বাঁহী (আলোচনী)

বাঁহী (আলোচনী) অসমীয়া সাময়িক সাহিত্য-জগতৰ এক স্মৰণীয় মাহেকীয়া প্ৰকাশনা। আধুনিক অসমীয়া গদ্য-ভাষাৰ শৃংখলাবদ্ধ ৰূপ, সাহিত্যিক ৰুচিৰ মানদণ্ড আৰু সমাজ-সংস্কৃতিৰ সমালোচনামূলক পাঠ বিকশিত কৰাত ইয়াৰ ভূমিকা বিশেষ উল্লেখযোগ্য। জোনাকী (আলোচনী)ৰ পাছৰ সময়ত নতুন সাহিত্য-প্ৰবণতা, কবিতাৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়, আৰু সাময়িক আলোচনীৰ মাধ্যমেৰে পাঠকসমাজক শিক্ষিত-সচেতন কৰি তুলিবলৈ বাঁহীয়ে এটি সুদীৰ্ঘ পৰিসৰ গঢ়ি তোলে।

পৰিচয় আৰু প্ৰকাশধাৰা

বাঁহী প্ৰধানকৈ মাহেকীয়া ৰূপত প্ৰকাশিত হৈছিল। ই মূলত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ উদ্যোগ আৰু সম্পাদনাত আৰম্ভ হয় আৰু অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যৰ বিকাশৰ লগত সজীৱভাৱে জড়িত হৈ থাকে। প্ৰথম সংখ্যা প্ৰকাশ পায় ১৯০৯ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত। আৰম্ভণি পৰ্বত আলোচনীখন কলিকতাৰ পৰা প্ৰকাশিত হৈছিল; পিছলৈ ডিব্ৰুগড় আৰু তাৰো পাছত গুৱাহাটীৰ পৰা মুদ্ৰণ-প্ৰকাশনৰ ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠে। বেজবৰুৱাৰ সম্পাদনা-যুগ শেষ হোৱাৰ পাছত অমিয় কুমাৰ দাসে সম্পাদনাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৮ চনত বেজবৰুৱাৰ মৃত্যুৰ পাছত কিছু সময়ৰ বাবে প্ৰকাশনা স্থবিৰ হয়; পাছলৈ বেজবৰুৱাৰ ভতিজা মাধৱ চন্দ্ৰ বেজবৰুৱাই ১৯৪০ চনৰ পৰা পুনৰ প্ৰকাশৰ ব্যৱস্থা কৰে। এই পুনৰাৰম্ভণি পৰ্বত মাধৱ চন্দ্ৰ বেজবৰুৱা আৰু তেখেতৰ পত্নী ঊষা বেজবৰুৱা সম্পাদনাৰ সৈতে যুক্ত আছিল। শেষলৈ ১৯৪৬ চনত মাধৱ চন্দ্ৰ বেজবৰুৱাৰ মৃত্যু হোৱাৰ পাছত বাঁহীৰ প্ৰকাশ স্থায়ীভাৱে বন্ধ হৈ পৰে; সেই সময়ত বাঁহী প্ৰেছ কলিকতাৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰৰ কথা উল্লেখযোগ্য।

ঐতিহাসিক পটভূমি

উনবিংশ শতিকাৰ শেষ ভাগত কলিকতাক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা নবজাগৰণৰ প্ৰভাৱ অসমীয়া শিক্ষিত সমাজতো পৰিলক্ষিত হৈছিল। সেই পৰিৱেশতে কলিকতাত অধ্যয়নৰত অসমীয়া ছাত্ৰসকলে অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা গঠন কৰি জোনাকী (আলোচনী) প্ৰকাশ কৰিছিল; জোনাকীয়ে সাহিত্যত এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰে বুলি ধৰা হয়। পাছলৈ ১৯০৭ চনত পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱাৰ সম্পাদনাত ‘উষা’ নামৰ আলোচনী ওলায়, য’ত বেজবৰুৱাই ‘কৃপাবৰ বৰুৱা’ ছদ্মনামত লিখিছিল। ‘উষা’ত প্ৰকাশিত ‘এংলো ইণ্ডিয়ান’ শীৰ্ষক এটা লেখা লৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কৈফিয়ৎ-তলবৰ ঘটনা ঘটে, আৰু তাৰ পাছত বেজবৰুৱাৰ সৈতে ‘উষা’ৰ সম্পৰ্ক ছিন্ন হোৱা বুলি তথ্য-পৰম্পৰাই দেখুৱায়। এই অভিজ্ঞতাই বেজবৰুৱাক নিজৰ সম্পাদনাৰ অধীনত নতুন আলোচনী গঢ়াৰ দিশে আগুৱাই নিদিয়াকৈ নথকাও দেখা যায়।

১৯০৯ চনৰ আগষ্টত কলিকতাত অধ্যয়নৰত ছাত্ৰ আৰু কিছুমান প্ৰৱাসী অসমীয়াই ছাত্ৰসমাজক পুনৰ একত্ৰিত কৰা আৰু সাহিত্যিক যোগাযোগ দৃঢ় কৰাৰ উদ্দেশ্যে গোট খায়। এই উদ্যোগে প্ৰথমে ‘জোনাকী’ পুনৰ প্ৰকাশৰ কথা তুলিলেও, বেজবৰুৱাই কলিকতা-যোৰহাটৰ মাজত সম্পাদনা-মুদ্ৰণ-বিতৰণৰ জটিলতাৰ কথা উল্লেখ কৰি নতুন আলোচনী নিজে আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। সেই অনুৰোধ মৰ্মে ছাত্ৰসকলে লেখা আগবঢ়ায় আৰু যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰাৰ সমৰ্থনত আলোচনীখনৰ নাম ‘বাঁহী’ নিৰ্ধাৰিত হয়।

প্ৰথম সংখ্যা আৰু আদি সম্পাদনা

বাঁহীৰ প্ৰথম বছৰৰ প্ৰথম সংখ্যা ৩২ পৃষ্ঠাৰ ডিমাই আকাৰত (১৪ চেঃমিঃ × ২২ চেঃমিঃ) প্ৰকাশিত হৈছিল। প্ৰথম পৃষ্ঠাত এগৰাকী মহিলাই গছৰ তলত বাঁহী বজোৱা চিত্ৰ আৰু তাৰ সৈতে বেজবৰুৱাৰ ‘বাঁহী’ কবিতাৰ সংযোগ আদি-সংখ্যাটোক চিহ্নিত কৰি তোলে। প্ৰকাশক হিচাপে হৰিনাথ বেজবৰুৱা আৰু কলিকতাৰ ‘আসাম বেংগল ষ্টোৰ্চ’ৰ ঠিকনাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। মূল্য ধৰা হৈছিল এটকা আঠ অনা। আৰম্ভণি দিনত ইংৰাজী মাহৰ শেষত সংখ্যাটো ওলোৱা প্ৰথা আছিল; পাছত বেজবৰুৱাই অসমীয়া মাহৰ আৰম্ভণিত সংখ্যাটো প্ৰকাশ কৰাৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰে আৰু এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যা বহাগ বিহুৰ সময়ত উলিয়াই নতুন ছন্দ স্থাপন কৰে। তাৰ পাছৰ পৰা সাধাৰণতে অসমীয়া মাহৰ প্ৰথম সপ্তাহত বাঁহী প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰে।

প্ৰথম সংখ্যাত কেৱল বেজবৰুৱাৰ লেখা প্ৰকাশ পোৱাৰ তথ্য উপলব্ধ। তাত গদ্য-প্ৰবন্ধ, জীৱনীমূলক ৰচনা আৰু কবিতা—এই তিনিও ধাৰাৰ উপস্থিতি দেখা যায়; ‘অসমীয়া ভাষাৰ সম্পৰ্কে আষাৰচেৰেক কথা’ শীৰ্ষক ধাৰাবাহিক আলোচনা বেজবৰুৱাই আগতেই অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভাৰ অধিৱেশনত দিয়া ভাষণৰ কিয়দংশৰ সৈতে সংযুক্ত ৰূপত আগবঢ়াইছিল বুলি উল্লেখ আছে। জোনাকীত ‘আত্মকথা’ নথকাৰ দৰে বাঁহীত আদি-সংখ্যাত ‘আত্মকথা’ নথকাৰ প্ৰশ্ন উঠাত, দ্বিতীয় সংখ্যাৰ পৰা ‘সম্পাদকৰ চ’ৰা’ নামৰ শিতান আৰম্ভ কৰা হয়; প্ৰথম বছৰত এই শিতানত স্বাস্থ্য-জ্ঞানমূলক আলোচনা বেছিকৈ দেখা যায়, যেনে ‘পানী লগা’, ‘ফটিকা’, ‘মেলেৰিয়া’, ‘দীৰ্ঘ জীৱন’, ‘প্লেগ’ আদি বিষয়।

সম্পাদনা, স্থানান্তৰ আৰু পৰিচালনা

বেজবৰুৱাই ১৯১৭ চনলৈকে কলিকতাৰ পৰা বাঁহীৰ প্ৰকাশন-কাম আগবঢ়ায়। পাছলৈ তেখেত বদলি হৈ উৰিষ্যালৈ যাবলগীয়া হোৱাত বাঁহীৰ প্ৰকাশনৰ দায়িত্ব চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালাই বহন কৰে। দশম বছৰৰ পৰা বেজবৰুৱাৰ সম্পাদনাত ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা ‘অসমীয়া প্ৰেছ’ত মুদ্ৰণ-প্ৰকাশন আৰম্ভ হয়। পৰৱৰ্তী কালত চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা আৰু অসমীয়া প্ৰেছ গুৱাহাটীলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাত আলোচনীখনো গুৱাহাটীৰ পৰা প্ৰকাশিত হ’বলৈ ধৰে। এই পৰ্বত কটন কলেজৰ ছাত্ৰসকল আৰু ডিম্বেশ্বৰ নেওগ, পদ্মধৰ চলিহা, অমিয় কুমাৰ দাস আদি বাঁহীৰ লগত জড়িত হৈছিল বুলি তথ্য আছে।

বেজবৰুৱাৰ মৃত্যুৰ পাছত বাঁহী সাময়িকভাৱে বন্ধ হৈ পৰে। ১৯৪০ চনৰ পৰা মাধৱ চন্দ্ৰ বেজবৰুৱাই কলিকতাত ‘ভিন্ন ৰূপত’ বাঁহী পুনৰ প্ৰকাশ কৰে; এই কামত বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা আৰু মহেন্দ্ৰনাথ ফুকনৰ সহায়ৰ কথা উল্লেখিত। সেই সময়ত বেটুপাত আৰু ভিতৰৰ চিত্ৰাঙ্কনৰ দায়িত্ব বিষ্ণু ৰাভাই লোৱা বুলি কোৱা হয়। এই পুনৰ প্ৰকাশন কালত বেজবৰুৱাৰ লেখা পুনৰ্মুদ্ৰণ প্ৰায় নিয়মিতভাৱে দেখা যায়। বেজবৰুৱাৰ সময়ত ‘কাহুদী আৰু খাৰলি’ আৰু সম্পাদকীয় পৃথক ৰূপত থাকিলেও, মাধৱ চন্দ্ৰ বেজবৰুৱাই ‘কাহুদী আৰু খাৰলি’ শিতানতেই সম্পাদকীয় বক্তব্য সন্নিবিষ্ট কৰিবলৈ ধৰে। লগতে ‘বোৱতী সুঁতি’, ‘দেশ-বিদেশৰ বাতৰি’, ‘পতিৱা বা নপতিৱা’, ‘বিজ্ঞানৰ লেবৰেটৰী’, ‘সাময়িক কিতাপ’ আদি নতুন শিতান সংযোজিত হয় বুলি তথ্য পোৱা যায়।

সাহিত্য-সামগ্ৰী, লেখক-মণ্ডলী আৰু চিন্তাধাৰা

বাঁহীত প্ৰবন্ধ, ভ্ৰমণবৃত্তান্ত, ধাৰাবাহিক ৰচনা, সমালোচনা আৰু কবিতাৰ সহাৱস্থান দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্যৰ ‘গুটিদিয়েক চিন্তাৰ ঢৌ’, বেজবৰুৱাৰ ‘আসাম’, ৰজনী কুমাৰ দাসৰ ‘পুৰণি অসামত ভূমুকি’, জ্ঞানানন্দ জগতীৰ ‘মণিপুৰ যাত্ৰা’ আদি উল্লেখযোগ্য ৰচনাৰ কথা তথ্যসূত্ৰত আছে। জ্ঞানদাভিৰাম বৰুৱাৰ বিলাতৰ চিঠি কেইবাটাও সংখ্যাত প্ৰকাশিত হৈছিল বুলি উল্লেখ মিলে; ‘গুৰু চৰিত’ পুথিখনো দ্বিতীয় বছৰৰ পৰা ধাৰাবাহিকভাবে ছপা হ’বলৈ ধৰে। ১৯১০ চনৰ মে’ মাহৰ সপ্তম সংখ্যাত বেজবৰুৱাৰ ‘মোৰ দেশ’ গীত ‘কৃপাবৰ বৰুৱা’ নামত প্ৰকাশিত হৈছিল; এই গীতটি পৰৱৰ্তী কালত অসমৰ জাতীয় সংগীত হিচাপে গৃহীত হয় বুলি বহুলভাৱে স্বীকৃত।

বাঁহীৰ লেখকসকলৰ ভিতৰত তলৰ নামসমূহ উল্লেখযোগ্য বুলি ধৰা হয়—

• যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰা
• লক্ষ্মীনাথ ফুকন
• হেম বৰুৱা
• দণ্ডিনাথ কলিতা
• সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা
• কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ
• উপেন্দ্ৰচন্দ্ৰ লেখাৰু
• কালিৰাম মেধি
• বাণীকান্ত কাকতি
• তীৰ্থনাথ শৰ্মা
• চৈয়দ আব্দুল মালিক

চিন্তাধাৰাৰ দিশত বাঁহীয়ে একেদৰে ভাষা-প্ৰতিষ্ঠা আৰু সমাজ-সমালোচনাৰ বাট খোলে। পশ্চিমীয়া আলোকপ্ৰাপ্তিৰ ধ্যান-ধাৰণা আৰু স্থানীয় ইতিহাস-সংস্কৃতিৰ পাঠ একেলগে আগবঢ়াই অসমীয়া সমাজক “নতুনকৈ চাবলৈ” উৎসাহিত কৰাটো ইয়াৰ এক বৈশিষ্ট্য বুলি উল্লেখ আছে। সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত, জোনাকীৰ পাছত বাঁহীৰ পাততেই অসমীয়া কবিতাৰ বিকাশৰ দ্বিতীয় পৰ্যায় আৰম্ভ হোৱা বুলি ধৰা হয়; যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰা, চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা, দণ্ডিনাথ কলিতা আদিৰ কবিতা এই আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল। পৰৱৰ্তী কালৰ কিছুমান কবিক গঢ় দিবলৈ বাঁহীয়ে সহায় কৰিছিল বুলিও তথ্যসূত্ৰত কোৱা হৈছে, যেনে জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা, দুৰ্গেশ্বৰ শৰ্মা, ৰঘুনাথ চৌধাৰী।

তাৎপৰ্য

বাঁহী অসমীয়া আধুনিকতাৰ এক উল্লেখযোগ্য প্ৰমाण-পাঠ। ই কেৱল সাহিত্য প্ৰকাশৰ মঞ্চ নহয়; ভাষা-চৰ্চা, জনস্বাস্থ্য-জ্ঞান, সামাজিক দোষ-দুৰ্বলতাৰ সমালোচনা আৰু জাতীয় চেতনাৰ বিকাশ—এই সকলোতে ই দীঘলীয়া প্ৰভাৱ পেলাইছিল। চন্দ্ৰপ্ৰসাদ শইকীয়াৰ মন্তব্য অনুসাৰে, শংকৰদেৱক নামঘৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি সামূহিক হৃদয়ত স্থাপন কৰাত বাঁহীৰ অৱদান আৰু সমাজ-শুদ্ধিৰ অভিযান চলোৱাত ইয়াৰ সক্ৰিয়তা বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। সমগ্ৰতে বাঁহীয়ে অসমীয়া পাঠকসমাজক যুক্তিনিষ্ঠ, সমালোচনামুখী আৰু সাহিত্যিক ৰুচিৰ দিশত আগুৱাই নিবলৈ সহায় কৰে।

আৰু চাওক

• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
• জোনাকী (আলোচনী)
• অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা
• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
• অমিয় কুমাৰ দাস
• কলিকতা
• ডিব্ৰুগড়
• গুৱাহাটী
• বিলাতৰ চিঠি
• অসম সাহিত্য সভা