জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ)

জয়মতী (১৯৩৫ চলচ্চিত্ৰ) হৈছে ১৯৩৫ চনত মুক্তি পোৱা অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰথমখন কথাছবি। এই ছবিখনে অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসৰ সূচনা কৰাৰ লগতে বুৰঞ্জীমূলক কাহিনীক নাট্যভাৱনা, বাস্তৱবাদী প্ৰকাশ আৰু ৰাজনৈতিক উপপাঠেৰে পৰ্দালৈ অনাৰ এক প্ৰাৰম্ভিক দৃষ্টান্ত স্থাপন কৰে। পৰিচালক-প্ৰযোজক জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাই লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘সতী জয়মতী’ নাটকৰ আধাৰত কাহিনী বাছি লৈ নিজ হাতে চিত্ৰনাট্য, সংগীত আদি গঢ় দিছিল; মূল নায়িকাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল আইদেউ সন্দিকৈয়ে।

পৰিচয় আৰু নিৰ্মাণ-প্ৰসঙ্গ

‘জয়মতী’ৰ কাম আৰম্ভ হৈছিল ১৯৩৩ চনত; ছুটিং প্ৰধানকৈ সম্পন্ন হয় ১৯৩৪ চনত আৰু ছবিখন মুক্তি পায় ১৯৩৫ চনত। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ কৌশলগত প্ৰস্তুতিৰ অংশ হিচাপে জ্যোতিপ্ৰসাদে ইউৰোপ যাত্ৰাৰ সময়ত জাৰ্মানীৰ ইউ. এফ. এ. ষ্টুডিঅ’ (Universum Film AG Studio)-ত প্ৰায় ৬ মাহ চলচ্চিত্ৰকলাৰ প্ৰশিক্ষণ লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। অসমলৈ উভতি আহি তেওঁ ছবিখনৰ বাবে গহপুৰৰ ওচৰৰ ভোলাগুৰি চাহবাগিচাত ‘চিত্ৰবন ষ্টুডিঅ’ স্থাপন কৰে আৰু তাতেই চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ বহুখিনি ব্যৱস্থা নিজে সাজি লয়।

এই প্ৰচেষ্টাত ‘চিত্ৰবন’ কেৱল ছুটিংৰ ঠাই নহয়, একধৰণৰ প্ৰশিক্ষণ-কেন্দ্ৰৰ ৰূপো পাইছিল। পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে পৃথক কেম্পত অভিনয়-সহ নৃত্য-গীত, শৰীৰচর্চা আদি শিকোৱা হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।

কাহিনীসূত্ৰ আৰু বুৰঞ্জীমূলক পটভূমি

ছবিখনৰ কাহিনী সোতৰ শতিকাৰ আহোম ৰাজনীতিৰ এটি সংকটকালৰ সৈতে জড়িত। এক মতে ১৬৭৯ চনৰপৰা ১৬৮১ চনলৈ, স্বৰ্গদেউ চুলিক্‌ফা (ল’ৰাৰজা)-ৰ সময়ত বৰফুকন লালুকসোলাৰ নিৰ্দেশত ৰাজ্যৰ কোঁৱৰসকলৰ অংগহানিৰ আদেশ জাৰি হয়। উদ্দেশ্য আছিল—অংগক্ষত কোঁৱৰ ৰাজপাটত বহিব নোৱাৰাৰ ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাব্য দাবিদাৰক আঁতৰোৱা।

এই পৰিস্থিতিত তুংখুঙীয়া ফৈদৰ কোঁৱৰ গদাপাণি প্ৰাণৰক্ষাৰ বাবে ৰাজ্য এৰি বিভিন্ন ঠাইত আশ্ৰয় লয়; বুৰঞ্জীগত স্মৃতি অনুসৰি তেওঁ কেবাখনো সত্ৰ আৰু নগা পাহাৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চল তথা জনজাতীয় গাঁৱৰ ফালে আত্মগোপন কৰিছিল। গদাপাণিক ধৰা নোৱাৰি সৈন্যই পত্নী জয়মতীক ধৰি আনে আৰু গিৰিয়েকৰ সন্ধান দিবলৈ জেৰেঙা পথাৰত কেইবাদিন ধৰি নিৰ্যাতন চলায়। এই নিৰ্যাতনৰ অন্তত জয়মতীৰ মৃত্যু ঘটে। জনপ্ৰবাদ আৰু লোকবিশ্বাসত তেওঁৰ আত্মত্যাগৰ বাবে তেওঁক ‘সতী’ বুলি মানি লোৱা পৰম্পৰা দেখা যায়।

ছবিখনে এই বুৰঞ্জীমূলক কাহিনী কোৱা সত্ত্বেও, সমকালীন ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ সৈতে তুলনা টানি—ক্ষমতাৰ নিপীড়ন, দমননীতি, আৰু নৈতিক প্ৰতিবাদৰ ধাৰণাক আগবঢ়াই দিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

প্ৰযোজনা, ষ্টুডিঅ’ আৰু কাৰিকৰী ব্যৱস্থা

‘চিত্ৰবন’ ষ্টুডিঅ’ ছবিখনৰ নিৰ্মাণ-ইতিহাসত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে। ভোলাগুৰি চাহবাগিচাত স্থাপিত এই ষ্টুডিঅ’টোক থলুৱা সামগ্ৰী আৰু আৰ্হিৰে গঢ়ি তোলা হৈছিল—বাঁহ-বেত, থলুৱা স্থাপত্য-রীতি, আৰু সংগৃহীত পুৰণি সাজ-বাছনি ব্যৱহাৰ কৰি আহোম ৰাজচ’ৰাৰ দৰে ছেট সাজি তোলা হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়; ইয়াত বাঁহ আদি সামগ্ৰীৰ উল্লেখো দেখা যায়।

কাৰিকৰী ক্ষেত্ৰত বাইৰৰ সহায়ো লোৱা হৈছিল। লাহোৰৰপৰা কলা-কুশলী আহিছিল; শব্দ-ব্যৱস্থাৰ বাবে ফৈজী ভাতৃদ্বয় ‘ফৈজী ছাউণ্ড ছিষ্টেম’সহ শব্দযন্ত্ৰী হিচাপে যুক্ত হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। চিত্ৰগ্ৰহণৰ বাবে কেমেৰা কলিকতাৰ ‘মেহতা’ৰপৰা অনা হৈছিল, আৰু চিত্ৰগ্ৰাহক আছিল ভুপাল শঙ্কৰ মেহতা। ফিল্ম পৰিস্ফুটণৰ বাবে কলিকতাৰপৰা বৰফ অনোৱাৰ দৰে পৰিশ্ৰমসাধ্য ব্যৱস্থা কৰিবলগীয়া হৈছিল; লগতে ষ্টুডিঅ’তেই ৰসায়ানাগাৰ স্থাপনৰ কথাও পোৱা যায়। সম্পাদনাৰ কাম ঢাকাত কৰা হৈছিল, আৰু জ্যোতিপ্ৰসাদে নিজেই সম্পাদনা কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

অডিঅ’ সম্পৰ্কে এখন উল্লেখযোগ্য ঘটনা উল্লেখিত: ঢাকাত সম্পাদনাৰ সময়ত জ্যোতিপ্ৰসাদে জানিব পাৰে যে ছুটিঙৰ সময়ত ধৰা শব্দ ঠিকমতে ৰেকৰ্ড হোৱা নাই। ফলত শব্দ-ষ্টুডিঅ’ ভাৰা কৰি তেওঁ নিজে একাধিক শিল্পীৰ কণ্ঠ ৰেকৰ্ড কৰে; এদিনতে ‘ছ হাজাৰ ফুট ৰীল’ বাণীবদ্ধ কৰাৰ কথাও বৰ্ণিত।

মুক্তি, প্ৰদৰ্শন আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া

ছবিখন ১৯৩৫ চনত ‘চিত্ৰলেখা মুভিটোন’ বেনাৰত মুক্তি পায়। মুক্তিৰ তাৰিখ আছিল ১০ মাৰ্চ, ১৯৩৫; প্রথম প্ৰদৰ্শন হৈছিল ‘ৰৌনক মহল’ত। উদ্বোধন কৰিছিল সাহিত্যৰথী লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই। পৰৱৰ্তী কালত গুৱাহাটীৰ কুমাৰ ভাস্কৰ নাট্য মন্দিৰতো ছবিখন মুক্তি দিয়া হয় বুলি উল্লেখ আছে।

দৰ্শক-সঁহাৰি সম্পৰ্কে উৎসত স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে যে ছবিখনে তৎকালীন দৰ্শকৰ পৰা আশানুৰূপ সঁহাৰি নাপালে আৰু প্ৰযোজক-পৰিচালকক লোকচান বহিবলগীয়া হয়। তদুপৰি, জ্যোতিপ্ৰসাদৰ শিল্প-উদ্দেশ্য আৰু সেই সময়ৰ দৰ্শক-রুচিৰ মাজত একধৰণৰ দূৰত্ব থকাৰ কথাও এই পৰিণামৰ আঁৰত ভাবিবলগীয়া দিশ হিচাপে আলোচিত হয়।

শিল্পভাষা, বিষয়বস্তু আৰু চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসত স্থান

‘জয়মতী’ক ভাৰতৰ তৃতীয়খন সবাক ছবি বুলি কিছুমান উৎসত অভিহিত কৰা হয়; লগতে এই ছবিক প্ৰথমখন ‘ৰাজনৈতিক আৰু বাস্তৱবাদী ধাৰাৰ’ ছবি বুলিও কোৱা দেখা যায়। এই ধৰণৰ মূল্যায়নক উৎস-নির্ভৰ মতামত হিচাপে ধৰা যায়, কিয়নো “প্ৰথম” আখ্যা সময়-কালভেদে ব্যাখ্যাগত ভিন্নতা থাকিব পাৰে।

শিল্পভাষাৰ দিশত ছবিখনত ৰাছিয়ান চলচ্চিত্ৰ-প্ৰভাৱিত মন্তাজ (montage)ৰ প্ৰকাশ দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে। দ্ৰুত শ্বট-পৰিবর্তন, উদ্দেশ্যমূলক ছেট-নিৰ্মাণ, আৰু কলা-নিৰ্দেশনাত প্ৰতিকী ব্যঞ্জনা ব্যৱহাৰ—এইসমূহে জ্যোতিপ্ৰসাদৰ পৰিকল্পনাশক্তি আৰু চলচ্চিত্ৰ-মাধ্যমৰ বুজক আগবঢ়াই তোলে। সৰ্বমুঠ ফিল্মৰ দৈৰ্ঘ্য ৪২৬৭.২০ মিটাৰ আছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।

সংৰক্ষণ, উদ্ধাৰ আৰু অৱশেষ

দ্বিতীয় দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাছত ‘জয়মতী’ হেৰাই যোৱা বুলি ধাৰণা হৈছিল। পাছত ১৯৭০ চনৰ প্ৰথমভাগত জ্যোতিপ্ৰসাদৰ সৰু ভাতৃ হৃদয়ানন্দ আগৰৱালাই গেৰেজ ঘৰত পৰি থকা ছবিখনৰ সাতোটা ৰীল আৱিষ্কাৰ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। এই ৰৈ যোৱা অংশ ব্যৱহাৰ কৰি ড॰ ভূপেন হাজৰিকাৰ সৈতে ১৯৭৬ চনত ‘ৰূপকোঁৱৰ জ্যোতিপ্ৰসাদ আৰু জয়মতী’ নামে তথ্যচিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। এই অৱশিষ্ট অংশৰ আধাৰত আলটাফ মজিদে ছবিখন আংশিকভাৱে উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। ফলস্বৰূপে ‘জয়মতী’ আজিও সম্পূৰ্ণ ৰূপত নহয়, আংশিক ৰূপেহে উপলব্ধ।

ভোলাগুৰি চাহবাগিচাত ‘চিত্ৰবন’ৰ অৱশেষ এতিয়াও আছে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; ই অসমৰ প্ৰাৰম্ভিক চলচ্চিত্ৰ-চৰ্চাৰ এক দৃশ্যমান স্মাৰক।

তাৎপৰ্য

‘জয়মতী’ৰ গুৰুত্ব মূলত তিনিটা দিশত স্পষ্ট: অসমীয়া কথাছবিৰ সূচনা, বুৰঞ্জী আৰু জাতীয়-সামাজিক চেতনাক চলচ্চিত্ৰ-মাধ্যমেৰে ৰূপ দিয়া, আৰু থলুৱা পৰিসৰত ষ্টুডিঅ’-ভিত্তিক নিৰ্মাণ-ব্যৱস্থা গঢ়াৰ দুঃসাহস। ছবিখনৰ তৎকালীন বাণিজ্যিক ব্যৰ্থতা সত্ত্বেও, পৰৱৰ্তী অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ-সাংস্কৃতিক ইতিহাসত ই এক মানদণ্ড-সদৃশ কৃতি হৈ ৰৈ গৈছে। বিশেষকৈ জয়মতীৰ আত্মত্যাগক কেন্দ্ৰ কৰি নৈতিক দৃঢ়তা আৰু দমননীতিৰ বিৰুদ্ধে নীৰৱ প্ৰতিবাদৰ আখ্যান—এই দিশে ছবিখনক কেৱল ঐতিহাসিক কাহিনী নহয়, সামাজিক পাঠ-সমৃদ্ধ শিল্পকৰ্ম হিচাপেও চিহ্নিত কৰে।

আৰু চাওক

• জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
• আইদেউ সন্দিকৈ
• ফণী শৰ্মা
• মোহিনী ৰাজকুমাৰী
• স্বৰ্গজ্যোতি বৰুৱা
• গহপুৰ
• গোলাঘাট
• জয়মতী কুঁৱৰী
• জয়মতী (২০০৬ চলচ্চিত্ৰ)