বদকুন্নাথন মন্দিৰ

বদকুন্নাথন মন্দিৰ (ইংৰাজী ভাষা: Vadakkumnathan) হৈছে ভাৰতৰ কেৰালাৰ থ্ৰিচূৰ জিলাৰ থ্ৰিচূৰত অৱস্থিত শিৱৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত এটা প্ৰাচীন হিন্দু মন্দিৰ। এই মন্দিৰটো কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলীৰ এক ধ্ৰুপদী উদাহৰণ আৰু ইয়াৰ এটা কুথম্বালমৰ উপৰি চাৰিওফালে একোটাকৈ বিশাল টাৱাৰ আছে। মন্দিৰৰ ভিতৰত মহাভাৰতৰ বিভিন্ন দৃশ্য চিত্ৰিত কৰা দেৱাল চিত্ৰ দেখা যায়। মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহ আৰু কুথম্বালমত কাঠৰ সূক্ষ্ম কাৰুকাৰ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়।^১২৩ এই মন্দিৰটো, ইয়াৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহৰ সৈতে, AMASR আইনৰ^৪ অধীনত ভাৰত চৰকাৰে এক ৰাষ্ট্ৰীয় স্মাৰক হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। জনপ্ৰিয় স্থানীয় লোককথা অনুসৰি, বিষ্ণুৰ ষষ্ঠ অৱতাৰ পৰশুৰামে নিৰ্মাণ কৰা এইটোৱেই আছিল প্ৰথম মন্দিৰ। বদকুন্নাথন মন্দিৰক বেৰি থকা থেকেংকাডু ময়দান হৈছে প্ৰসিদ্ধ 'থ্ৰিচূৰ পুৰম' উৎসৱৰ মূল স্থান।^১২

২০১২ চনত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক সৰ্বেক্ষণ (ASI)-এ ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থা'ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ কেৰালাৰ বদকুন্নাথন মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদসমূহকে ধৰি ১৪টা স্থানৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল। পৰশুৰামে প্ৰতিষ্ঠা কৰা প্ৰাচীন কেৰালাৰ ১০৮টা শিৱ মন্দিৰৰ ভিতৰত এই মন্দিৰটোৱেই হৈছে প্ৰথমটো, আৰু 'শিৱ মন্দিৰ স্তোত্ৰ'ত ইয়াক 'শ্ৰীমদ্-দক্ষিণ কৈলাসম' অৰ্থাৎ 'দক্ষিণৰ কৈলাস পৰ্বত' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৫

কিংবদন্তি

বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ উৎপত্তিসংক্ৰান্তীয় কিংবদন্তিসমূহ ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণত সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু এই কিংবদন্তিসমূহৰ উল্লেখ আন কিছুমান গ্ৰন্থতো পোৱা যায়। যদিও এই তথ্যসমূহ কিছুমান বিৱৰণৰ ক্ষেত্ৰত পৃথক, তথাপি মন্দিৰটো পৰশুৰামে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কেন্দ্ৰীয় বিষয়-বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত সকলো একমত। লোককথা অনুসৰি, পৰশুৰামে সাগৰৰ দেৱতা বৰুণক পানীৰপৰা এখন নতুন ভূমি সৃষ্টি কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। বৰুণে এই অনুৰোধ মানি লৈছিল আৰু সৃষ্টি হোৱা এই নতুন ভূ-খণ্ডই কেৰালা হৈ পৰে।^৬

তাৰ পিছত পৰশুৰামে এই নতুন ভূ-খণ্ড পৱিত্ৰ কৰিব বিচাৰিছিল। গতিকে তেওঁ গুৰু ভগৱান শিৱৰ ওচৰলৈ কৈলাস পৰ্বতলৈ যায় আৰু তেওঁক কেৰালাত বাস কৰি অঞ্চলটোক আশীৰ্বাদ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়। শিষ্যক কৃপা কৰিবলৈ শিৱই পত্নী পাৰ্বতী, পুত্ৰ গণেশ আৰু সুব্ৰহ্মণ্য (কাৰ্তিক) আৰু তেওঁৰ সংগীসকলৰ সৈতে পৰশুৰামৰ লগত আগমন কৰে। শিৱই বহিবলৈ বৰ্তমানৰ থ্ৰিচূৰ নামৰ স্থানডোখৰত ৰয়। পিছত তেওঁ আৰু তেওঁৰ সংগীসকল অদৃশ্য হৈ পৰে আৰু পৰশুৰামে এজোপা প্ৰকাণ্ড বট গছৰ গুৰিত এটা উজ্জ্বল আৰু দীপ্তিমান শিৱলিংগ দেখা পায়। যিটো স্থানত শিৱই লিংগ ৰূপত নিজৰ উপস্থিতি প্ৰকাশ কৰিছিল, সেই স্থানক সংস্কৃতত 'শ্ৰী মূল স্থান' বুলি জনা যায়।

কিছুসময়ৰ বাবে লিংগটো এজোপা বিশাল বট গছৰ গুৰিত শ্ৰী মূল স্থানতে থাকিল। তাৰ পিছত কোচিন ৰাজ্যৰ শাসকজনে লিংগটো অধিক উপযুক্ত স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে সোনকালে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হ’ল। কিন্তু প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত অসুবিধাৰ সৃষ্টি হৈছিল। বট গছজোপাৰ এটা ডাঙৰ অংশ কাটি নেপেলালে লিংগটো স্থানান্তৰ কৰিব পৰা নগৈছিল। ইয়াৰ ফলত গছৰ ডাল সৰি লিংগটো ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ আশংকা দেখা দিলে। ৰজা যেতিয়া বিভ্ৰান্ত হৈ পৰিল, তেতিয়া যোগতিৰিপ্পাডু নামৰ ব্যক্তিজনে এটা সমাধান লৈ আগবাঢ়ি আহিল। তেওঁ লিংগটোৰ ওপৰত এনেদৰে শুই পৰিল যাতে তেওঁৰ শৰীৰেৰে লিংগটো সম্পূৰ্ণৰূপে ঢাকি ৰাখিব পৰা যায় আৰু মানুহবোৰক গছজোপা কাটিবলৈ ক’লে। গছ কটা আৰম্ভ হ’ল আৰু সকলোকে আচৰিত কৰি গছৰ এটাও ডাল দেৱতাৰ ওচৰত নপৰিল। তাৰ পিছত ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি অনুসৰি দেৱতাজনক স্থানান্তৰ কৰি নতুন স্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, য’ত ই আজিও বিদ্যমান। পিছলৈ শাস্ত্ৰত উল্লেখ থকা নিয়ম অনুসৰি দেৱতাৰ চাৰিওফালে এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।^৭৮৯

ইতিহাস

এই মন্দিৰটো 'পৰায়ী পেট্টা পন্থিৰুকুলম'ৰ পৰুমথচ্চনৰ সময়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ^১০কোৱা হয় যে পৰুমথচ্চন দ্বিতীয় শতিকাত জীৱিত আছিল; গতিকে ইয়াৰ 'কুথম্বালম' ১,৬০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি হ’ব পাৰে। মালয়ালম ইতিহাসবিদ ভি. ভি. কে. ভালাথৰ মতে, এই মন্দিৰটো এটা দ্ৰাবিড়-পূৰ্ব 'কাভু' (পৱিত্ৰ উপবন বা দেৱালয়) আছিল। প্ৰাৰম্ভিক দিনবোৰত, পৰমেক্কাভু ভাগৱতী দেৱালয়ো বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ ভিতৰতে অৱস্থিত আছিল। পিছলৈ বাহিৰত এটা নতুন মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হয় আৰু দেৱীৰ প্ৰতিমাটো সেই স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তুলনাৰ বাবে, মন্দিৰৰ নথি-পত্ৰ অনুসৰি কুডালমাণিক্যম মন্দিৰ, কোডুংগাল্লুৰ ভাগৱতী মন্দিৰ আৰু উৰাকামৰ আম্মাথিৰুৱাদী মন্দিৰ বদকুন্নাথন মন্দিৰতকৈও অধিক পুৰণি। কিছুমানৰ মতে, ইয়াত বৌদ্ধ আৰু জৈন মন্দিৰৰ প্ৰভাৱো আছিল।^১১

যোগতিৰিপ্পাডসকল

প্ৰাচীন কালত বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ সামগ্ৰিক পৰিচালনা তথা ধৰ্মীয় নীতি-নিয়ম চোৱা-চিতা কৰাৰ অৰ্পিত দায়িত্ব থকা নাম্বুদিৰি ব্ৰাহ্মণসকলক 'যোগতিৰিপ্পাড' বুলি জনা গৈছিল। যেতিয়া কালক্ৰমত নাম্বুদিৰিসকলে এই সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ ওপৰত আৰ্থ-সামাজিক আৰু ধাৰ্মিক কৰ্তৃত্ব স্থাপন কৰে, তেতিয়া স্বাভাৱিকতেই মন্দিৰটোও সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁলোকৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে। স্থানীয় নিয়ম অনুসৰি, থ্ৰিচূৰ দেশৰ অন্তৰ্গত অভিজাত নাম্বুদিৰি পৰিয়ালসমূহৰ মাজৰপৰাই এই যোগতিৰিপ্পাডসকলক স্বতন্ত্ৰভাৱে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল, যিয়ে মন্দিৰৰ প্ৰশাসন আৰু ধৰ্মীয় নিয়মসমূহ সুচাৰুৰূপে চলাই নিছিল। অৱশ্যে, সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে আৰু শক্তান থামপুৰানৰ ৰাজত্বকালৰ পূৰ্বৰ সময়ছোৱাত এই যোগতিৰিপ্পাড ব্যৱস্থাটোৰ শক্তি দিনক-দিনে্ৰ হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে আৰু ইয়াৰ ক্ৰমান্বয়ে অৱনতি ঘটে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই ধাৰ্মিক পৰম্পৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক ৰূপান্তৰ ঘটে আৰু কোচিনৰ মহাৰাজই স্বয়ং মন্দিৰটোৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক আৰু সভাপতিত্বৰ চূড়ান্ত কৰ্তৃত্ব নিজৰ অধীনলৈ আনে।

আদি শংকৰাচাৰ্য

বিশ্বাস কৰা হয় যে কালডীৰ শিৱগুৰু আৰু আৰ্যাVisual/Aryamba-ই ভগৱান বদকুন্নাথনৰ ওচৰত কৰা প্ৰাৰ্থনাৰ ফলস্বৰূপে শিৱৰ অংশাৱতাৰ হিচাপে আদি শংকৰাচাৰ্যৰ জন্ম (খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত) হৈছিল। দম্পতীহালে মন্দিৰটোত ৪১ দিন ধৰি একাগ্ৰচিত্তে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। জনশ্ৰুতি অনুসৰি, শিৱই দম্পতীহালৰ সপোনত দেখা দি তেওঁলোকক এটা বিকল্প দিয়ে— তেওঁলোকে হয় দীৰ্ঘায়ু লাভ কৰা এজন সাধাৰণ গুণৰ পুত্ৰ, নতুবা কম বয়সতে মৃত্যুবৰণ কৰা এজন অসাধাৰণ গুণসম্পন্ন পুত্ৰ পাব পাৰে। শিৱগুৰু আৰু আৰ্যা দুয়োজনে দ্বিতীয়টো বিকল্পকে বাছি লৈছিল। শিৱৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জনাই তেওঁলোকে পুত্ৰৰ নাম 'শংকৰ' ৰাখিছিল। কিংবদন্তি অনুসৰি, আদি শংকৰাচাৰ্যই বদকুন্নাথন মন্দিৰতে 'বিদেহ মুক্তি' (শৰীৰৰ বন্ধনৰপৰা মুক্তি) লাভ কৰিছিল। 'কেৰালীয় শংকৰবিজয়'ত উল্লেখ কৰা এটা কাহিনী অনুসৰি, এই মন্দিৰটোকে তেওঁৰ দেহাৱসানৰ স্থান হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। তেওঁ থ্ৰিচূৰত চাৰিটা মঠো প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যিবোৰ 'ইডায়িল মঠ', 'নডুভিল মঠ', 'থেক্কে মঠ' আৰু 'ভদক্কে মঠ' নামেৰে প্ৰসিদ্ধ।^{১২১৩১৪}

টিপু চুলতানৰ আক্ৰমণ

টিপু চুলতানৰ আক্ৰমণৰ সময়ত টিপুৰ সেনাই এই মন্দিৰটোত আক্ৰমণ কৰা নাছিল। যদিও সেই সময়ত টিপু চুলতানে থ্ৰিচূৰ জিলাৰ বহুতো মন্দিৰ ধ্বংস কৰিছিল, কিন্তু তেওঁ বদকুন্নাথন মন্দিৰক স্পৰ্শও কৰা নাছিল। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি, যেতিয়া টিপু চুলতানে স্থানীয়ভাৱে 'নেডুমকোট্টা' নামেৰে জনাজাত ট্ৰাভাংকুৰৰ সীমাৰ দিশে আগবাঢ়িছিল, তেতিয়া তেওঁ ১৭৮৯ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰৰপৰা ২৯ ডিচেম্বৰলৈকে থ্ৰিচূৰ চহৰত অলপ সময়ৰ বাবে অৱস্থান কৰিছিল। নিজৰ সেনাক আহাৰ যোগান ধৰিবলৈ তেওঁ বদকুন্নাথন মন্দিৰৰপৰা ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহৃত পাত্ৰসমূহ ধাৰে লৈছিল। থ্ৰিচূৰ চহৰ ত্যাগ কৰাৰ পূৰ্বে, তেওঁ কেৱল সেই পাত্ৰসমূহ ঘূৰাই দিয়াই নহয়, বৰঞ্চ মন্দিৰটোলৈ এটা ডাঙৰ পিতলৰ চাকিও উপহাৰ হিচাপে আগবঢ়াইছিল।^১৫১৬

কালিকটৰ জামোৰিন

১৭৫০ চনৰপৰা ১৭৬২ চনৰ সময়ছোৱাত বদকুন্নাথন মন্দিৰ আৰু থ্ৰিচূৰ চহৰখন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল। কালিকটৰ জামোৰিনে সামৰিক শক্তিৰে থ্ৰিচূৰ আক্ৰমণ কৰি সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ লগতে ঐতিহাসিক বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ নিৰাপত্তা, ধন-সম্পত্তি আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যসূচীসমূহ নিজৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। তাৰ পিছৰ প্ৰায় এক দশকৰো অধিক সময় জামোৰিনৰ প্ৰশাসনেই মন্দিৰৰ পৰিচালনা আৰু ধৰ্মীয় নীতি-নিয়মসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। অৱশ্যে, ১৭৬২ চনত কোচিন ৰাজ্যই শক্তিশালী ট্ৰাভাংকুৰ ৰাজ্যৰ সামৰিক সহায় লাভ কৰে। ট্ৰাভাংকুৰৰ মিত্ৰতা আৰু সহায়ৰ বলত কোচিনৰ মহাৰাজই জামোৰিনৰ বাহিনীক পৰাস্ত কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু থ্ৰিচূৰ চহৰৰ লগতে ঐতিহাসিক বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ আধিপত্য আৰু পৰিচালনাৰ অধিকাৰ পুনৰ নিজৰ অধীনলৈ আনে।

শক্তান থামপুৰান

কোচিন ৰাজ্যৰ শক্তিশালী শাসক শক্তান থামপুৰানে (ৰাজা ৰাম বৰ্মা) সিংহাসনত আৰোহণ কৰাৰ পাছত ঐতিহাসিক বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ গভীৰ ব্যক্তিগত তথা আত্মিক অনুৰাগৰ বাবে ৰাজ্যৰ ৰাজধানী থ্ৰিপুনিথুৰাৰপৰা থ্ৰিচূৰলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ যুগান্তকাৰী সিদ্ধান্ত লয়। ৰাজধানী পৰিৱৰ্তন কৰিয়েই ক্ষান্ত নাথাকি তেওঁ মন্দিৰটোৰ চৌপাশ সংস্কাৰ কৰাত মনোনিৱেশ কৰে আৰু সেই সময়ত মন্দিৰটিক বেৰি থকা ঘন চেগুন গছৰ অৰণ্যখন চাফা কৰাই এক বিশাল মুকলি প্ৰান্তৰৰ সৃষ্টি কৰে, যাক আজি 'থেকেংকাডু ময়দান' বুলি জনা যায়। এই মুকলি থলীতেই তেওঁ স্থানীয় লোকসকলক একত্ৰিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৭৯৭ চনত কেৰালাৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু নান্দনিক সংস্কৃতিৰ মহোৎসৱ 'থ্ৰিচূৰ পুৰম'ৰ শুভাৰম্ভ কৰে। শক্তান থামপুৰানৰ এনে দূৰদৰ্শী পদক্ষেপ আৰু মন্দিৰটোৰ চৌপাশৰ ব্যৱস্থাপনাই থ্ৰিচূৰক কেৱল এখন ৰাজনৈতিক ৰাজধানীতে সীমাৱদ্ধ নাৰাখি সমগ্ৰ কেৰালাৰ ধাৰ্মিক, সাংস্কৃতিক আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে, যিয়ে চহৰখনৰ ভৱিষ্যতৰ ভাগ্য আৰু পৰিচয় চিৰদিনৰ বাবে সলাই পেলায়।

স্থাপত্য

মন্দিৰটো থ্ৰিচূৰ চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত থকা এটা ওখ টিলাৰ ওপৰত অৱস্থিত আৰু ই প্ৰায় ৯ একৰ (৩৬,০০০ বৰ্গমিটাৰ) কালি আগুৰি থকা শিলৰ প্ৰাচীৰেৰে আবৃত। এই প্ৰাচীৰৰ ভিতৰত চাৰিটা দিশলৈ মুখ কৰি চাৰিটা গোপুৰম (দ্বাৰ-স্তম্ভ) আছে। ভিতৰৰ মন্দিৰ আৰু বাহিৰৰ প্ৰাচীৰৰ মাজত এক বিশাল মুকলি চৌহদ আছে, যিটোত সোমাবলৈ এই গোপুৰমসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰে দক্ষিণ আৰু উত্তৰ দিশৰ গোপুৰম দুটা সাধাৰণ ৰাইজৰ বাবে খোলা নাথাকে। ৰাইজে পূব বা পশ্চিম দিশৰ গোপুৰমেৰেহে প্ৰৱেশ কৰে। ভিতৰৰ মূল মন্দিৰটোক বাহিৰৰ প্ৰাংগনৰপৰা এক বিস্তৃত গোলাকাৰ গ্ৰেনাইট শিলৰ দেৱালেৰে পৃথক কৰা হৈছে, যিয়ে 'চুথম্বালম' নামৰ এক বহল বাৰাণ্ডা বা পথ আগুৰি ৰাখিছে। ভিতৰৰ মন্দিৰলৈ প্ৰৱেশৰ পথটো এই বাৰাণ্ডাৰ মাজেৰেই পাৰ হৈ গৈছে।

দেৱতা

উত্তৰ দিশত মূল গৰ্ভগৃহটো হৈছে এক বৃত্তাকাৰ নিৰ্মাণ, য’ত মন্দিৰৰ মূল দেৱতা শিৱ পশ্চিম মুখীকৈ আৰু তেওঁৰ পিছফালে তেওঁৰ অৰ্ধাংগিনী পাৰ্বতী পূব মুখীকৈ বিৰাজমান— যিয়ে তেওঁলোকৰ একত্ৰিত ৰূপ 'অৰ্ধনাৰীশ্বৰ'ক প্ৰতিফলিত কৰে। গৰ্ভগৃহত শিৱক ১৬ ফুট (৪.৯ মিটাৰ) ওখ এটা লিংগ হিচাপে পূজা কৰা হয়, যিটো বছৰ বছৰ ধৰি দৈনন্দিন ঘিউৰে কৰা অভিষেকৰ ফলত গঠিত ঘিউৰ স্তূপেৰে সম্পূৰ্ণৰূপে আবৃত হৈ পৰিছে। এই লিংগটো সোণৰ ১৩টা সৰু-বৰ অৰ্ধচন্দ্ৰ আৰু ওপৰত তিনিটা সাপৰ ফণাৰে সুশোভিত কৰা হৈছে। পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি, ঘিউৰে আবৃত এই লিংগটোৱে শিৱৰ বাসস্থান বৰফাবৃত কৈলাস পৰ্বতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এইটোৱেই একমাত্ৰ মন্দিৰ য’ত লিংগটো প্ৰত্যক্ষভাৱে দৃশ্যমান নহয়। [তথ্যৰ প্ৰয়োজন] কোৱা হয় যে শতিকা শতিকা ধৰি ইয়াত অৰ্পণ কৰা ঘিউৰপৰা কোনো দুৰ্গন্ধ নোলায় আৰু গ্ৰীষ্মকালতো ই গলি নাযায়। কিন্তু তথাপি, বিশেষ কিছুসময়ত ই খণ্ড-খণ্ড হৈ ভাঙি পৰে। ভঙা অংশ আৰু স্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এনে সময়বোৰ শুভ বা অশুভ বুলি গণ্য কৰা হয়।

নালম্বলমৰ বাৰাণ্ডাত শিৱৰ বাহন 'নন্দীকেশ্বৰ'ৰ এটা ডাঙৰ বগা ষাঁড় গৰুৰ মূৰ্তি অৱস্থিত। দক্ষিণ দিশত ভগৱান ৰামৰ পশ্চিম মুখী দুমহলীয়া আয়তাকাৰ দেৱালয়খন অৱস্থিত। এই দুয়োটা গৰ্ভগৃহৰ মাজত বৃত্তাকাৰ আৰু দুমহলীয়া আকৃতিৰ তৃতীয়টো গৰ্ভগৃহ আছে, যিটো শিৱ আৰু বিষ্ণুৰ একত্ৰিত ৰূপ 'শংকৰনাৰায়ণ'ৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত আৰু ই পশ্চিম মুখী। তিনিওটা কেন্দ্ৰীয় দেৱালয়ৰ সন্মুখতে একোটাকৈ মুখমণ্ডপ (হাল) আছে। কোৱা হয় যে ৰামৰ গৰ্ভগৃহৰ সন্মুখৰ মণ্ডপটোত হনুমান বিৰাজমান।^১৭

মন্দিৰত থকা ৩৫০ বছৰতকৈও পুৰণি দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ দেৱাল চিত্ৰ— বাসুকীশয়ন (শয়ান অৱস্থাত শিৱ) আৰু নৃত্যনাথ (২০টা হাত থকা নটৰাজ)— দৈনিক পূজা কৰা হয়। মন্দিৰ চৌহদত প্ৰাচীন দেৱাল চিত্ৰ, কাঠৰ কাৰুকাৰ্য আৰু প্ৰাচীন কালৰ কলা-সংস্কৃতিৰ সামগ্ৰীৰে সমৃদ্ধ এটা সংগ্ৰহালয়ো আছে।^১৮

গণেশৰ দেৱালয়খন মন্দিৰৰ পাকঘৰৰ দিশলৈ মুখ কৰি অৱস্থিত। তেওঁলৈ আগবঢ়োৱা 'আপ্পম' (ঘিউত ভজা মিঠা পিঠা) এই মন্দিৰৰ অন্যতম মূল ভোগ বা প্ৰসাদ। ইয়াত তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিলে সমৃদ্ধি আৰু ধন-সম্পত্তি প্ৰাপ্তি হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

বাহিৰৰ মন্দিৰ চৌহদত ক্ৰমে কৃষ্ণা (গোশালা কৃষ্ণা বা গোপাল কৃষ্ণা; ৰাখাল ৰূপত কৃষ্ণ), নন্দীকেশ্বৰ, পৰশুৰাম, সিংহোদৰ (শিৱৰ গণ), আয়্যাপ্পা (শিৱ আৰু বিষ্ণুৰ পুত্ৰ, কেৰালাত বিশেষভাৱে পূজিত), ভেট্টেক্কাৰণ (মৃগয়াকাৰী ৰূপত শিৱ), নাগ দেৱতা আৰু আদি শংকৰাচাৰ্যৰ দেৱালয় আছে। লগতে, ইয়াত কাশী বিশ্বনাথ, নটৰাজ, ৰামনাথস্বামী, (কোডুংগাল্লুৰ মন্দিৰৰ) দেৱী ভদ্ৰকালী, (কুডালমাণিক্যম মন্দিৰৰ) ভৰত আৰু (আম্মাথিৰুৱাদী মন্দিৰৰ) দেৱী দুৰ্গাক পূজা কৰাৰ স্থানসমূহো আছে।

মূল মন্দিৰৰ বাহিৰত শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ দুই পুত্ৰ— সুব্ৰহ্মণ্য (কাৰ্তিক) আৰু গণপতিৰ (গণেশ) দেৱালয় আছে। এই দুয়োটা মন্দিৰেই তুলনামূলকভাৱে নবীন আৰু কেৱল ১৯৪০ ৰ দশকতহে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। দুয়োটা মন্দিৰ দুজোপা বিশাল বট গছৰ তলত অৱস্থিত, যাৰ নাম ক্ৰমে মণিকান্তন আল আৰু নডুভিল আল। বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ দক্ষিণ-পশ্চিম দিশত থকা মণিকান্তন আলৰ তলত অৱস্থিত সুব্ৰহ্মণ্য মন্দিৰটো কিছুমান স্থানীয় ভক্তই নিৰ্মাণ কৰিছিল, যিসকলে ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত মণিকান্তন আলৰ তলত ৰাজনৈতিক নেতাসকলে দিয়া ধাৰাবাহিক ভাষণত ক্ষুব্ধ হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিমাই ময়ূৰৰ ওপৰত বহি থকা দুই পত্নী— বল্লী আৰু দেৱসেনাৰ সৈতে ভগৱান সুব্ৰহ্মণ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁক পূব মুখীকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। পাল অভিষেক (প্ৰতিমাত গাখীৰ ঢালা) আৰু পঞ্চামৃত হৈছে এই মন্দিৰৰ মূল উপচাৰ। থাইপুয়ম ইয়াৰ মূল উৎসৱ। তাৰ উপৰি, ভগৱান সুব্ৰহ্মণ্যৰ বাবে ষষ্ঠী তিথিসমূহ গুৰুত্বপূৰ্ণ। বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ ঠিক পশ্চিম দিশত নডুভিল আলৰ তলত থকা গণপতি মন্দিৰটো প্ৰচলন অনুসৰি অতি সৰু এক ব্যৱস্থা, য’ত কোনো ধৰণৰ গৰ্ভগৃহ বা অন্যান্য পৰম্পৰাগত মন্দিৰৰ বৈশিষ্ট্য নাই। মূল দেৱতা ভগৱান গণপতিক পশ্চিম দিশৰপৰা চহৰখনত প্ৰৱেশ কৰাসকলক আদৰণি জনোৱাৰ ভংগীত পশ্চিম মুখীকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। বিনায়ক চতুৰ্থী এই মন্দিৰৰ মুখ্য উৎসৱ।

কুথম্বালম

'কুথম্বালম' নামেৰে জনাজাত মন্দিৰৰ নাট্যগৃহটো, ইয়াৰ 'গোপুৰম' নামৰ চাৰিটা নান্দনিক প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু মন্দিৰৰ চৌহদটো ঘেৰি থকা ওখ ইটা-শিলৰ প্ৰাচীৰখন হৈছে স্থাপত্য শিল্প আৰু কাৰুকাৰ্যৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। মধ্য কেৰালাৰ প্ৰাচীন ধাৰ্মিক শিল্পকলা 'কুথু', 'নংগ্যাৰ কুথু' আৰু 'কুডীয়াত্টম' পৰিৱেশনৰ বাবে এই কুথম্বালম ব্যৱহাৰ কৰা হয়। লোককথা অনুসৰি, নতুন কুথম্বালমটো নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ইয়াত এটা পুৰণি আৰু জৰাজীৰ্ণ ভৱন আছিল। তাৰ পিছত দেৱান টি. সংকুণ্ণে মেননে সেই জৰাজীৰ্ণ নিৰ্মাণটো ভাঙি পেলাই এটা নতুন কুথম্বালম নিৰ্মাণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তেওঁ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব 'তচ্চুশাস্ত্ৰজ্ঞ' বা মুখ্য স্থপতি হিচাপে প্ৰসিদ্ধ বেলানেঝী নাম্বুদিৰিক অৰ্পণ কৰে, যিয়ে এই কাঠৰ নাট্যগৃহটো নিৰ্মাণ কৰে। বেলানেঝী ইল্লম চেলাক্কাৰা চহৰৰ ভেংগানেল্লুৰ গ্ৰামমত অৱস্থিত।

উৎসৱসমূহ

মহা শিৱৰাত্ৰি

উৎসৱৰ সময়ত বদক্কুমনাথন মন্দিৰ থেক্কে গোপূৰা বাথিল পোহৰাই তোলা হয়]]

মহা শিৱৰাত্ৰি হৈছে এই মন্দিৰত পালন কৰা মূল উৎসৱ। মন্দিৰ চৌহদত সাংস্কৃতিক আৰু সংগীত কাৰ্যসূচী অনুষ্ঠিত কৰা হয়। ^১৯ উৎসৱৰ সময়ত প্ৰায় এক লাখ মন্দিৰৰ চাকি প্ৰজ্বলন কৰা হয়। এই দিনটোত শিৱলিংগটোক ঘিউ আৰু ডাব নাৰিকলৰ পানীৰে নিৰন্তৰ অভিষেক কৰা হয়। এই নিশা মন্দিৰৰ দুৱাৰ বন্ধ কৰা নহয় আৰু দিনটোত বিশেষ পূজা তথা অভিষেক পৰিচালনা কৰা হয়।

আনাইয়ুথু

হাতীক আহাৰ খুওৱাৰ পৰম্পৰা 'আনাইয়ুথু' হৈছে মন্দিৰটোত অনুষ্ঠিত দ্বিতীয় বৃহৎ উৎসৱ। ভক্তসকলে হাতীক হাতীৰ মূৰ থকা দেৱতা গণেশৰ অৱতাৰ বুলি গণ্য কৰে। এই উৎসৱ মালয়ালম কেলেনডাৰৰ কৰ্কিদাকম মাহৰ প্ৰথম দিনটোত (জুলাই মাহত) পৰে। যোৱা ২০ বছৰ ধৰি মালয়ালম কেলেনডাৰৰ কৰ্কিদাকম মাহৰ প্ৰথম দিনটোত মন্দিৰটোত ডাঙৰ পৰিসৰত 'অষ্ট দ্ৰব্য মহা গণপতি হৱন' আৰু 'আনাইয়ুথু' অনুষ্ঠিত কৰাৰ নিয়মীয়া বাৰ্ষিক পৰম্পৰা চলি আহিছে। ইয়াৰ অধীনত কোনো বিশেষ অলংকাৰ নোহোৱাকৈ বহুসংখ্যক হাতীক ৰাইজৰ মাজত থিয় কৰাই পূজা কৰা হয় আৰু আহাৰ খুওৱা হয়। হাতীক আহাৰ খুৱাবলৈ মন্দিৰত প্ৰচুৰ লোকৰ সমাগম হয়। ইয়াৰ উপৰি, প্ৰতি চাৰি বছৰৰ অন্তৰত এবাৰ 'গজপূজা'ও অনুষ্ঠিত কৰা হয়।

থ্ৰিচূৰ পুৰম

মূল প্ৰবন্ধ:থ্ৰিচূৰ পুৰম

থ্ৰিচূৰ পুৰমক কেৰালাৰ সকলো 'পুৰম' উৎসৱৰ মাতৃ বুলি কোৱা হয়। মালয়ালম ভাষাত ইয়াক "পূৰংগলুডে পূৰম" (পূৰমৰো পূৰম) বুলি ধৰা হয়। এই উৎসৱ মালয়ালম 'মেদম' মাহত অনুষ্ঠিত হয়। পৰমেক্কাভু আৰু থিৰুভামবাদী মন্দিৰৰ দেৱতাসকলৰ উপৰি অন্যান্য সৰু সৰু পূৰমৰ দেৱতাসকলে বদকুন্নাথন মন্দিৰৰ সন্মুখত গোট খাই এই উৎসৱত অংশগ্ৰহণ কৰে। এইটো ৩৬ ঘণ্টা জোৰা এক সুদীৰ্ঘ উৎসৱ, যিয়ে হাজাৰ হাজাৰ ভক্ত আৰু পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰে। পুৰমৰ মূল আকৰ্ষণসমূহ হ’ল 'মডাথিলৱৰাভু পঞ্চবাদ্যম', 'ইলাঞ্জিথাৰা মেলম', 'কুডামাট্টম' (ছাট্ৰী সলনি কৰা প্ৰথা) আৰু 'ভেডিকেট্টু' (আতশবাজী)।

সংৰক্ষণ আৰু সংস্কাৰ

কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ মূল নীতিসমূহ মানি ২০১৫ চনত মন্দিৰটোৰ এক ব্যাপক সংৰক্ষণ তথা সংস্কাৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰা হয়। এই প্ৰকল্পৰ অধীনত গৰ্ভগৃহ, নালম্বলম, প্ৰদীপ সংলগ্ন দেৱাল, বাহিৰৰ দেৱালয়সমূহ আৰু চাৰিওফালৰ বাকৰি অংশ সামৰি মূল মন্দিৰ চৌহদটো সংস্কাৰ কৰা হয়; আনহাতে ২০২৫ চনলৈকে গোপুৰমসমূহৰ কাম অব্যাহত আছে। এই কামৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত আছে কোচিন দেৱস্বম ব’ৰ্ড, ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক সৰ্বেক্ষণ (ASI), 'ভিজিকেটি – বেণুগোপালস্বামী কানিকাৰ্যম ট্ৰাষ্ট' (TVS মটৰ কোম্পানীৰ কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়বদ্ধতা প্ৰকল্প), স্থানীয় প্ৰকল্প সমন্বয়ক 'ডিডি আৰ্কিটেক্টছ', আৰু বাস্তুশাস্ত্ৰ পৰামৰ্শদাতা কণিাপ্পায়ুৰ কৃষ্ণন নাম্বুদিৰিপাড। এখন সক্ৰিয় ধাৰ্মিক স্থলী আৰু এক সংৰক্ষিত স্মাৰক হিচাপে, সংৰক্ষণ নীতি আৰু পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতিৰ মাজত ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰি এই প্ৰকল্পৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়োৱা হৈছিল।

ক্ষয়-ক্ষতিৰ বিস্তাৰিত বিশ্লেষণৰ পিছত, স্থানীয় নীতি আৰু পৰম্পৰা অনুসৰি 'জীৰ্ণোদ্ধাৰ' (ক্ষয়ৰপৰা মুক্তি) নামৰ ধাৰ্মিক সংৰক্ষণ আৰু পৰম্পৰাগত নিৰ্মাণ শৈলী অনুসৰণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। বিদ্যমান গাঁথনিসমূহৰ মৌলিকতা অক্ষুণ্ণ ৰাখি কোনো ধৰণৰ ধ্বংসাত্মক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ এই কামসমূহ সম্পাদন কৰা হৈছিল। থলুৱা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি পুৰণি কালৰ নিৰ্মাণ আৰু সংৰক্ষণ কৌশলসমূহক পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হয়। পৱিত্ৰ আৰু প্ৰাচীন পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰা পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰে কাম কৰিবলৈ ঐতিহাসিক কৌশল আৰু পৰিকল্পনাৰ নিয়মসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি মন্দিৰটোৰ মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত ঐতিহ্যক পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হ’ল। প্ৰকল্পটোৰ সকলো পৰ্যায় মন্দিৰৰ সৈতে জড়িত যথোপযুক্ত ৰীতি-নীতিৰে আৰম্ভ কৰা হৈছিল। বাস্তুশাস্ত্ৰ আৰু তচ্চুশাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা স্থানীয় পৰিমাপৰ একক আৰু নীতিসমূহ কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল। ৩০০ তকৈও অধিক দক্ষ কাৰিকৰৰ সহায়ত পৰম্পৰাগত চুণৰ প্লাষ্টাৰ, গাথনি আৰু কাঠৰ কাৰুকাৰ্য দক্ষতাৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই সফল সংৰক্ষণ প্ৰকল্পটোৱে ২০১৫ চনত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰদান কৰা "ইউনেস্ক' এছিয়া পেচিফিক এৱাৰ্ড অৱ এক্সেলেন্স" লাভ কৰে।^{২০২১২২}

লগতে চাওক

• ১০৮ শিৱ মন্দিৰ
• কেৰালাৰ মন্দিৰ
• থ্ৰিচূৰ গ্ৰাম্যত হিন্দু মন্দিৰ
• গুৰুৱায়ুৰ মন্দিৰ