ৰাভা জনগোষ্ঠী

ৰাভা জনগোষ্ঠী অসমৰ ভৈয়ামৰ জনজাতিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠী। অসমৰ জনজাতীয় সমাজ-ইতিহাস, ভাষাগত বৈচিত্ৰ্য আৰু লোকসংস্কৃতি অনুধাৱনত ৰাভাসকলৰ স্থান গুৰুত্বপূৰ্ণ; একেদৰে বন-জীৱন, কৃষি-আশ্ৰিত অৰ্থনীতি আৰু লোকধাৰ্মিক বিশ্বাসৰ সৈতে এওঁলোকৰ দীঘলীয়া সম্পৰ্কে অসমৰ সামাজিক গঠন বুজিবলৈ সহায় কৰে।

পৰিচয় আৰু বিস্তৃতি

ৰাভাসকল সাধাৰণতে বৃহত্তৰ ইন্দো-মংগোলীয় গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্ভুক্ত বুলি ধৰা হয়। বসতিৰ ক্ষেত্ৰত অসমৰ ভিতৰত তেওঁলোক বিশেষকৈ গোৱালপাৰা জিলা, কামৰূপ জিলা আৰু দৰং জিলাত কেন্দ্ৰীভূত। অসমৰ বাহিৰতো কিছু ৰাভা জনগোষ্ঠী পশ্চিমবংগৰ জলপাইগুৰি অঞ্চলত বাস কৰে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

জনসংখ্যাগত দিশত ৰাভাসকলক অসমৰ পঞ্চম বৃহত্তম তপশিলি ভুক্ত উপজাতি বুলি ধৰা হয়। অসমত ৰাভা জনসংখ্যা ২,৭৭,০০০ (দুই লাখ সাতসত্তৰ হাজাৰ) বুলি তথ্য পোৱা যায়।

ভাষা আৰু নৃতাত্ত্বিক সম্পৰ্ক

ৰাভাসকলৰ মাতৃভাষা ৰাভা ভাষা। ভাষাগত পৰিয়ালৰ দিশত ই চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ মান-তিব্বতীয় শাখাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়। নৃতাত্ত্বিক আৰু সাংস্কৃতিক যোগসূত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত ৰাভাসকলৰ সৈতে বড়ো, গাৰো, কাছাৰী আদি জনগোষ্ঠীৰ যোগাযোগ থকা বুলি উল্লেখ কৰা হয়; এই যোগাযোগে উত্তৰ-পূর্বাঞ্চলৰ সীমান্তীয় সমাজসমূহৰ ঐতিহাসিক আদান-প্ৰদানৰ কথাও সূচায়।

অন্তৰ্বিভাগ (উপগোষ্ঠী)

ৰাভা জনগোষ্ঠীক সাধাৰণতে ১১টা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। এই বিভাগসমূহ সামাজিক পৰিচয়, আঞ্চলিক স্বাতন্ত্র্য আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত সাংস্কৃতিক ৰীতিনীতিত পৃথকত্ব বুজিবলৈ সহায় কৰে—

• কোচা
• ৰংদানী
• পাতী
• দাহৰী
• মাইতৰী
• ততলা
• বিতলিয়া
• চুঙা
• হানা
• হালুৱা
• মদাহী

জীৱিকা আৰু ঐতিহাসিক পৰিবৰ্তন

ৰাভাসকলৰ বিষয়ে এক ধাৰণা হৈছে—প্ৰকৃতি আৰু জংঘলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক অত্যন্ত নিবিড়। ঐতিহ্যগতভাৱে তেওঁলোকে ঝুম খেতিৰ দৰে পদ্ধতিৰে খেতি কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। কিন্তু ঊনবিংশ শতাব্দীৰ ষষ্ঠ দশকত ভাৰতত ইংৰাজ শাসনামলে জলপাইগুড়ি, ডুয়াৰ্চ আৰু অসমৰ বিস্তৃত বনভূমিক “সংৰক্ষিত বনাঞ্চল” বুলি ঘোষণা কৰাৰ পাছত এই বন-আধাৰিত জীৱনধাৰাত উল্লেখযোগ্য ৰদ-বদল ঘটে।

বৰ্তমান ৰাভাসকল বিভিন্ন পেশাত দেখা যায়—চাকৰি, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আদি। তথাপি বহু লোক কৃষিকাৰ্য অথবা বনকৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত। এই ৰূপান্তৰক একেদৰে ঐতিহাসিক নীতি-নিৰ্ণয়ৰ প্ৰভাৱ আৰু নতুন অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ ফল বুলিও দেখা যায়।

সমাজব্যৱস্থা আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাস

ৰাভা সমাজ ব্যৱস্থাক মূলত মাতৃতান্ত্ৰিক প্ৰৱণতা থকা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিত ৰাভাসকলক প্ৰকৃতিৰ উপাসক বুলি ধৰা হয়, আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে মূৰ্তিপূজাৰ প্ৰচলন নাই বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। সময়ৰ সৈতে বহুতে নিজৰ মূল ধৰ্মীয় অনুশীলনৰ উপৰিও হিন্দু ধৰ্মৰ কিছুমান আচাৰ-অনুশীলন গ্ৰহণ কৰিছে; আনহাতে বহু ৰাভালোকে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মো গ্ৰহণ কৰিছে বুলি তথ্য আছে। এই সমান্তৰাল অনুশীলনে তেওঁলোকৰ সমাজত ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ বহুত্বৰ ছবি উন্মোচন কৰে।

ৰাভাসকলৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসত প্ৰধান দেৱতা হিচাপে ঋষি বা মহাকালৰ নাম বিশেষভাৱে উচ্চাৰিত। সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় বহু অনুষ্ঠানত এই দেৱতাৰ পূজা অত্যাৱশ্যক বুলি ধৰা হয়। ইয়াৰ বাহিৰে ‘ৰঙ্গতুক’ আৰু ‘বচেক’ নামৰ দুগৰাকী দেৱীৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়; তেওঁলোকক ঋষি/মহাকালৰ কন্যা বুলি ভৱা হয়, আৰু পাৰিবাৰিক ধন-সম্পত্তিৰ দেৱী ৰূপে মান্যতা আছে। মাতৃতান্ত্ৰিক ধাৰণাৰ সৈতে সংলগ্নভাৱে, পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠা কন্যাই পাৰিবাৰিক সূত্ৰে এই দেৱীদ্বয়ৰ অধিকাৰ বহন কৰে বুলি কোৱা হয়।

লোকসংস্কৃতি: গীত-নৃত্য আৰু ভাৰীগান

ৰাভা সমাজত গীত-নৃত্য দৈনন্দিন আৰু আনুষ্ঠানিক জীৱনৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। বহু উৎসত কোৱা হয় যে অধিকাংশ ৰাভা মহিলাই গীত আৰু নৃত্যত দক্ষতা দেখুৱায়, আৰু বিভিন্ন সামাজিক অনুষ্ঠানৰ আৰম্ভণি আৰু অন্তত নাচ-গান থাকে।

ৰাভাসকলৰ লোকঐতিহ্যৰ ভিতৰত ভাৰীগান বিশেষ উল্লেখযোগ্য। এই লোকনাট্যধাৰা বিশেষকৈ গোৱালপাৰা আৰু কামৰূপ জিলা অঞ্চলৰ পাতিৰাভা সমাজত অতীজৰে পৰা চলি আহিছে বুলি ধৰা হয়। ইয়াৰ আৰম্ভণি-কাল সম্পর্কে লিখিত তথ্য নিশ্চিতভাৱে উপলব্ধ নহয়; কাহিনীসমূহ মুখে মুখে বংশানুক্ৰমে চলি আহে বুলি উল্লেখ আছে। ‘ভাৰী’ শব্দই ওজন/গধুৰ বুজায় আৰু ‘গান’ মানে গীত—এই ব্যুৎপত্তিগত ব্যাখ্যাও পোৱা যায়। পাতিৰাভাসকলৰ মাজত কোনো কোনো সময়ত ইয়াক “গুৰুবিদ্যা” বুলিও কোৱা হয়, কাৰণ সমাজৰ বিদ্বান বা গুৰু-স্থানীয় লোকে এই নাট্যশৈলী শিকোৱা/প্ৰচাৰ কৰা বুলি ধাৰণা। বাদ্যযন্ত্ৰৰ দিশত প্ৰধানকৈ ঢোল আৰু তাল ব্যৱহৃত হয়।

বিবাহ-ৰীতি আৰু উৎসৱ-পূজা

ৰাভা সমাজত বিবাহক সাধাৰণতে তিনিটা পৰ্যায়ত বৰ্ণনা কৰা হয়—কইনাক সোধ-পোচ, ভোজ, আৰু আঠ মঙলা। পৰম্পৰাগত পদ্ধতি আজিও চলি থাকিলেও সাম্প্ৰতিক সময়ত কিছুমান পৰিবৰ্তন হোৱা বুলি উল্লেখ আছে। পৰম্পৰাগত বিবাহৰ কেইবাটাও পদ্ধতিৰ নাম বিশেষভাৱে পোৱা যায়—

• ভূৰি চিংকায় (কইনা ধৰা) বা থুছি ছেকায়
• নৰ (নোক) ধাংকায় (ঘৰ সোমোৱা)
• জাঙায় ধাংকায় (জোঁৱাই অনা বা সোমোৱা)
• কায় বিকায় (ছোৱালী টনা) বিবাহ
• ক্ৰংছি ভৰি (বিধৱা বিবাহ)

ধৰ্মীয়-লোকবিশ্বাসৰ অন্তৰ্গত কিছুমান পূজা নিৰ্দিষ্ট সামাজিক পৰিস্থিতিৰ সৈতে জড়িত। উদাহৰণস্বৰূপে, গাঁৱত অকাল-মৃত্যু, মহামাৰি, কটা-মৰা আদি অমংগল ঘটনাৰ আশংকা বা উপস্থিতি ঘটিলে তাৰ প্ৰতিকাৰৰ বাবে এক পূজা পালনৰ কথা উল্লেখ আছে। এই পূজা সাধাৰণতে চ’ত মাহত কোনো মংগল বা শনিবাৰে আবেলি অনুষ্ঠিত হয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু বিশ্বাস অনুসৰি আগৰ বছৰৰ অপবাদ-অপৰাধ-অপকৰ্ম মোচন হয়। পূজাত কিছুমান বিশেষ উপচাৰ সামগ্ৰী (যেনে পুৰণি তিতালাওৰ খোলা, উই পৰুৱাৰ শুকান বাহ, দীঘল নলাযুক্ত বিচনী আদি) ব্যৱহাৰৰ বিৱৰণ পোৱা যায়; বেদী সাজি মদ বাকী আৰু পিঠাগুৰি চটিয়াই আৰাধনা-গীত গাই পূজা আগবঢ়োৱা হয়। এই অনুষ্ঠানত নাবালক আৰু তিৰোতাসকল অংশ নলয় বুলি উল্লেখ আছে।

ব’হাগ মাহত ৰাভাসকলৰ কিছুমান লোকানুষ্ঠানৰ বৰ্ণনাও পোৱা যায়। বহাগৰ প্ৰথম দিনৰ পৰা সাদিনলৈ ‘হানাঘোঁৰা’ নচুৱাই উৎসৱীয় ৰূপত পালন কৰা হয় বুলি কোৱা হয়। হানাঘোঁৰাটো বাঁহেৰে সাজি উলিয়াই, প্ৰথম দিনা ৰাজহুৱা স্থানত বেদীত শিৱ পূজা আগবঢ়োৱাৰ কথাও উল্লেখিত। কুকুৰাৰ কণীত সেন্দূৰ দি ‘বুঢ়ালাঙা’ৰ নামত হানাঘোঁৰাৰ শিঙত লগাই দিয়া, আৰু ফুৰাওঁতে বিভিন্ন গীত-নৃত্য পৰিৱেশন কৰা—এইবোৰ এই লোকানুষ্ঠানৰ অংশ। সপ্তম দিনত (সাত বিহুৰ দিনা) ইয়াৰ সামৰণি মাৰে বুলি কোৱা হয়। আন এক দিশত, অন্য জনগোষ্ঠীৰ দৰে গৰু গা-ধুৱাই আৰু চোতাল সাৰি-মছি পুৰণি বছৰ বিদায় দিয়া, লগতে ব’হাগৰ প্ৰথম দিনা পূৰ্বপুৰুষ স্মৰণ কৰি পূজা-পাতল, মদ-ভাত আৰু নতুন সাজপাৰ অৰ্পণ কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে।

চ’ত-ব’হাগ বা জেঠ মাহত ‘দেওধনী’ নচুৱাই ‘জাগাৰ পূজা’ পালন কৰা হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। এই পূজাৰ সামগ্ৰীৰ ভিতৰত কল, চাউল, চেনি আদি থাকে, আৰু বলি-বিধানৰ উল্লেখো পোৱা যায়। এই ক্ষেত্ৰত দেওধনীৰ পৰা ভূত-ভৱিষ্যৎ সম্পর্কীয় বাৰ্তা লোৱা হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সম্পৰ্কিত স্থান-উল্লেখ হিচাপে দ'দান থানৰ নামো পোৱা যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

ৰাভা জনগোষ্ঠীৰ পৰিচয় গঢ় লৈ উঠিছে ভাষা, বন-সম্পৰ্কিত অভিজ্ঞতা, মাতৃতান্ত্ৰিক সমাজ-ধাৰা, আৰু সমৃদ্ধ লোকধাৰ্মিক অনুশীলনৰ সমাহাৰত। ঔপনিবেশিক বন-নীতিৰ দৰে ঐতিহাসিক পৰিবৰ্তনে তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ ৰূপ পাল্টালেও, ভাৰীগানৰ দৰে লোকনাট্য, গীত-নৃত্যভিত্তিক অনুষ্ঠান, আৰু ঋষি/মহাকাল-কেন্দ্ৰিক বিশ্বাস-ব্যৱস্থাই ৰাভাসকলৰ সাংস্কৃতিক স্বকীয়তা আজিও স্পষ্ট কৰি ৰাখে।

আৰু চাওক

• অসম
• গোৱালপাৰা জিলা
• কামৰূপ জিলা
• ৰাভা ভাষা
• চীনা-তিব্বতীয় ভাষা
• ঝুম খেতি
• ভাৰীগান
• পাতিৰাভা
• ঋষি
• মহাকাল
• হিন্দু ধৰ্ম
• দ'দান থান