ফণী শৰ্মা

ফণী শৰ্মা (১৯০৯–৩১ জুলাই, ১৯৭০) আছিল অসমৰ নাট্য-চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী বহুমুখী কৃতী শিল্পী—অভিনেতা, নাট্যকাৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক। মঞ্চত দীৰ্ঘদিনীয়া অনুশীলন আৰু ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদলৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভৰ দি তেখেতে অসমৰ প্ৰাৰম্ভিক চলচ্চিত্ৰ-চৰ্চাতো সক্ৰিয় অংশ লয়। তেখেতক অসমীয়া নাট্যজগতলৈ কৰা অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ১৯৫০ চনত এক সাংস্কৃতিক সন্মিলনত “নটসূৰ্য” উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল।

জন্ম-মৃত্যু আৰু পৰিচয়

ফণী শৰ্মাৰ জন্ম ১৯০৯ চনত। তেখেতৰ মৃত্যু ৩১ জুলাই, ১৯৭০ চনত হয়। পেচাগতভাৱে তেখেত আছিল অভিনেতা, চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক আৰু নাট্যকাৰ। তেখেতৰ ঘৰুৱা নাম “ডেকা বলীন” বুলি জনা যায়।

আৰম্ভণি: তেজপুৰৰ বাণ ৰঙ্গমঞ্চ

ফণী শৰ্মাৰ নাট্যজীৱনৰ আৰম্ভণি হৈছিল তেজপুৰৰ ঐতিহাসিক বাণ ৰঙ্গমঞ্চৰ সৈতে। তেখেতে প্ৰথমে সেই ৰঙ্গমঞ্চত দ্বাৰ-ৰক্ষী হিচাপে কাজ আৰম্ভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে; এই পৰিৱেশেই তেখেতক মঞ্চৰ নান্দনিকতা, অনুশাসন আৰু অভিনয়-চৰ্চাৰ ওচৰলৈ লৈ যায়।

তেখেতৰ পিতৃ মোলান শৰ্মা বাণ ৰঙ্গমঞ্চৰ সৈতে যুক্ত নাটবিশেষজ্ঞ আৰু সু-অভিনেতা হিচাপে জনাজাত আছিল। পিতৃৰ সৈতে নিয়মিত নাট্যশালালৈ গৈ ফণী শৰ্মাই ইন্দ্ৰেশ্বৰ বৰঠাকুৰ, ললিত মোহন চৌধুৰী, প্ৰফুল্ল বৰুৱা আদি প্ৰবীণ অভিনেতাসকলৰ অভিনয় প্ৰত্যক্ষ কৰি নাট্যকলাৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ লাভ কৰে। এই পৰ্বই তেখেতক মঞ্চ অভিনেতা হিচাপে নিজস্ব পথ নিৰ্মাণত সহায় কৰে।

মঞ্চ অভিনেতা আৰু ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ

ফণী শৰ্মাই ১৯২৮ চনত বাণ ৰঙ্গমঞ্চৰ ‘ৰাণা প্ৰতাপ’ নাটকত ‘আকবৰ’ৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰি উল্লেখযোগ্য সুযোগ লাভ কৰে। এই অভিজ্ঞতাই তেখেতৰ পেছাদাৰী নাট্যযাত্ৰাক আগবঢ়াই দিয়ে।

১৯৩০ চনত তেখেতে পৰিভ্ৰমী নাট্যদল ব্ৰজনাথ শৰ্মা-প্ৰতিষ্ঠিত “কহিনুৰ অপেৰা”ত যোগদান কৰে। শদিয়াৰ পৰা ধুবুৰীলৈ, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰে ঘূৰি ঘূৰি নাট মঞ্চস্থ কৰা এই দলে অসমৰ জনজীৱনত থিয়েটাৰক অধিক সঘন উপস্থিতি দিয়াত সহায় কৰিছিল; কহিনুৰ অপেৰাৰ অন্যতম আকৰ্ষণ হিচাপে ফণী শৰ্মাৰ অভিনয় বিশেষভাবে সমাদৃত হয়। উৎস-টোকাৰ মতে, ১৯৩১ চনত কহিনুৰ অপেৰাই অসমৰ মঞ্চত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সহ-অভিনয়ৰ সূত্ৰপাত ঘটায় আৰু ইয়াৰ লগে লগে এক প্ৰকাৰ নাট্য-আন্দোলনো গঢ়ি উঠে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

পাছলৈ কৰুণাকান্ত মজুমদাৰৰ প্ৰযোজনাত আৰম্ভ হোৱা পূৰ্বজ্যোতি ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ প্ৰথম বছৰৰ পৰাই ফণী শৰ্মাই কেবাখনো নাটক পৰিচালনা কৰে আৰু দ্বিতীয় বছৰত অভিনয়ো কৰে। ইয়াৰ উপৰিও তেখেতে অন্যান্য ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰতো অভিনয় কৰিছিল।

চলচ্চিত্ৰ-যাত্ৰা: জয়মতীৰ পৰা শেষ অভিনয়লৈ

মঞ্চৰ পৰা ছবিলৈ ফণী শৰ্মাৰ উত্তৰণ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য। ১৯৩৫ চনত তেখেতে জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা পৰিচালিত জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)-ৰ নিৰ্মাণকাৰ্যত সহযোগ কৰে আৰু গাঁঠি হাজৰিকাৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে। অসমীয়া কথাছবিৰ আৰম্ভণি পৰ্বৰ এই ছবিখনত অংশগ্ৰহণে ফণী শৰ্মাক বৃহত্তৰ দর্শকৰ মাজলৈ লৈ যায়।

জ্যোতিপ্ৰসাদৰ দ্বিতীয় কথাছবি “ইন্দ্ৰমালতী”ত তেখেতে নায়কৰ বন্ধু “ললিত”ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰে।

১৯৪৮ চনত তেখেতে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সৈতে দেশপ্ৰাণ লক্ষ্মীধৰ শৰ্মাৰ এটা জনপ্ৰিয় ছুটি গল্পৰ আধাৰত ছিৰাজ (১৯৪৮ চলচ্চিত্ৰ) নিৰ্মাণ কৰে; এই ছবিখনত তেখেতে পৰিচালনা কৰাৰ লগতে অভিনয়ো কৰে বুলি উৎস-টোকাত স্পষ্ট।

১৯৫৫ চনত তেখেতে পিয়লী ফুকন (চলচ্চিত্ৰ) পৰিচালনা কৰে আৰু তাত মুখ্য ভূমিকাত অভিনয় কৰে।

পাছলৈ ১৯৬৩ চনত ইটো সিটো বহুতোত তেখেতে পৰিচালকৰ ভাৰ নলৈ কেৱল অভিনয় কৰে; এইখনক তেখেতৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ শেষ অভিনয় বুলি উল্লেখ আছে। উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেখেতে অভিনয় কৰা মুঠ ২০ খন কথাছবিৰ ৬খনেই ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ দ্বাৰা সন্মানিত হৈছিল বুলি কোৱা হয়; ই তেখেতৰ চলচ্চিত্ৰ-সাধনাৰ গুণগত স্বীকৃতিৰ দিশটো সূচায়।

নাট্যকাৰ হিচাপে ৰচনা আৰু বিষয়বৈচিত্ৰ্য

অভিনয়ৰ উপৰিও ফণী শৰ্মা নাট্যকাৰ ৰূপে বিশেষভাবে পৰিচিত। উৎস-টোকাত কোৱা অনুসাৰে, সংখ্যাত নাট কম হ’লেও সেয়া গুণমানত সমৃদ্ধ; সাহিত্যিক অলংকাৰতকৈ নাটকীয়তা আৰু মঞ্চ-উপযোগিতাক তেখেতে অধিক গুৰুত্ব দিছিল। বিশ্বজনীন আবেদন থকা কাহিনী আৰু দৃশ্য-বিন্যাসে তেখেতৰ নাটসমূহ দৰ্শক আৰু সমালোচকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল।

বুৰঞ্জীমূলক আগ্ৰহৰ দিশত, বুৰঞ্জীবিদ সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ’ গ্ৰন্থত বৰ্ণিত আহোম স্বৰ্গদেউ চুন্যেওফাৰ সময়ৰ বিদ্ৰোহৰ আলম লৈ তেখেতে ‘ভোগজৰা’ নামৰ বুৰঞ্জীমূলক নাট ৰচনা কৰে। বুৰঞ্জীৰ ওপৰত আধাৰিত কাহিনীলৈ এই আকর্ষণ, অসমীয়া আধুনিক নাট্যধাৰাত ঐতিহাসিক-সচেতন মঞ্চ-চৰ্চাৰ এক দিশ প্ৰকাশ কৰে।

জ্যোতিপ্ৰসাদে স্থানীয় কাহিনীক ভিত্তি কৰি শোণিত কুঁৱৰী, কাৰেঙৰ লিগিৰী, লভিতা আদি নাটক ৰচনা কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; তেখেতৰ পদানুসৰণ কৰি ফণী শৰ্মাইও অসমীয়া মানুহ আৰু সংস্কৃতিৰ পৰিচয় বহন কৰা কেইবাখনো নাট লিখে বুলি কোৱা হয়।

ছিৰাজ (১৯৪৮ চলচ্চিত্ৰ) সফল হোৱাৰ পাছত তেখেতে একে নামৰ নাটক লিখিবলৈ অনুপ্ৰেৰণা লাভ কৰে। এই নাটকৰ মুখ্য ভাব আছিল হিন্দু-মুছলমান একতা। ফণী শৰ্মাই নিজেই নাম-ভূমিকাত অভিনয় কৰি ১৯৫০–৬০ দশকত এশতকৈও অধিক ঠাইত নাটখন মঞ্চস্থ কৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; ই নাটখনৰ জনপ্ৰিয়তা আৰু তেখেতৰ মঞ্চ-সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষমতা প্ৰতিফলিত কৰে।

সামাজিক নাট্যৰ ভিতৰত ‘কিয়’ নাটকখন উল্লেখযোগ্য। অভিনয়-জীৱনত পুত্ৰৰ মৃত্যুৰ সংবাদত লাভ কৰা গভীৰ মানসিক অভিঘাত আৰু শিল্পীৰ সামাজিক-ব্যক্তিগত টানাপোড়েনৰ অভিজ্ঞতাই এই নাটৰ প্ৰেৰণা দিছিল বুলি উৎস-টোকাত কোৱা আছে। নাটখনত এনে শিল্পীৰ কথা উঠে, যিয়ে আনৰ মনোৰঞ্জনৰ বাবে নিজৰ জীৱন উছৰ্গা কৰে অথচ সমাজৰ পৰা ন্যূনতমো স্বীকৃতি বা ক্ষতিপূৰণ লাভ নকৰে—এই সমালোচনাই শিল্পী-জীৱনৰ মৰ্যাদা প্ৰশ্নটোক সামূহিক আলোচনালৈ আনিছিল।

ৰাজনৈতিক ভ্ৰষ্টাচাৰক লক্ষ্য কৰি ‘নাগ-পাশ’ আৰু সামাজিক ন্যায়-অসমতাৰ লগতে হাস্যৰস সংযোজন কৰি ‘ক’লা বজাৰ’—এই নাট দুটিয়ে তেখেতৰ বিষয়বৈচিত্ৰ্য আৰু মঞ্চভাষাৰ নমনীয়তা দেখুৱায়। লগতে তেখেতে জে. বি. প্ৰিষ্টলীৰ “এন ইন্সপেক্টৰ কল্‌ছ” নাটক অসমীয়া ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল; ই তেখেতৰ অনুবাদ-সাহিত্য আৰু বিশ্বনাট্যৰ সৈতে সংযোগ স্থাপনৰ মানসিকতা প্ৰতীয়মান কৰে।

আত্মজীৱনী

‘ৰং-বিৰং’ ফণী শৰ্মাৰ আত্মজীৱনী। উৎস-টোকাৰ মতে, হাস্য-ব্যংগেৰে ভৰপূৰ এই গ্ৰন্থত সেই সময়ৰ অসমৰ সাংস্কৃতিক জগতৰ ছবি ধৰা আছে। বিশেষকৈ বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সৈতে সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা, অসমীয়া ভ্ৰাম্যমাণ নাটকৰ আৰম্ভণিৰ কাল, আৰু জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ) নিৰ্মাণৰ বিভিন্ন অভিজ্ঞতা ইয়াত বৰ্ণিত বুলি উল্লেখ কৰা হয়। আত্মজীৱনীখন সেই যুগৰ মঞ্চ-চলচ্চিত্ৰ জগত বুজিবলৈ তথ্যসমৃদ্ধ বৰ্ণনামূলক উৎস ৰূপেও মূল্যবান।

সম্মান আৰু স্বীকৃতি

ফণী শৰ্মাৰ নাট্যজগতলৈ অৱদান স্বীকৃতি স্বৰূপে ১৯৫০ চনত জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ সভাপতিত্বত অনুষ্ঠিত এটা সাংস্কৃতিক সন্মিলনত তেখেতক “নটসূৰ্য” উপাধি প্ৰদান কৰা হয়। এই উপাধি তেখেতৰ অভিনয়-কুশলতা, মঞ্চ-নেতৃত্ব আৰু নাট্যশিল্পৰ প্ৰচাৰত ভূমিকা—এই তিনিটা দিশ একেলগে চিহ্নিত কৰা এক সামাজিক স্বীকৃতি হিচাপে ধৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

ফণী শৰ্মাৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলত তিনিটা ক্ষেত্ৰত দৃঢ়: (১) তেজপুৰৰ মঞ্চ-সংস্কৃতিৰ পৰা ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যধাৰালৈ পেশাদাৰী অভিনয়ক জনপ্ৰিয় কৰি তোলা, (২) অসমীয়া কথাছবিৰ আদিপৰ্বত জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)-ৰ দৰে ঐতিহাসিক ছবিৰ সৈতে যুক্ত হৈ চলচ্চিত্ৰভাষা গঢ়াত সহায় কৰা, আৰু (৩) সমাজ, ইতিহাস আৰু ৰাজনীতি—এই তিনিটা স্তৰক নাট্য-আকাৰ দিয়া নাটক ৰচনা। “নটসূৰ্য” উপাধি লাভ কৰা শিল্পী হিচাপে তেখেতে মঞ্চ আৰু ছবিৰ মাজত এক সংযোগ-সেতু গঢ়ি থৈ যায়, যিয়ে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ অভিনেতা-নাট্যকাৰকো প্ৰভাৱিত কৰে।

আৰু চাওক

• জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)
• ছিৰাজ (১৯৪৮ চলচ্চিত্ৰ)
• পিয়লী ফুকন (চলচ্চিত্ৰ)
• ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ
• বাণ ৰঙ্গমঞ্চ
• জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা
• বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা
• অসম