মন্দিৰ

বিষ্ণুৰ উদ্দেশ্যে উছৰ্গিত।]]

বৰবুদুৰ।]]

, গ্ৰীচৰ ইৰেকথিয়ন মন্দিৰ, যি এথেন্সবাসীৰ কিছুমান আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় অৱশেষ যেনে— এথেনা পোলিয়াছৰ এটা কাঠৰ মূৰ্তি (xoanon) আৰু পালাডিয়নৰ সৈতে জড়িত।]]

, দ্ৰাবিড় শৈলীৰ মন্দিৰৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।]]

মন্দিৰ (ইংৰাজী ভাষা: Temple; লেটিন ভাষা templum শব্দৰ পৰা) হৈছে এটা উপাসনাৰ থলী, যিটো ঘৰ আধ্যাত্মিক ৰীতি-নীতি আৰু কাৰ্যকলাপ যেনে প্ৰাৰ্থনা আৰু বলিদানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে, কিছুমান ধৰ্মৰ বিশেষভাৱে নিৰ্মিত উপাসনাৰ স্থলীক ইংৰাজীত সাধাৰণতে "টেম্পল" বা অসমীয়াত মন্দিৰ বুলি কোৱা হয়, আনহাতে আন কিছুমান ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় একেধৰণৰ ধৰ্মীয় কাৰ্য সম্পাদন কৰা হ'লেও এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।

যিবোৰ ধৰ্মৰ উপাসনা স্থলৰ ক্ষেত্ৰত এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাৰ ভিতৰত বেছিভাগেই হৈছে বৰ্তমান বিলুপ্ত প্ৰাচীন ধৰ্মসমূহ, যেনে— প্ৰাচীন ইজিপ্তৰ ধৰ্ম আৰু প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ ধৰ্ম। বৰ্তমান সক্ৰিয় হৈ থকা ধৰ্মসমূহৰ ভিতৰত: হিন্দু ধৰ্ম (যাৰ উপাসনা স্থলীক মন্দিৰ বা কোভিল বোলা হয়), বৌদ্ধ ধৰ্ম (যাৰ মন্দিৰক বিহাৰ বোলা হয়), শিখ ধৰ্ম (যাৰ মন্দিৰক গুৰুদ্বাৰ বোলা হয়), জৈন ধৰ্ম (যাৰ মন্দিৰক কেতিয়াবা দেৰাছাৰ বোলা হয়), জৰথুষ্ট্ৰবাদ (যাৰ মন্দিৰক কেতিয়াবা এগিয়াৰী বোলা হয়), বাহাই ধৰ্ম (যাক প্ৰায়েই কেৱল বাহায়ী উপাসনা গৃহ বুলি কোৱা হয়), তাওবাদ (যাক কেতিয়াবা দাওগুয়ান বোলা হয়), শ্বিণ্ট' ধৰ্ম (যাক প্ৰায়েই জিনজা বোলা হয়) আৰু কনফুচিয়াছ ধৰ্ম (যাক কেতিয়াবা কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰ বোলা হয়)।

যিবোৰ ধৰ্মৰ উপাসনা স্থলক সাধাৰণতে ইংৰাজীত "টেম্পল" বা অসমীয়াত মন্দিৰ বোলা নহয়, সেইবোৰৰ ভিতৰত আছে— খ্ৰীষ্টধৰ্ম (যাৰ গীৰ্জা বা চাৰ্চ থাকে), ইছলাম (যাৰ মছজিদ থাকে) আৰু ইহুদী ধৰ্ম (যাৰ চিনাগগ থাকে, যদিও ইয়াৰে কিছুমানে নাম হিচাপে "টেম্পল" ব্যৱহাৰ কৰে)।

মন্দিৰসমূহৰ গঠন আৰু কাৰ্য ভিন্ন হ'ব পাৰে, যদিও বিশ্বাসীসকলে ইয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা অৰ্থত এক বা একাধিক দেৱতাৰ "গৃহ" বুলি গণ্য কৰে। সাধাৰণতে মন্দিৰত দেৱতাৰ উদ্দেশ্যে কোনোবা নহয় কোনোবা ৰূপত নৈৱেদ্য আগবঢ়োৱা হয়, ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি পালন কৰা হয় আৰু এটা বিশেষ পুৰোহিত বা পুৰোহিত শ্ৰেণীয়ে মন্দিৰটো পৰিচালনা তথা তত্ত্বাৱধান কৰে। সাধাৰণ ভক্তসকলে মন্দিৰৰ ভিতৰলৈ কিমান দূৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিব তাৰ নিয়ম ভিন্ন হ'ব পাৰে; প্ৰায়েই মূল ভৱনৰ কিছু অংশ বা সমগ্ৰ অংশত কেৱল পুৰোহিতসকলেহে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে। মন্দিৰসমূহৰ সাধাৰণতে এটা মূল ভৱন আৰু এটা বৃহৎ ধৰ্মীয় প্ৰাংগন থাকে, য’ত আন বহুতো ভৱন থাকিব পাৰে বা ই এক গম্বুজ আকৃতিৰ গাঁথনিও হ’ব পাৰে।

এই শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে প্ৰাচীন ৰোমৰ পৰা, য’ত templum মানে এজন পুৰোহিত বা ভৱিষ্যবক্তা (augur)দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰা এটা পৱিত্ৰ প্ৰাংগনক বুজাইছিল। ইংৰাজী "টেমপ্লেট" (template) শব্দটোৰো মূল একেই, যাৰ অৰ্থ হৈছে নিৰ্মাণৰ পূৰ্বে মাটিত অংকন কৰা এটা পৰিকল্পনা বা নক্সা।

ভাৰতীয় মন্দিৰসমূহ

হিন্দু মন্দিৰ

হিন্দু মন্দিৰসমূহক অঞ্চল আৰু ভাষাৰ ভিন্নতা অনুসৰি বহুতো বেলেগ বেলেগ নামেৰে জনা যায়, যাৰ ভিতৰত আলায়ম,^১ 'মন্দিৰ', 'মন্দিৰা', 'অম্বলম', 'গুড়ি', 'কাভু', 'কোইল', 'কোভিল', 'দেউল', 'ৰাউল', 'দেৱস্থান', 'দেৱালয়', 'দেৱায়তন', 'দেৱকুল', 'দেৱগৃহ', 'দেগুল', 'দেৱ মন্দিৰায়', আৰু 'দেৱালয়ম' আদি অন্যতম। হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্যক মূলতঃ দক্ষিণৰ দ্ৰাবিড় স্থাপত্য শৈলী আৰু উত্তৰৰ নগৰ স্থাপত্য শৈলীত বিভক্ত কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি অন্যান্য আঞ্চলিক শৈলীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰাচীন হেমাদপন্থী, ভূমিজ, চোলাংকী, মাৰাঠী আৰু চালুক্য শৈলী আদি বিশেষভাৱে উল্লেখনীয়।

সকলো সময় আৰু শৈলীৰে হিন্দু মন্দিৰৰ মৌলিক উপাদানসমূহ প্ৰায় একেই থাকে। ইয়াৰ আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্যটো হ’ল অভ্যন্তৰীণ গৰ্ভগৃহ বা গৰ্ভগৃহ, য’ত এটা সাধাৰণ কোঠাত দেৱতাৰ প্ৰাথমিক মূৰ্তি বা আৰাধ্য প্ৰতিমূৰ্তিভাগ স্থাপন কৰা হয়। এই কক্ষৰ চাৰিওফালে প্ৰায়েই অন্যান্য গাঁথনি আৰু ভৱন থাকে, যিবোৰে ডাঙৰ মন্দিৰৰ ক্ষেত্ৰত কেইবা একৰ পৰ্যন্ত মাটি আগুৰি লয়। বাহ্যিকভাৱে, গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত এটা স্তম্ভসদৃশ শিখৰ থাকে, যাক দক্ষিণ ভাৰতত বিমান বুলিও কোৱা হয়। মন্দিৰৰ ভৱনটোত পৰিক্ৰমাৰ বাবে এটা ভ্ৰমণপথ, এটা বা তাতকৈ অধিক মণ্ডপ বা সমাৱেশ কক্ষ, আৰু কেতিয়াবা গৰ্ভগৃহ আৰু মণ্ডপৰ মাজত এটা অন্তৰাল (প্ৰৱেশ পথ) আৰু বাৰাণ্ডা অন্তৰ্ভুক্ত থাকিব পাৰে।

এটা হিন্দু মন্দিৰ হৈছে হিন্দু দেৱ-দেৱীসকলৰ আসন আৰু বাসস্থানৰ এক প্ৰতীকী গৃহ।^২ হিন্দু বিশ্বাস অনুসৰি ই হৈছে মানুহৰ ভক্তি আৰু ঈশ্বৰৰ ঐশ্বৰিক সংযোগক একত্ৰিত কৰাৰ বাবে নিৰ্মিত এক গাঁথনি। ইয়াৰ অন্তৰ্ভাগৰ পৱিত্ৰ গৰ্ভগৃহত এটা মূৰ্তি বা হিন্দু ভগৱানৰ প্ৰতিচ্ছবি থাকে। হিন্দু মন্দিৰসমূহ এক চহকী ইতিহাসৰ সৈতে বিশাল আৰু ভব্য হয়। ব্ৰঞ্জ যুগ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত সিন্ধু সভ্যতাৰ সময়তো ধৰ্মীয় কাৰ্যৰ বাবে পৱিত্ৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।^৩

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ (ভাৰত, বাংলাদেশ আৰু নেপাল) বাহিৰেও বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশত হিন্দু মন্দিৰসমূহ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এইসমূহ হয়তো সমগ্ৰ এছিয়াতে হিন্দু ধৰ্মৰ ঐতিহাসিক বিস্তাৰৰ ফলত (যেনে— কম্বোডিয়া আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ প্ৰাচীন শিলৰ মন্দিৰসমূহ), নহয়তো প্ৰৱাসী হিন্দুসকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ ফলত পশ্চিম ইউৰোপ (বিশেষকতঃ গ্ৰেট ব্ৰিটেইন), উত্তৰ আমেৰিকা (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডা), লগতে অষ্ট্ৰেলিয়া, মালয়েছিয়া আৰু ছিংগাপুৰ, মৰিছাছ আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাত গঢ়ি উঠিছে।

বৌদ্ধ মন্দিৰ

, বিহাৰ, ভাৰত]]

বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহৰ নিকটৱৰ্তী গাঁথনিসমূহৰ ভিতৰত বিভিন্ন অঞ্চল আৰু ভাষাত স্তুপ, ৱাট আৰু পেগোডা বুলি কোৱা গাঁথনিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। এটা বৌদ্ধ মন্দিৰত ধ্যানৰ সময়ত একাগ্ৰতা আৰু শ্ৰদ্ধাৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি অৰ্থাৎ বুদ্ধৰূপ (বুদ্ধৰূপ) থকা এটা ধ্যানেৰ কক্ষ থাকিব পাৰে। গম্বুজ আকৃতিৰ স্তুপসমূহ প্ৰদক্ষিণ (প্ৰদক্ষিণ) নামৰ এক পৰিক্ৰমা ৰীতি-নীতিতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বৌদ্ধ ধৰ্মত মন্দিৰসমূহে বুদ্ধৰ পৱিত্ৰ ভূমি বা পৱিত্ৰ পৰিৱেশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। পৰম্পৰাগত বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহ অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক শান্তিৰ প্ৰেৰণা যোগাব পৰাকৈ ডিজাইন কৰা হয়।^৪

প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ধৰ্মীয় স্থাপত্যৰ সৈতে তিনি ধৰণৰ গাঁথনি জড়িত আছিল: মঠ বা আশ্ৰম (বিহাৰ), পৱিত্ৰ অৱশেষ সংৰক্ষণ কৰা স্থান (স্তুপ), আৰু উপাসনা গৃহ বা প্ৰাৰ্থনা কক্ষ (চৈত্য, যাক চৈত্য গৃহ বুলিও কোৱা হয়), যিবোৰক পিছলৈ কিছুমান ঠাইত মন্দিৰ বুলি কোৱা হ'ল। পেগোডা হৈছে ভাৰতীয় স্তুপসমূহৰেই এক বিৱৰ্তন।

এটা স্তুপৰ প্ৰাৰম্ভিক কাৰ্য আছিল গৌতম বুদ্ধৰ পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহৰ উপাসনা আৰু সুৰক্ষা কৰা। পুৰাতাত্ত্বিকভাৱে জ্ঞাত আটাইতকৈ প্ৰাচীন স্তুপৰ উদাহৰণটো হ’ল ভাৰতৰ বিহাৰৰ বৈশালীত অৱস্থিত অৱশেষ স্তুপটো।

ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সংগতি ৰাখি স্তুপসমূহ লাহে লাহে চৈত্য-গৃহ (প্ৰাৰ্থনা কক্ষ) সমূহৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হ’ল অজন্তা গুহাসমূহ আৰু ইলোৰা গুহাসমূহ (মহাৰাষ্ট্ৰ) প্ৰাংগন। বিহাৰৰ বোধগয়াত অৱস্থিত মহাবোধি মন্দিৰ ইয়াৰ আন এটা অন্যতম জনাজাত উদাহৰণ।

বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিস্তাৰৰ লগে লগে বৌদ্ধ স্থাপত্যৰ শৈলীও ভিন্ন হৈ পৰে, যিয়ে বৌদ্ধ কলাৰ অনুৰূপ ধাৰাসমূহ প্ৰতিফলিত কৰে। অট্টালিকাৰ গাঁথনিসমূহ উত্তৰৰ দেশসমূহত প্ৰচলিত মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু দক্ষিণৰ দেশসমূহত প্ৰচলিত থেৰাভাড বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ভিন্ন ৰূপৰদ্বাৰাও কিছু পৰিমাণে প্ৰভাবিত হৈছিল।

জৈন মন্দিৰ

, ভাৰত।]]

জৈন ধৰ্মৰ অনুগামী জৈনসকলৰ উপাসনা স্থলীক দেৰাছাৰ বা জৈন মন্দিৰ বুলি কোৱা হয়।^৫ কিছুমান বিখ্যাত জৈন মন্দিৰ হৈছে শিখৰজী, পালিতানা মন্দিৰ, ৰাণকপুৰ জৈন মন্দিৰ, শ্ৰৱণবেলগোলা, দিলৱাৰা মন্দিৰ আৰু লাল মন্দিৰ। জৈন মন্দিৰসমূহ বিভিন্ন স্থাপত্য নক্সাৰে নিৰ্মাণ কৰা হয়। উত্তৰ ভাৰতৰ জৈন মন্দিৰসমূহ দক্ষিণ ভাৰতৰ জৈন মন্দিৰতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক, আনহাতে এইসমূহ পশ্চিম ভাৰতৰ জৈন মন্দিৰতকৈও যথেষ্ট বেলেগ। ইয়াৰ উপৰি, জৈন মন্দিৰসমূহৰ সন্মুখত প্ৰায়ে এটা মানস্তম্ভ (মানস্তম্ভ, অৰ্থাৎ 'সন্মানৰ স্তম্ভ') নিৰ্মাণ কৰা হয়।

শিখ মন্দিৰ

এটা শিখ মন্দিৰক গুৰুদ্বাৰ বুলি কোৱা হয়, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "গুৰুৰ দুৱাৰ" বা "গুৰুৰ কাষলৈ যোৱাৰ পথ।" ^৬ ইয়াৰ আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য উপাদানটো হ’ল পৱিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবৰ উপস্থিতি। গুৰুদ্বাৰৰ চাৰিওফালে প্ৰৱেশদ্বাৰ থাকে, যিয়ে বুজায় যে এই স্থান কোনো ধৰণৰ বৈষম্য নোহোৱাকৈ সকলোৰে বাবে খোলা থাকে। গুৰুদ্বাৰত এটা দৰবাৰ চাহিব (দৰবাৰ চাহিব) বা মূল হলঘৰ থাকে য’ত গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব স্থাপন কৰা হয়, আৰু এটা লংগৰ (লংগৰ) বা বিনামূলীয়া ভোজনালয় থাকে য’ত মানুহে বিনামূলীয়াকৈ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।^৭ এটা গুৰুদ্বাৰ প্ৰাংগনত পুথিভঁৰাল, শিশু কাষ (nursery) আৰু শ্ৰেণীকোঠাও থাকিব পাৰে।^৮

মেছোপটেমিয়াৰ মন্দিৰসমূহ

মেছোপটেমিয়াৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰাটো মেছোপটেমিয়াৰ ধৰ্মৰ দেৱ-দেৱীসকলৰ আৰাধনাৰ পৰা গঢ়ি উঠিছিল। ই কেইবাটাও সভ্যতাক সামৰি লৈছিল; যেনে— ছুমেৰীয়, আক্কাডিয়ান, অচিৰীয় আৰু বেবিলনীয় সভ্যতা। মেছোপটেমিয়াৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ মন্দিৰ স্থাপত্য হ’ল ৰ’দত শুকুৱাই লোৱা ইটাৰে নিৰ্মিত জিক্কুৰাট নামৰ গাঁথনিটো, যাৰ আকৃতি এটাখোপ কটা খোপযুক্ত পিৰামিডৰ দৰে আছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰৰ চেপেটা অংশত মূল মন্দিৰ বা উপাসনাগৃহটো অৱস্থিত আছিল।

ইজিপ্তৰ মন্দিৰসমূহ

প্ৰাচীন ইজিপ্তৰ মন্দিৰসমূহ দেৱ-দেৱীসকলৰ পৃথিৱীৰ বাসস্থান হিচাপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। আচলতে, ইজিপ্তবাসীয়ে মন্দিৰ ভৱনটো বৰ্ণনা কৰিবলৈ আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ কৰা শব্দ ḥwt-nṯr-ৰ অৰ্থ হ’ল 'ঈশ্বৰৰ অট্টালিকা (বা প্ৰাংগণ)'। ^৯

মন্দিৰত ভগৱানৰ উপস্থিতিৰ ধাৰণাটোৱে মানুহ আৰু ঐশ্বৰিক জগতক সংযোগ কৰিছিল আৰু ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ জৰিয়তে মানুহক ঈশ্বৰৰ সৈতে বাৰ্তালাপ কৰাৰ সুযোগ দিছিল। বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে এই ৰীতি-নীতিসমূহে ভগৱানক প্ৰকৃতিৰ বুকুত নিজৰ সঠিক ভূমিকা পালন কৰি থকাত সহায় কৰিছিল। গতিকে, ইজিপ্তৰ বিশ্বাসত প্ৰকৃতি আৰু মানৱ সমাজৰ আদৰ্শ শৃংখলা অৰ্থাৎ মাট বৰ্তাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত এইসমূহ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল। ^১০ মাট বৰ্তাই ৰখাটোৱেই আছিল ইজিপ্তৰ ধৰ্মৰ মূল উদ্দেশ্য, ^১১ আৰু ইয়েই আছিল এটা মন্দিৰৰো মূল উদ্দেশ্য। ^১২

প্ৰাচীন ইজিপ্তৰ মন্দিৰসমূহৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্বও আছিল। মন্দিৰসমূহত শস্য জমা কৰি পুনৰ বিতৰণ কৰা হৈছিল আৰু দেশৰ কৃষিযোগ্য ভূমিৰ এক বুজন অংশ মন্দিৰৰ মালিকানাধীন আছিল (কিছুমানৰ মতে নতুন সাম্ৰাজ্যৰ সময়লৈকে এই পৰিমাণ সমগ্ৰ দেশৰ ৩৩% আছিল)। ^১৩ ইয়াৰ উপৰিও, দৰ্শনাৰ্থীসকলক কেন্দ্ৰীয় কোঠাটোলৈ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ এই বহুতো ইজিপ্তৰ মন্দিৰত ত্ৰিপাক্ষিক মজিয়াৰ নক্সা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

আৰ. এ. শ্বলৱাৰ ডি লুবিচৰ গ্ৰন্থ দ্য টেম্পল ইন মেন-ত লেখকে ইজিপ্তৰ মন্দিৰসমূহ, বিশেষকৈ লাক্সৰ মন্দিৰ, মানৱ শৰীৰৰ আধ্যাত্মিক প্ৰতিনিধিত্ব বুলি অন্বেষণ কৰিছে। শ্বলৱাৰ ডি লুবিচে পৰামৰ্শ দিছে যে এই মন্দিৰবোৰে নিজৰ অনুপাত আৰু নক্সাৰ জৰিয়তে ব্ৰহ্মাণ্ডীয় আৰু আধ্যাত্মিক শৃংখলা প্ৰতিফলিত কৰে। লেখকে যুক্তি আগবঢ়াইছে যে প্ৰাচীন ইজিপ্তবাসীয়ে তেওঁলোকৰ স্থাপত্যত পবিত্ৰ জ্যামিতি আৰু আধ্যাত্মিক জাগৰণৰ জ্ঞান সন্নিৱিষ্ট কৰিছিল, আৰু মানৱ শৰীৰ নিজেই এটা মন্দিৰ যি বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সম্প্ৰীতিৰ দাপোনস্বৰূপ। এই গ্ৰন্থখনে মন্দিৰৰ আধ্যাত্মিক প্ৰতীকাত্মকতাক কিছুমান নিগূঢ় ধাৰণাৰ সৈতে সংযোগ কৰি দেখুৱাইছে যে কেনেকৈ স্থাপত্যই মানৱ শৰীৰৰ গঠন আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নিয়মক প্ৰতিফলিত কৰে। ^১৪

গ্ৰীকো-ৰোমান মন্দিৰসমূহ

গ্ৰীক আৰু ৰোমান মন্দিৰসমূহ আৰম্ভণিতে কাঠ আৰু বোকা-ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিন্তু সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ লগে লগে ওখ প্লেটফৰ্মৰ ওপৰত শিল আৰু মাৰ্বলৰ দৰে সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰি মন্দিৰসমূহ বিশাল আকাৰত নিৰ্মাণ কৰিবলৈ লোৱা হ’ল। বৰ্তমান মন্দিৰসমূহৰ ৰং বিবৰ্ণ হৈ পৰিছে যদিও, সেই সময়ত স্তম্ভসমূহ বগা, নীলা, ৰঙা আৰু কলা ৰঙেৰে অংকন কৰা হৈছিল। স্তম্ভবোৰৰ ওপৰত কোনো পৌৰাণিক কাহিনী বা যুদ্ধৰ খোদিত বা অংকিত চিত্ৰ আছিল, লগতে ত্ৰিকোণীয় মূধচৰ ভিতৰত মুক্তভাৱে থকা ভাস্কৰ্য আছিল। চালবোৰ টাইলছযুক্ত আছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰত বা চুকত পৌৰাণিক প্ৰাণী বা দেৱ-দেৱীৰ ভাস্কৰ্য আছিল। গ্ৰীক মন্দিৰসমূহৰ কেইবাটাও নিৰ্দিষ্ট মজিয়াৰ নক্সাও আছিল য’ত স্তম্ভসমূহ অতি সুকীয়াভাৱে স্থাপন কৰা হৈছিল।^১৫

মন্দিৰৰ সন্মুখভাগত বলিদান বা নৈবেদ্য আগবঢ়োৱাৰ বাবে যজ্ঞবেদীসমূহ আছিল। আকাশমাৰ্গৰ দেৱতাসকলৰ বেদীবোৰ সাধাৰণতে বৰ্গাকাৰ আছিল, য’ত অগ্নিৰ নৈবেদ্যৰ বাবে এটা ধাতুৰ পাত্ৰ আৰু এটা চেপেটা ওপৰভাগ আছিল। পাতালপুৰীৰ দেৱতাসকলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বেদীবোৰক 'বথ্ৰ’চ' বুলি কোৱা হৈছিল, যিবোৰ আছিল জীৱ-জন্তুৰ বলিদান, গাখীৰ, মৌ আৰু মদ আদি জুলীয়া নৈবেদ্য ঢালিবৰ বাবে মাটিত খন্দা গাত। গ্ৰীক স্থাপত্যত দেৱতাৰ মূৰ্তি থকা কেন্দ্ৰীয় কক্ষ বা চেলা মন্দিৰৰ সোঁমাজত অৱস্থিত আছিল, আনহাতে ৰোমত এই চেলা পিছফালে আছিল।^১৫ গ্ৰীক মন্দিৰ স্থাপত্যৰ প্ৰাচীন স্থাপত্য পৰম্পৰাৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ আছিল।

গ্ৰীকো-ৰোমান মন্দিৰসমূহ পূবমুৱাকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাতে পুৱাৰ ৰীতি-নীতিত উদীয়মান সূৰ্যৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়। প্ৰতিটো মন্দিৰ ক’ত নিৰ্মাণ কৰা হ’ব সেয়া পৰিৱেশ, পৌৰাণিক কাহিনী, কাৰ্য আৰু ঐশ্বৰিক অভিজ্ঞতাৰ দৰে বহু কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। বেছিভাগ মন্দিৰেই পৌৰাণিক কাহিনীৰ সৈতে জড়িত স্থানত বা কোনো দেৱতাই কিবা অলৌকিক কাৰ্য কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা ঠাইত বা কোনো নগৰ-চহৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা স্থানত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বহুতো ৰোমান মন্দিৰৰ ৰোমান ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা যেনে সামৰিক বিজয়ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল। চহৰসমূহৰ মন্দিৰবোৰ প্ৰায়েই চহৰখনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক দেৱতাৰ উদ্দেশ্যে উচৰ্গিত আছিল, কিন্তু সেইবোৰে নাগৰিক আৰু সামাজিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও কাম কৰিছিল। আনকি ৰোমান শনি দেৱতাৰ মন্দিৰৰ তলৰ মহলাত ৰাজ্যিক কোষাগাৰ আৰু কোষাগাৰৰ কাৰ্যালয়ো আছিল।^১৫

ইউৰোপীয় বহুদেৱতাবাদী মন্দিৰসমূহ

ৰোমানসকলে সাধাৰণতে কোনো এক পৌত্তলিক ধৰ্মৰ পবিত্ৰ স্থানক fanum বুলি অভিহিত কৰিছিল; কিছুমান ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো পবিত্ৰ বনক বুজাইছিল, আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত মন্দিৰক বুজাইছিল। মধ্যযুগীয় লেটিন লিখকসকলে কেতিয়াবা templum শব্দটোও ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিটো পূৰ্বতে প্ৰাচীন ৰোমান ধৰ্মৰ মন্দিৰৰ বাবে সংৰক্ষিত আছিল। কিছুমান ক্ষেত্ৰত মন্দিৰটো এটা ভৱন আছিল নে মুকলি আকাশৰ তলৰ কোনো উপাসনাৰ স্থল আছিল, সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰা কঠিন। জাৰ্মানীয় লোকসকলৰ মন্দিৰ ভৱনৰ বাবে প্ৰায়েই পুৰণি নৰ্ছ শব্দ হফ (hof) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

জৰথুষ্ট্ৰবাদী মন্দিৰসমূহ

এটা জৰথুষ্ট্ৰবাদী (পাৰ্চী) মন্দিৰক 'দাৰ-এ-মেহৰ' (Dar-e-mehr) আৰু 'আতছকাদেহ' (Atashkadeh) বুলিও কোৱা হয়। জৰথুষ্ট্ৰবাদত অগ্নি মন্দিৰ (fire temple) হৈছে পাৰ্চী ধৰ্মৰ লোকসকলৰ উপাসনা স্থল। জৰথুষ্ট্ৰপন্থীসকলে যিকোনো ৰূপতে জুইক শ্ৰদ্ধা কৰে আৰু তেওঁলোকৰ মন্দিৰসমূহত এটা চিৰন্তন প্ৰজ্বলিত শিখা থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত 'আতছ বেহৰাম' (Fire of Victory বা বিজয়ৰ জুই) হৈছে সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ অগ্নি, কাৰণ ইয়াত জটিল ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ কৰা ১৬ টা ভিন্ন প্ৰকাৰৰ জুইৰ সংমিশ্ৰণ ঘটোৱা হয়।

জৰথুষ্ট্ৰ ধৰ্মত ধৰ্মীয় পবিত্ৰতাৰ বাবে জুই (আতাৰ) আৰু বিশুদ্ধ পানী (আবান) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পবিত্ৰকৰণ অনুষ্ঠানৰ বাবে পৰিষ্কাৰ, বগা "ভস্ম বা ছাইক ধৰ্মীয় জীৱনৰ আধাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়," যিবোৰ "মূলত ঘৰুৱা জুইকুৰা প্ৰতিপালন কৰাৰ দৰে এক প্ৰথা, কাৰণ মন্দিৰৰ জুইকুৰা হৈছে ঘৰৰ চৌকাৰ জুইকুৰাক এক নতুন গাম্ভীৰ্য প্ৰদান কৰা ৰূপ"।

চীনা মন্দিৰসমূহ

চীনা মন্দিৰ বুলিলে চীনা সংস্কৃতি অনুসৰি নিৰ্মিত মন্দিৰসমূহক বুজায়, যিবোৰে চীনা বিশ্বাসসমূহ যেনে— কনফুচিয়াছ ধৰ্ম, তাওবাদ, বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু চীনা লোক ধৰ্মৰ উপাসনা গৃহ হিচাপে কাম কৰে। সাম্ৰাজ্যবাদী চীনৰ প্ৰাচীন যুগৰে পৰা চীনা লোকসকলৰ যুগ-যুগান্তৰৰ ধৰ্ম আৰু পৰম্পৰাৰ পৰা চীনা মন্দিৰসমূহৰ জন্ম হৈছিল, গতিকে এইসমূহ সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত ধ্ৰুপদী চীনা স্থাপত্য শৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হয়।

মাটি আৰু শিলৰ ওখ প্লেটফৰ্মেৰে নিৰ্মিত ভিত্তিৰ বাহিৰে চীনা মন্দিৰৰ বেছিভাগ অংশই কাঠৰ কাৰুকাৰ্যৰে নিৰ্মিত, লগতে চাল আৰু টাইলছৰ সজ্জাৰ বাবে ইটাৰ গাঁথনি আৰু গ্লেজড চিৰামিকচ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সাধাৰণ চীনা মন্দিৰসমূহৰ চালৰ কাষবোৰ ভাঁজ খোৱা আৰু ওলমি থকা ধৰণৰ হয় আৰু কেইবা তৰপীয়া চালৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত জটিল কাঠৰ মিস্ত্ৰীৰ কাম দেখা যায়। চীনা মন্দিৰসমূহ ইয়াৰ উজ্জ্বল ৰং আৰু চহকী সজ্জাৰ বাবে জনাজাত। এইবোৰৰ চালসমূহ প্ৰায়েই বিভিন্ন কাল্পনিক পৌৰাণিক জীৱ-জন্তু, যেনে— চীনা ড্ৰেগন আৰু কিলিন, আৰু কেতিয়াবা চীনা দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তিৰে সজোৱা হয়। চীনা মন্দিৰসমূহ সমগ্ৰ[মূল ভূখণ্ড চীন আৰু টাইৱানত পোৱা যায়, আৰু লগতে যিবোৰ দেশত চীনা প্ৰৱাসীসকল স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিছে তাতো এই মন্দিৰসমূহ গঢ়ি উঠিছে; গতিকে বিশ্বজুৰি থকা চাইনাটাউন বা চীনা বসতিপ্ৰধান অঞ্চলসমূহত চীনা মন্দিৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়।

ইণ্ডোনেছিয়াৰ মন্দিৰসমূহ

চান্দি হৈছে প্ৰাচীন মন্দিৰসমূহক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা ইণ্ডোনেছিয় শব্দ। ইছলাম ধৰ্মৰ উত্থানৰ পূৰ্বে, পঞ্চমৰ পৰা পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত, বিশেষকৈ জাভা আৰু সুমাট্ৰাত ধাৰ্মিক বিশ্বাসসমূহৰ (হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম) সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আছিল। যাৰ ফলস্বৰূপে, স্থানীয়ভাৱে চান্দি নামেৰে জনাজাত অসংখ্য হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ই জাভাৰ ভূখণ্ডক এক বিশেষ মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল। এই চান্দি স্থাপত্যসমূহ বাস্তুশাস্ত্ৰৰ ওপৰত আধাৰিত পৰম্পৰাগত ইণ্ডোনেছিয় স্থাপত্য পৰম্পৰাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। মন্দিৰৰ নক্সাত, বিশেষকৈ কেন্দ্ৰীয় জাভাৰ সময়ছোৱাত, মণ্ডলা মন্দিৰ পৰিকল্পনাৰ বিন্যাস আৰু হিন্দু মন্দিৰৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ ওখ আকাশলংঘী শিখৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। চান্দিসমূহ পবিত্ৰ পৰ্বত তথা দেৱ-দেৱীৰ বাসস্থান পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বতৰ আৰ্হিত ডিজাইন কৰা হৈছিল। বৰ্তমানৰ ইণ্ডোনেছিয় বৌদ্ধ ধৰ্মীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা, চান্দি বুলিলে প্ৰাচীন বা নতুন যিকোনো উপাসনা স্থল বা মঠকে বুজায়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইণ্ডোনেছিয়াৰ কেইবাটাও সমসাময়িক বিহাৰ বা বৌদ্ধ মঠত বিখ্যাত বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহৰ প্ৰকৃত আকাৰৰ প্ৰতিলিপি বা পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰা গাঁথনি দেখিবলৈ পোৱা যায়; যেনে— পাৱন^১৬ আৰু প্লাওচানৰ পেৰৱাৰা (সৰু) মন্দিৰৰ প্ৰতিলিপি।

স্থানীয় বিশ্বাস অনুসৰি, জাভা উপত্যকাত হাজাৰ হাজাৰ হিন্দু মন্দিৰ আছিল যিবোৰ বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহৰ সৈতে একেলগে সহ-অৱস্থান কৰিছিল। কিন্তু ইয়াৰে বেছিভাগ মন্দিৰেই ১০০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মেৰাপী আগ্নেয়গিৰিৰ ভয়ংকৰ উদ্গীৰণৰ ফলত মাটিৰ তলত পোত খাই যায়।

মেছ’আমেৰিকান মন্দিৰসমূহ

মেছ’আমেৰিকান সভ্যতাৰ মন্দিৰসমূহ সাধাৰণতে মেছ’আমেৰিকান পিৰামিডৰ আকৃতিৰ আছিল, যাৰ এই বিশাল গাঁথনিটোৰ একেবাৰে ওপৰত মন্দিৰ বা উপাসনাগৃহসমূহ অৱস্থিত আছিল। এইসমূহ ইজিপ্তৰ পিৰামিডতকৈ মেছোপটেমিয়াৰ জিক্কুৰাটসমূহৰ সৈতেহে বেছি সাদৃশ্যপূৰ্ণ আছিল। পিৰামিডৰ ভিত্তি বা তলৰ অংশৰ পৰা ওপৰৰ চেপেটা অংশত থকা মন্দিৰটোলৈ যাবলৈ এটা বা ততোধিক অতি থিয় খটখটি বা চিৰি আছিল। শিলৰ মন্দিৰটো এটা বৰ্গাকাৰ বা ঘূৰণীয়া গাঁথনি হ’ব পাৰিছিল, যাৰ একমাত্ৰ দুৱাৰেদি ভিতৰৰ গৰ্ভগৃহ বা 'চেলা'লৈ যাব পৰা গৈছিল। পিৰামিডৰ ওপৰত মন্দিৰৰ সন্মুখত থকা চেপেটা অংশটোতে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি অনুসৰি বলিদান কাৰ্য সম্পন্ন কৰা হৈছিল।

কিছুমান ধ্ৰুপদী মেছ’আমেৰিকান পিৰামিড পাখি থকা সৰ্পসদৃশ দেৱতা কুৱেট্জালকোৱাটল বা মেছ’আমেৰিকান সৃষ্টিৰ পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিৱৰণেৰে সজোৱা হৈছিল। এই কাহিনীসমূহ পিৰামিডৰ খটখটিৰ থিয় অংশত, দেৱালত আৰু ভিতৰত থকা ভাস্কৰ্যসমূহৰ ওপৰত হিয়েৰ’গ্লিফিক বা চিত্ৰলিপিৰ ৰূপত খোদিত কৰা হৈছিল।^১৭ ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণসমূহৰ ভিতৰত এজটেক সভ্যতাৰ একাটিটলান আৰু মায়া সভ্যতা অন্যতম।

ইহুদী চিনাগগ আৰু মন্দিৰসমূহ

ইহুদী ধৰ্মৰ প্ৰাচীন হিব্ৰু গ্ৰন্থসমূহত জেৰুজালেমত থকা দুয়োটা প্ৰাচীন মন্দিৰৰ বাবে "পবিত্ৰ স্থান", "প্ৰসাদ" বা "হল" আদি শব্দৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যাক তানাখত Beit YHWH বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'YHWH-ৰ গৃহ'। ইংৰাজীত এইবোৰৰ বাবে সাধাৰণতে "টেম্পল" (temple) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

জেৰুজালেমৰ টেম্পল মাউণ্ট হৈছে সেই পবিত্ৰ স্থান য’ত ৰজা চলোমনৰ প্ৰথম মন্দিৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত দ্বিতীয় মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এই গাঁথনিটোৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছিল 'পবিত্ৰতম কক্ষ' বা হোলী অৱ হোলীজ, য’ত কেৱল ইজৰাইলৰ মহাপুৰোহিতজনেহে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিছিল। বৰ্তমান এই টেম্পল মাউণ্টতে ইছলামিক স্থাপত্য ডোম অৱ দ্য ৰক অৱস্থিত (আনুমানিক ৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দ)।

হেলেনিষ্টিক যুগত ইহুদী (আৰু চামাৰীয়া) উপাসনা স্থলসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ গ্ৰীক শব্দ চিনাগগ ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰে। বৰ্তমান বিশ্বজুৰি এই শব্দটোৰ উপৰি য়িদ্দিশ শব্দ শুল আৰু মূল হিব্ৰু শব্দ বেইট ক্নেছেট, অৰ্থাৎ 'সভা গৃহ') আটাইতকৈ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

অষ্টাদশ শতিকাৰ পৰা পশ্চিম আৰু কেন্দ্ৰীয় ইউৰোপৰ ইহুদীসকলে চিনাগগৰ ক্ষেত্ৰত "টেম্পল" শব্দটো প্ৰয়োগ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই শব্দটো ফৰাচী ভাষাৰ পৰা ধাৰ কৰা হৈছিল, য’ত ইয়াৰ দ্বাৰা সকলো অ-কেথলিক প্ৰাৰ্থনা গৃহক বুজোৱা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত এই শব্দটো সংস্কাৰবাদী অনুষ্ঠানসমূহৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে জড়িত হৈ পৰে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ সদস্য আৰু বাহিৰৰ লোকসকলে এই শব্দটোক জেৰুজালেম মন্দিৰৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে কৰা প্ৰাৰ্থনাক বাদ দিয়াৰ সৈতে সাঙুৰি পেলাইছিল, যদিও ই ইয়াৰ মূল অৰ্থ নাছিল। সংস্কাৰবাদৰ সূচনা হোৱাৰ এক শতিকাতকৈও পূৰ্বে পৰম্পৰাগত চিনাগগসমূহে নিজকে "টেম্পল" বুলি নামকৰণ কৰিছিল আৰু বহুতো চিনাগগে পিছলৈও এই ধাৰা অব্যাহত ৰাখিছিল।^১৮ আমেৰিকান ব্যৱহাৰত প্ৰায়েই 'টেম্পল' আৰু 'চিনাগগ' শব্দ দুটা পৰস্পৰ সমাৰ্থক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, বিশেষকৈ অ-অৰ্থডক্স চিনাগগসমূহৰ ক্ষেত্ৰত।

অৰামীয় ভাষাৰ 'সভা' শব্দৰ পৰা অহা কনেছা শব্দটো কাৰাইট ইহুদীসকলৰ উপাসনা স্থলক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

এই ধৰণৰ মন্দিৰৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হ’ল বুলগেৰিয়াৰ চোফিয়া চিনাগগ, যিখন দক্ষিণ-পূব ইউৰোপৰ বৃহত্তম চিনাগগ আৰু সমগ্ৰ ইউৰোপৰ ভিতৰত তৃতীয় বৃহত্তম চিনাগগ।^১৯

খ্ৰীষ্টান মন্দিৰসমূহ

অৰ্থডক্স খ্ৰীষ্টধৰ্ম

'মন্দিৰ' (temple) শব্দটো পূব খ্ৰীষ্টধৰ্মৰ পৰম্পৰাত সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়; বিশেষকৈ পূব অৰ্থডক্স চাৰ্চত, য’ত উপাসনা স্থলীৰ বাবে ব্যৱহৃত প্ৰধান শব্দবোৰ হৈছে 'মন্দিৰ' আৰু 'গীৰ্জা' (church)। গীৰ্জাৰ অট্টালিকা আৰু খ্ৰীষ্টৰ শৰীৰ হিচাপে গণ্য কৰা গীৰ্জাৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাবলৈ 'মন্দিৰ' শব্দটোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ৰুছ ভাষাত (অন্যান্য শ্লেভিক ভাষাসমূহৰ দৰেই), য’ত 'গীৰ্জা' বুজাবলৈ সাধাৰণতে tserkov শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাতেই অট্টালিকাটোক ঈশ্বৰৰ মন্দিৰ (Khram Bozhy) হিচাপে বুজাবলৈ khram (Храм), অৰ্থাৎ 'মন্দিৰ' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰত 'গীৰ্জা' আৰু 'মন্দিৰ' শব্দ দুটা এটাৰ সলনি আনটো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি; তথাপিও, 'গীৰ্জা' (ἐκκλησία) শব্দটো বহু বেছি প্ৰচলিত। 'মন্দিৰ' (ναός) শব্দটো সাধাৰণতে ডাঙৰ গীৰ্জাসমূহৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰয়োগ কৰা হয়। মন্দিৰ হিচাপে উল্লেখ কৰা কিছুমান বিখ্যাত গীৰ্জাৰ ভিতৰত হাগিয়া ছফিয়া, ছেইণ্ট বেছিলছ কেথেড্ৰেল, এলেক্সেণ্ডাৰ নেভস্কি কেথেড্ৰেল, ছফিয়া, কেথেড্ৰেল অৱ ক্ৰাইষ্ট দ্য চেভিয়াৰ (মস্কো) আৰু ছাৰ্বিয়াৰ বেলগ্ৰেডত থকা ছেইণ্ট চাভাৰ মন্দিৰ অন্যতম।

কেথলিক ধৰ্ম

ইংৰাজীভাষী পশ্চিমীয়া খ্ৰীষ্টান পৰম্পৰাত পৰম্পৰাগতভাৱে 'মন্দিৰ' শব্দটো খুব কমেইহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আইৰিছ ভাষাত, কিছুমান বিভাজন-পূৰ্ব গীৰ্জাই 'teampall' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে। হাংগেৰিয়ান ভাষাত গীৰ্জাৰ বাবে ব্যৱহৃত সাধাৰণ শব্দটো হৈছে 'templom', যিটো একে লেটিন মূলৰ পৰাই আহিছে। স্পেনীছ ভাষাই ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপৰ বাবে থকা শাৰীৰিক অট্টালিকা (মন্দিৰ) আৰু ধৰ্মীয় অনুগামীসকলৰ সন্মিলন বা মণ্ডলীক সামৰি লোৱা ধাৰণা (গীৰ্জা) — এই দুয়োটাৰ মাজত পাৰ্থক্য ৰাখে।^২০

পশ্চিমীয়া খ্ৰীষ্টান স্থাপত্যত উপাসনা স্থলীবোৰক পৃথক কৰিবলৈ সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা মূল শব্দবোৰ হৈছে 'এবি', 'বেচিলিকা', 'কেথেড্ৰেল', 'চ্যাপেল' আৰু 'গীৰ্জা'। কেথলিক চাৰ্চে অতি বিৰল ক্ষণত উপাসনা স্থলীৰ প্ৰসংগত মন্দিৰ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াৰ এক উদাহৰণ হৈছে স্পেইনৰ বাৰ্চিলোনাত অৱস্থিত ৰোমান কেথলিক সাগ্ৰাদা ফেমিলিয়া মন্দিৰ আৰু ফ্ৰান্সৰ পেৰিছত অৱস্থিত ৰোমান কেথলিক বেচিলিক দু চেক্ৰে-কোৱেৰ মন্দিৰ। আন এক উদাহৰণ হৈছে মেক্সিকোৰ গুৱাদালাহাৰাত থকা এখন গীৰ্জা 'টেম্পল অৱ আৱাৰ লেডী অৱ দ্য পিল্লাৰ'।

প্ৰটেষ্টাণ্টবাদ

কিছুমান প্ৰটেষ্টাণ্ট গীৰ্জাই এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে; ছুইডেনৰ ষ্টকহ’মৰ লুথাৰীয় গুস্তাফ ভাছা গীৰ্জাৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওপৰত লেটিন ভাষাত এটা কাৰ্টুছ (লিপি) আছে য’ত লিখা আছে "এই মন্দিৰ (...) ৰজা অস্কাৰ দ্বিতীয়ই নিৰ্মাণ কৰিছিল।"

১৮ শতিকাৰ শেষৰ ফালে, জ্ঞানদীপ্তি (Enlightenment)ৰ পিছত, ফ্ৰান্স আৰু অন্যান্য ঠাইৰ কিছুমান প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মীয় গোটে এই স্থানসমূহক কেথলিক গীৰ্জাৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ 'মন্দিৰ' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইভানজেলিকেল আৰু অন্যান্য প্ৰটেষ্টাণ্ট গীৰ্জাসমূহে তেওঁলোকৰ উপাসনা স্থলীবোৰ বুজাবলৈ গীৰ্জা, টেবাৰ্নেকল বা মন্দিৰৰ দৰে বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, পোলেণ্ডৰ মাৰিয়াভাইট চাৰ্চৰ দৰে কিছুমান বিচ্ছিন্ন কেথলিক গীৰ্জাইও তেওঁলোকৰ কেন্দ্ৰীয় গীৰ্জা অট্টালিকাটোক মন্দিৰ হিচাপে নামকৰণ কৰিবলৈ বাছি লৈছে, যেনে পোৱটস্ক (Płock)ত থকা দয়া আৰু দানশীলতাৰ মন্দিৰ।

লেটাৰ ডে চেইণ্ট আন্দোলন

লেটাৰ ডে চেইণ্টসকলৰ মতে, ১৮৩২ চনত জোচেফ স্মিথে এজনীয়া প্ৰকাশ বা ঐশ্বৰিক বাণী লাভ কৰিছিল য’ত "প্ৰভুৰ গৃহ"ত মন্দিৰ উপাসনাৰ প্ৰথা পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ নিৰ্দেশ আছিল। লেটাৰ-ডে চেইণ্ট আন্দোলনৰ প্ৰথম মন্দিৰ আছিল কিৰ্টলেণ্ড মন্দিৰ আৰু স্মিথৰ জীৱনকালত সম্পূৰ্ণ হোৱা এয়াই একমাত্ৰ মন্দিৰ আছিল, যদিও তেওঁৰ মৃত্যুৰ সময়ত নাভৌ মন্দিৰ আংশিকভাৱে সম্পূৰ্ণ হৈছিল। উত্তৰাধিকাৰী সংকটৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ধৰ্মীয় বিভাজনৰ ফলত প্ৰতিদ্বন্দ্বী গোটসমূহৰ মাজত মন্দিৰৰ ভূমিকা আৰু ব্যৱহাৰক লৈ ভিন্ন মতামতৰ সৃষ্টি হৈছে।

দ্যা বুক অৱ মৰমন (যাক লেটাৰ ডে চেইণ্টসকলে বাইবেলৰ সৈতে এক সহগামী শাস্ত্ৰ বুলি বিশ্বাস কৰে)ত নেফাইট নামৰ এটা জনগোষ্ঠীৰ দ্বাৰা প্ৰাচীন আমেৰিকাত মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ কথা উল্লেখ আছে। যদিও মৰমনৰ কিতাপখনৰ লেখকসকলে এই নেফাইট মন্দিৰসমূহৰ ৰীতি-নীতিৰ বিষয়ে স্পষ্টকৈ লিখা নাই, তথাপিও এইবোৰ "চলোমনৰ মন্দিৰৰ আৰ্হিত" নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল (^২১) আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় তথা ৰাজনৈতিক অনুষ্ঠানৰ বাবে সমবেত হোৱা স্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল (যেনে: মোচিয়া ১–৬; ৩য় নেফী ১১–২৬)।^২২

দ্য চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছ

দ্য চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছ হৈছে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত অত্যন্ত সক্ৰিয় এক গোট।^২৩ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছ মন্দিৰসমূহ কেৱল আটাইতকৈ পবিত্ৰ ধৰ্মীয় নিয়ম আৰু বিশেষ নিয়মসমূহ পালন কৰাৰ বাবে সংৰক্ষিত। এইবোৰ সাধাৰণ উপাসনা গৃহ আৰু চ্যাপেলতকৈ পৃথক, য’ত সাপ্তাহিক উপাসনা সেৱা অনুষ্ঠিত হয়। মন্দিৰসমূহ অত্যন্ত পবিত্ৰতাৰে নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা হয় আৰু ইয়াক অপবিত্ৰ কৰিব নোৱাৰি। গতিকে, ইয়াত প্ৰৱেশৰ বাবে কঠোৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য হয়, যাৰ ভিতৰত গীৰ্জাৰ সদস্যপদ আৰু নিয়মীয়া উপস্থিতি অন্যতম। নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত আৰু ইয়াৰ উৎসৰ্গা কৰাৰ আগতে মুকলি থকা সময়ছোৱাত মন্দিৰটো সৰ্বসাধাৰণৰ দৰ্শনৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়।^২৪

লেটাৰ ডে চেইণ্ট ধাৰাৰ অন্যান্য উপ-সম্প্ৰদায়সমূহ

জোচেফ স্মিথৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত লেটাৰ ডে চেইণ্ট আন্দোলনৰ পৰা সমূদ্ভূত বিভিন্ন উপ-সম্প্ৰদায় বা গোটসমূহৰো নিজা মন্দিৰ আছে।^২৫

• জোচেফ স্মিথৰ মৃত্যুৰ পিছত লাইমেন ৱাইটৰ দ্বাৰা গঠিত লেটাৰ ডে চেইণ্ট সম্প্ৰদায় চাৰ্চ অৱ ক্ৰাইষ্ট (ৱাইটটি)-এ টেক্সাছৰ জোডিয়াকত মিচিচিপি নদীৰ পশ্চিম দিশৰ প্ৰথমটো মৰমন মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^২৬ এই স্থান ডোখৰ ফ্ৰেডৰিকচবাৰ্গৰ পৰা প্ৰায় তিনি মাইল দূৰত অৱস্থিত।
• ১৯৯০ চন বা তাৰ পূৰ্বে মেক্সিকোৰ ওজুম্বাত এপোষ্টলিক ইউনাইটেড ব্ৰেথৰেনৰ দ্বাৰা এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^২৭
• ১৯৯৪ চনৰ ১৭ এপ্ৰিলত মিজুৰীৰ ইণ্ডিপেণ্ডেন্সত অৱস্থিত ইণ্ডিপেণ্ডেন্স মন্দিৰটো তদানীন্তন চাৰ্চ প্ৰফেত-প্ৰেচিডেণ্ট ৱালেচ বি স্মিথৰ দ্বাৰা কমিউনিটি অৱ ক্ৰাইষ্টৰ অধীনত মুকলি কৰা হয়। কমিউনিটি অৱ ক্ৰাইষ্টে ১৮৩৬ চনত চাৰ্চ অৱ দ্য লেটাৰ ডে চেইণ্টছ (পৰৱৰ্তী সময়ত দ্য চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছ নামেৰে নামকৰণ কৰা হয়)ৰ দ্বাৰা অ’হাইঅ’ৰ কিৰ্টলেণ্ডত উৎসৰ্গিত মূল কিৰ্টলেণ্ড মন্দিৰটোৰো মালিকীস্বত্ব লাভ কৰিছিল। ২০২৪ চনৰ ৫ মাৰ্চত দ্য চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছে এই মন্দিৰটো ক্ৰয় কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে।^২৮
• ২০০৫ চনত ফাণ্ডামেণ্টেলিষ্ট চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ-ডে চেইণ্টছৰ দ্বাৰা ৱাইএফজেড (YFZ) ৰাঞ্চ মন্দিৰৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ হৈছিল।^২৯ ই টেক্সাছৰ শ্লেইচাৰ কাউণ্টিৰ ইলেডৰেড’ৰ ঠিক বাহিৰত অৱস্থিত।^৩০ অৱশ্যে, ২০১৪ চনৰ এপ্ৰিল মাহত এই সম্পত্তিটো "কিছুমান অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ সংঘটিত কৰা বা ইয়াৰ বাবে সহায় কৰা"ৰ বাবে টেক্সাছ চৰকাৰে ইয়াৰ ভৌতিক আৰু আইনী দখল নিজৰ হাতলৈ লয়।^৩১৩২
• ইউটাৰ মোডেনাৰ ওচৰত ৰাইচাছ ব্ৰাঞ্চ অৱ দ্য চাৰ্চ অৱ জীজাছ ক্ৰাইষ্ট অৱ লেটাৰ ডে চেইণ্টছৰ দ্বাৰা এটা পিৰামিড আকৃতিৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^২৭

গূঢ় বা ৰহস্যবাদী খ্ৰীষ্টধৰ্ম

• ৰোছিক্ৰুচিয়ান ফেল’শ্বিপৰ মাউণ্ট ইক্লেচিয়া গূঢ় খ্ৰীষ্টান (Esoteric Christian) মন্দিৰটোৰ স্থাপত্যশৈলী গোলাকাৰ আৰু ১২টা কোণযুক্ত; যিটো এটা মেছা (পাহাৰীয়া মালভূমি)ৰ ওপৰত উদীয়মান সূৰ্যৰ দিশে মুখ কৰি পূৱমুৱাকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই আধুনিক কালৰ মন্দিৰটো কিমিয়া বা ৰসায়ন বিদ্যা আৰু জ্যোতিষীয় প্ৰতীকেৰে সজোৱা হৈছে।

মেচনিক মন্দিৰসমূহ

ফ্ৰীমেচনৰী হৈছে অষ্টাদশ শতিকাত উৎপত্তি হোৱা এটা ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ সংগঠন। ৰজা চলোমনৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত চুটি নাট্যধৰ্মী কাহিনীৰ ওপৰত আধাৰিত কিছুমান উমৈহতীয়া নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক বা তত্ত্বগত আদৰ্শই ইয়াৰ সদস্যসকলক একত্ৰিত কৰি ৰাখে। ফ্ৰীমেচনসকলে একত্ৰিত হোৱা সভাখনক 'লজ' বুলি কোৱা হয়। এই লজসমূহ এখন মেচনিক মন্দিৰ (ৰজা চলোমনৰ মন্দিৰৰ প্ৰসংগত), মেচনিক কেন্দ্ৰ বা মেচনিক হলত অনুষ্ঠিত হয়; ইয়াৰ এটা অন্যতম উদাহৰণ হ’ল লণ্ডনত অৱস্থিত ফ্ৰীমেচনছ হল। সাধাৰণতে মেচনসকলে লজৰ সভাত উপস্থিত থকা কাৰ্যটোক ইন লজ বুলি কোৱাৰ বাবে বহুতৰে মাজত কিছু বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হোৱা দেখা যায়।

অন্যান্য

• গৱেক্লি টেপে: দক্ষিণ তুৰস্কত অৱস্থিত এই ঠাইখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম আৰু দশম সহস্ৰাব্দৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এটা পুৰাতাত্ত্বিক ঢেপ বা টিলাৰ ওপৰত থকা ইয়াৰ ঘূৰণীয়া চৌহদসমূহ বিয়াগোম টি-আকৃতিৰ শিলৰ স্তম্ভৰে গঠিত, যিবোৰ বিমূৰ্ত, ৰহস্যময় চিত্ৰলিপি আৰু জীৱ-জন্তুৰ খোদিত চিত্ৰ বা ৰিলিফেৰে সজোৱা হৈছে।
• শ্বেখৰ মন্দিৰসমূহ: সোমালিলেণ্ডৰ শ্বেখত অৱস্থিত প্ৰাচীন মন্দিৰসমূহ।
• য়েহাৰ মন্দিৰ: ইথিঅ’পিয়াৰ য়েহাত অৱস্থিত আটাইতকৈ পুৰণি থিয় হৈ থকা গাঁথনি; খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭০০ চনৰ আশে-পাশে নিৰ্মিত।
• ষ্টাৰ ৱাৰ্ছ বোলছবিসমূহত, কৰুচাণ্ট গ্ৰহৰ ওপৰত জেডাই মন্দিৰ অৱস্থিত।
• ৱলমিয়ংদং প্ৰাকৃতিক মন্দিৰ: দক্ষিণ কোৰিয়াত অৱস্থিত এই মন্দিৰটো ১৯৯০ চনৰ পৰা বিকশিত কৰা হৈছিল আৰু বৰ্তমানলৈকে ইয়াৰ কাম চলি আছে।
• পশুপতিনাথ মন্দিৰ: নেপালৰ কাঠমাণ্ডুত অৱস্থিত হিন্দু ধৰ্মৰ অন্যতম অতি বিখ্যাত মন্দিৰ।^৩৩

পৰম্পৰাগতভাৱে কেতিয়াবা তলত দিয়া কিছুমান ক্ষেত্ৰতো 'মন্দিৰ' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

• বাহাই ধৰ্মৰ মন্দিৰ (যাক বাহাই উপাসনা গৃহ বা 'মাছৰিকুল-আদকাৰ' বুলি কোৱা হয়)।
• পৰম্পৰাগত চীনা লোক ধৰ্মৰ উপাসনা স্থলীবোৰক ইংৰাজীত মিয়াও (miao) বা পূৰ্বপুৰুষৰ হল (ancestral hall) বুলি কোৱা হয়। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত পূৰ্বতে এই ধৰণৰ উপাসনা স্থলৰ বাবে 'জোচ হাউচ' নামৰ এটা অপ্ৰচলিত শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
• কেণ্ডম্বলে ধৰ্মৰ মন্দিৰসমূহক 'টেৰেইৰোচ' বুলি কোৱা হয়, পৰ্তুগীজ ভাষাত যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "পকা নকৰা চোতাল" বা "একত্ৰিত হোৱা স্থান"।
• কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰ
• মংখিম: ছিক্কিমৰ অৰিতাৰত অৱস্থিত ৰাই (ৰাই জনগোষ্ঠী) নামৰ খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়টোৰ মন্দিৰ।
• শ্বিণ্ট' সকলৰ জিনজাক সাধাৰণতে বৌদ্ধ মন্দিৰ (-তেৰা, -দেৰা) সমূহৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ ইংৰাজীত 'শ্ৰাইন' (বা উপাসনাগৃহ) বুলি কোৱা হয়।
• তাওবাদী মন্দিৰ আৰু মঠসমূহক চীনা ভাষাত 'গুয়ান' বা দাওগুয়ান বুলি কোৱা হয় (আক্ষৰিক অৰ্থত 'তাওৰ ধ্যানৰ স্থান')। ইয়াত 'গুয়ান' শব্দটো হৈছে 'দাওগুয়ান'ৰ চুটি ৰূপ।

অধিক পঢ়ক

• Hani, Jean, Le symbolisme du temple chrétien, G. Trédaniel (editor); [2. éd.] edition (1978), 207 pp.,

বাহ্যিক সংযোগ

• Definition of 'temple' at the Online Etymology Dictionary
• Comparison between Egyptian and Greek temples