।

উত্তৰাধিকাৰ

অসমীয়া ভাষাৰ মান্য ৰূপ গঢ়া, বিদ্যালয়-শিক্ষাৰ বাবে ব্যাকৰণ আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুত কৰা, আৰু অভিধান-কাৰ্যৰ মাধ্যমে শব্দ-ভঁৰাল সুসংগঠিত কৰা—এই তিনিটা দিশতেই হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ স্থায়ী অৱদান দেখা যায়। হেমকোষক ঘিৰি তেওঁৰ নাম জনমানসত বিশেষভাবে স্থিৰ হৈছে, কিয়নো অভিধান এখন কেৱল সাহিত্যিক সহায়িকা নহয়; ই ভাষাৰ মানদণ্ড, বানান-চৰ্চা আৰু অৰ্থ-নির্ণয়ৰ এক কেন্দ্ৰীয় আধাৰ। সেয়েহে হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাক অসমীয়া ভাষা-চৰ্চাৰ ইতিহাসত এক পথপ্ৰদৰ্শক ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• অসমীয়া সাহিত্য
• হেমকোষ
• অভিধান
• ব্যাকৰণ
• অসমীয়া ভাষাৰ ব্যাকৰণ (গ্ৰন্থ)
• অসমীয়া ব্যাকৰণ
• কানীয়াৰ কীৰ্ত্তন
• শিৱসাগৰ