বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ

বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, ইয়াৰ নিৰ্মাতাই ৰাজাৰাজেশ্বৰম (ৰাজাৰাজৰ প্ৰভু) নামেৰে নামকৰণ কৰা আৰু স্থানীয়ভাৱে থাঞ্জাই পেৰিয়া কোভিল (থাঞ্জাভুৰৰ বৃহৎ মন্দিৰ) আৰু পেৰুৱুদৈয়াৰ কোভিল নামেৰে পৰিচিত, হৈছে শৈৱ^১২ হিন্দু মন্দিৰ, যি চোল স্থাপত্যশৈলীত^৩ নিৰ্মিত আৰু ভাৰতৰ কাবেৰী নদীৰ দক্ষিণ পাৰৰ থাঞ্জাভুৰ, তামিলনাডু, ভাৰতত অৱস্থিত।^৪৫ ই সৰ্ববৃহৎ হিন্দু মন্দিৰসমূহৰ অন্যতম আৰু তামিল স্থাপত্যৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।^৬৭ ইয়াক দক্ষিণ মেৰু (মেৰুৰ দক্ষিণ ৰূপ) বুলিও কোৱা হয়।^৮ চোল সম্ৰাট ৰাজাৰাজ প্ৰথমে ১০০৩ৰপৰা ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা এই মন্দিৰটো ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ "মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ"ৰ অংশ; ইয়াৰ সৈতে চোল যুগৰ গংগাইকোণ্ড চোলপুৰম মন্দিৰ আৰু ঐৰাৱতেশ্বৰ মন্দিৰ অন্তৰ্ভুক্ত, যিবোৰ ক্ৰমে ইয়াৰ উত্তৰ-পূবলৈ প্ৰায় 70 কি.মি. আৰু 40 কি.মি. দূৰত অৱস্থিত।^৯

এই একাদশ শতিকাৰ মন্দিৰৰ মূল স্থাপত্যসমূহ এটা পৰিখাৰ চাৰিওফালে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াত গোপুৰ, মূল মন্দিৰ, ইয়াৰ বিশাল স্তম্ভ, শিলালিপি, দেৱালচিত্ৰ আৰু মূলতঃ শৈৱ বিষয়ৰ সৈতে জড়িত ভাস্কৰ্য আছিল, যদিও একশৰণ নাম ধৰ্ম আৰু শাক্ত ধৰ্মৰো নিদৰ্শন আছিল। মন্দিৰটো ইতিহাসৰ বিভিন্ন সময়ত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু কিছুমান শিল্পকৰ্ম এতিয়া নোহোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী শতিকাসমূহত অতিৰিক্ত মণ্ডপ আৰু স্মাৰক সংযোজন কৰা হৈছিল। মন্দিৰটো বৰ্তমান ১৬শ শতিকাৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা দুৰ্গসদৃশ দেৱালেৰে পৰিবেষ্টিত।^১০১১

গ্ৰেনাইটেৰে নিৰ্মিত মন্দিৰটোৰ গৰ্ভগৃহৰ ওপৰৰ বিমান স্তম্ভটো দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ওখ।^৫ মন্দিৰটোত এটা বিশাল স্তম্ভযুক্ত প্ৰকাৰ (কৰিডৰ) আৰু ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ শিৱ লিংগ (জৈৱিক) আছে।^৫৯১২ ইয়াৰ ভাস্কৰ্যৰ উৎকৃষ্ট মানৰ বাবেও ই বিখ্যাত; লগতে একাদশ শতিকাত নটৰাজ, অৰ্থাৎ নৃত্যৰ প্ৰভু শিৱৰ ৰূপৰ পিতলৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ বাবে ইয়াক নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। মন্দিৰ কমপ্লেক্সত নন্দী, পাৰ্বতী, মুৰুগন, গণেশ, সভাপতি, দক্ষিণামূৰ্তি, চণ্ডেশ্বৰ, বৰাহী, তিৰুৱাৰুৰৰ তিয়াগৰাজৰ লগতে সিদ্ধৰ কৰুভূৰাৰ আৰু আনসকলৰ মন্দিৰ আছে।^৯১৩ মন্দিৰটো তামিলনাডুৰ অন্যতম সৰ্বাধিক পৰিদৰ্শিত পৰ্যটনস্থলী।^১৪

নামকৰণ

ৰাজাৰাজ চোলে এই মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁ ইয়াৰ নাম ৰাজাৰাজেশ্বৰম (Rajarājeśvaram) ৰাখিছিল। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ৰাজাৰাজৰ দেৱতাৰ মন্দিৰ।^১৫ পিছৰ এটা শিলালিপিত মন্দিৰটোৰ দেৱতাক পেৰিয়া উদাইয়া নায়নাৰ বুলি কোৱা হৈছে। এই নামটোৰপৰাই বৰ্তমানৰ বৃহদেশ্বৰ আৰু পেৰুভুডাইয়াৰ কোভিল নাম দুটা আহিছে বুলি জনা যায়।^১৬

অৱস্থান

পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰ^১৭ তাঞ্জাভুৰ চহৰত অৱস্থিত। ই চেন্নাইৰপৰা প্ৰায় 350 কি.মি. দক্ষিণ-পশ্চিমে অৱস্থিত। ভাৰতীয় ৰে'লৱে, তামিলনাডু বাছ সেৱা আৰু ৬৭, ৪৫চি আৰু ২২৬নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ জৰিয়তে চহৰখন আন বহুতো মুখ্য চহৰৰ সৈতে প্ৰতিদিনে সংযুক্ত হৈ আছে।^১৮১৯ নিয়মীয়া সেৱা থকা আটাইতকৈ ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হৈছে তিৰুচিৰাপল্লী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ। ই প্ৰায় 55 কি.মি. দূৰত অৱস্থিত।^২০

চহৰখন আৰু মন্দিৰটো স্থলভাগত অৱস্থিত যদিও কাবেৰী নদীৰ বদ্বীপৰ আৰম্ভণিতে অৱস্থিত। সেয়েহে ইয়াৰ বংগোপসাগৰলৈ আৰু তাৰ জৰিয়তে ভাৰত মহাসাগৰলৈ যাতায়াতৰ সুবিধা আছে। মন্দিৰসমূহৰ সৈতে তামিল লোকসকলে একাদশ শতিকাত কৃষিকাৰ্যৰ বাবে প্ৰথমটো বৃহৎ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাই সামগ্ৰীৰ পৰিবহণ আৰু নগৰীয়া কেন্দ্ৰৰ মাজেৰে পানীৰ প্ৰৱাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাতো সহায় কৰিছিল।^২১

ইতিহাস

ৰ মূৰ্তি^৪]]

পঞ্চমৰপৰা নৱম শতিকালৈকে চালুক্যসকলৰ শাসনকালত তামিল মন্দিৰৰ স্থাপত্যশৈলীৰ বিভিন্ন ৰূপ বিকশিত হৈ থাকিল। ইয়াৰ উদাহৰণ আইহোল, বাদামী আৰু পট্টদকলত দেখা যায়। ইয়াৰ পিছত পল্লৱসকলৰ শাসনকালত এই বিকাশ অব্যাহত থাকে। ইয়াৰ উদাহৰণ মামল্লপুৰম আৰু অন্যান্য স্মৃতিসৌধত দেখা যায়। ইয়াৰ পিছত ৮৫০ৰপৰা ১২৮০ চনৰ ভিতৰত চোলসকল প্ৰধান ৰাজবংশ হিচাপে উত্থান ঘটে।^২২ চোল যুগৰ আৰম্ভণিতে স্থাপত্যতকৈ নিজৰ ৰাজনৈতিক আৰু ভৌগোলিক সীমা সুৰক্ষিত কৰাত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। দশম শতিকাত চোল সাম্ৰাজ্যত বহু-পৃষ্ঠযুক্ত স্তম্ভ আৰু বাহিৰলৈ ওলাই থকা বৰ্গাকাৰ শীৰ্ষভাগৰ দৰে বৈশিষ্ট্য দেখা দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। জৰ্জ মিচেলৰ মতে, ইয়াৰপৰাই নতুন চোল স্থাপত্যশৈলীৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই দক্ষিণ ভাৰতীয় শৈলী ইয়াৰ আকাৰ আৰু সজ্জাৰ বিৱৰণৰ ক্ষেত্ৰত সৰ্বাধিক সম্পূৰ্ণ ৰূপত ১০০৩ৰপৰা ১০১০ চনৰ ভিতৰত চোল ৰজা ৰাজাৰাজ প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰা বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত দেখা যায়।^৪

সংযোজন, সংস্কাৰ আৰু মেৰামতি

মুখ্য মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ গোপুৰমসমূহ একাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ। ইয়াৰ পিছৰ ১,০০০ বছৰত মন্দিৰটোত সংযোজন, সংস্কাৰ আৰু মেৰামতি কৰা হৈছিল। আক্ৰমণ আৰু যুদ্ধৰ ফলতো মন্দিৰটোৰ ক্ষতি হৈছিল। বিশেষকৈ মাদুৰাই নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মুছলমান চুলতান আৰু তাঞ্জাভুৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হিন্দু ৰজাসকলৰ মাজত হোৱা যুদ্ধৰ ফলত ক্ষতি হৈছিল।^১১ পিছত নিয়ন্ত্ৰণ পুনৰ লাভ কৰা হিন্দু ৰাজবংশসমূহে এই ক্ষতিসমূহ মেৰামতি কৰিছিল। কিছুমান ক্ষেত্ৰত শাসকসকলে পুৰণি ম্লান হৈ যোৱা চিত্ৰৰ ওপৰত নতুন দেৱালচিত্ৰ আঁকিবলৈ নিৰ্দেশ দি মন্দিৰটো সংস্কাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে নতুন মন্দিৰ সংযোজনৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। কাৰ্তিকেয় (মুৰুগন), পাৰ্বতী (আম্মান) আৰু নন্দীৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্দিৰসমূহ ১৬শ আৰু ১৭শ শতিকাৰ নায়ক যুগৰ।^১১২৩ একেদৰে দক্ষিণামূৰ্তিৰ মন্দিৰটোও পিছত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^২৪ তাঞ্জাভুৰৰ মাৰাঠাসকলে মন্দিৰটো ভালদৰে সংৰক্ষণ কৰিছিল।

বিৱৰণ

স্থাপত্য

পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰৰ পৰিকল্পনা আৰু নিৰ্মাণত অক্ষীয় আৰু সমমিত জ্যামিতিৰ নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^২৫ ইয়াক পেৰুংকইল (মাদাক্কইল বুলিও কোৱা হয়) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। ই প্ৰাকৃতিক বা মানুহে নিৰ্মাণ কৰা টিলাৰ ওপৰত ওখ ভেটিত নিৰ্মাণ কৰা এটা ডাঙৰ মন্দিৰ।^২৬ মন্দিৰৰ চৌহদটো এটা আয়তক্ষেত্ৰ। ই প্ৰায় দুটা এটাৰ ওপৰত আনটো থকা বৰ্গৰ দৰে। ইয়াৰ পূব-পশ্চিম দৈৰ্ঘ্য 240.79 মিটাৰ আৰু উত্তৰ-দক্ষিণ প্ৰস্থ 121.92 মিটাৰ। এই স্থানত পাঁচটা মুখ্য অংশ আছে। সেইবোৰ হৈছে গৰ্ভগৃহ আৰু তাৰ ওপৰত থকা ওখ গঠন (শ্ৰী বিমানা), সন্মুখৰ নন্দী হল (নন্দী-মণ্ডপম), এই দুয়োটাৰ মাজৰ মুখ্য সমূহীয়া হল (মুখমণ্ডপম), বৃহৎ সমাৱেশ হল (মহামণ্ডপম) আৰু বৃহৎ হলটোক গৰ্ভগৃহৰ সৈতে সংযোগ কৰা মণ্ডপ (অন্তৰাল)।^২৭

মন্দিৰৰ চৌহদত এটা বহল স্তম্ভযুক্ত আৰু ঢকা বাৰাণ্ডা (প্ৰাকাৰ) আছে। ই বিশাল চোতালটো আগুৰি আছে আৰু ইয়াৰ পৰিধি প্ৰায় 450 মিটাৰ। ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰদক্ষিণ কৰিব পাৰি। এই স্তম্ভযুক্ত বাৰাণ্ডাৰ বাহিৰত দুটা আৱৰণী দেৱাল আছে। বাহিৰৰ দেৱালখন প্ৰতিৰক্ষামূলক। ১৭৭৭ চনত ফৰাচী ঔপনিৱেশিক বাহিনীয়ে ইয়াত বন্দুকৰ গুলী চলাব পৰা ফুটা নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু মন্দিৰটো অস্ত্ৰাগাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে বাহিৰৰ দেৱালখন ওখ কৰি মন্দিৰৰ চৌহদটো পৃথক কৰি ৰাখিছিল। ইয়াৰ পূব মূৰত মূল গোপুৰম বা প্ৰৱেশদ্বাৰটো আছে। ইয়াৰ আকৃতি বেৰেলৰ ভল্টৰ দৰে। ই মূল মন্দিৰৰ বিমানৰ আধাতকৈও সৰু। একাদশ শতিকাৰ পিছত মূল মন্দিৰত অতিৰিক্ত গঠন যোগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উত্তৰ-পূব কোণৰ এটা মণ্ডপ আৰু চৌহদৰ বিভিন্ন স্থানত মানুহৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা অতিৰিক্ত গোপুৰম (প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছিল।^২৮২৯ ঔপনিৱেশিক যুগ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে পাণ্ড্য, নায়ক, বিজয়নগৰ আৰু মাৰাঠা যুগত কিছুমান মন্দিৰ আৰু গঠন যোগ কৰা হৈছিল। এই নিৰ্মাতাসকলে মূল পৰিকল্পনা আৰু সমমিতিৰ নিয়মসমূহ মানি চলিছিল। মূল মন্দিৰৰ চোতালত মুখ্য গৰ্ভগৃহ আৰু নন্দী-মণ্ডপমৰ লগতে দুটা ডাঙৰ মন্দিৰ আছে। ইয়াৰে এটা কাৰ্তিকেয়ৰ আৰু আনটো পাৰ্বতীৰ বাবে। চৌহদটোত আৰু কেইবাটাও সৰু মন্দিৰ আছে।^{৩০৩১৩২}

পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰে দক্ষিণ ভাৰতৰ হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্য পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল। ইয়াত স্থাপত্য আৰু সজ্জাৰ উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ আকাৰ একাদশ শতিকাৰ আগতে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰসমূহতকৈ যথেষ্ট ডাঙৰ আছিল। চোল যুগৰ স্থপতি আৰু শিল্পীসকলে এই জ্ঞান অধিক বৃহৎ পৰিসৰত প্ৰয়োগ কৰি নিৰ্মাণ কৰাৰ কৌশল বিকশিত কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষকৈ গধুৰ শিল ব্যৱহাৰ কৰি 63.4 মিটাৰ ওখ বিশাল বিমান নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৩৩৩১

মন্দিৰটো পূবমুখী। ইয়াৰ চাৰিওফালে এসময়ত পানীৰ পৰিখা আছিল। পিছত এই পৰিখা পুতি পেলোৱা হয়। এতিয়া এটা সুৰক্ষিত দেৱালে এই পৰিখাটো আগুৰি আছে। দুয়োখন দেৱালত অলংকৃত প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে। এইবোৰক গোপুৰম বুলি কোৱা হয়। এইবোৰ শিলেৰে নিৰ্মাণ কৰা আৰু ইয়াত ওপৰৰ অংশত অলংকৰণ আছে। মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ পূবফালে আছে। প্ৰথমটোক কেৰালান্তকন তিৰুৱাসাল বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "কেৰালান্তকনৰ পৱিত্ৰ দুৱাৰ।" কেৰালান্তকন আছিল মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা ৰজা ৰাজাৰাজৰ উপাধি। প্ৰায় 100 মিটাৰ আগত ভিতৰৰ চোতালৰ গোপুৰমটো আছে। ইয়াক ৰাজাৰাজন তিৰুৱাসাল বুলি কোৱা হয়। এইটো কেৰালান্তকন তিৰুৱাসালতকৈ অধিক সজ্জিত। ইয়াৰ অধিষ্ঠানমত পুৰাণ আৰু অন্যান্য হিন্দু গ্ৰন্থৰ কাহিনী দেখুওৱা ভাস্কৰ্য আছে।^৩৪ ভিতৰৰ পূব গোপুৰমৰ মাজেৰে এটা বিশাল চোতাললৈ যাব পাৰি। এই চোতালৰ সকলো মন্দিৰ পূব-পশ্চিম আৰু উত্তৰ-পশ্চিমৰ মুখ্য দিশ অনুসৰি স্থাপন কৰা হৈছে। চৌহদটোত পাঁচ মহলীয়া গোপুৰমৰ মাজেৰে এটা অক্ষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি। অথবা এটা সৰু স্বতন্ত্ৰ গোপুৰমৰ মাজেৰে পোনপটীয়াকৈ ডাঙৰ মুখ্য চোতাললৈ যাব পাৰি। মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰৰ গোপুৰমটো ৩০ মিটাৰ ওখ। ই বিমানা‌তকৈ সৰু।^৩৫ মুখ্য মন্দিৰ-সম্পৰ্কীয় স্মাৰক আৰু বিশাল টাৱাৰটো এই চোতালৰ মাজত অৱস্থিত।^৩৬ শিৱক উৎসৰ্গিত মুখ্য মন্দিৰটোৰ চাৰিওফালে সৰু সৰু মন্দিৰ আছে। ইয়াৰে বেছিভাগ মন্দিৰ অক্ষীয়ভাৱে সজোৱা হৈছে। এইবোৰ শিৱৰ সহধৰ্মিণী পাৰ্বতী, তেওঁৰ পুত্ৰ মুৰুগন আৰু গণেশ, নন্দী, বৰাহী, কৰুভুৰ দেৱ (ৰাজাৰাজ চোলাৰ গুৰু), চণ্ডেশ্বৰ আৰু নটৰাজৰ নামত উৎসৰ্গিত।^৩৭ নন্দী মণ্ডপমত এটা একেটা শিলৰপৰা নিৰ্মিত বহি থকা ষাঁড় আছে। ই গৰ্ভগৃহৰফালে মুখ কৰি আছে। ইয়াৰ আৰু গৰ্ভগৃহৰ মাজত খট‌খটী আছে। এই খট‌খটীয়ে স্তম্ভযুক্ত বাৰাণ্ডা আৰু সমূহীয়া সমাৱেশ হললৈ লৈ যায়। তাৰ পিছত এটা ভিতৰুৱা মণ্ডপ আছে। এই মণ্ডপটোৱে প্ৰদক্ষিণ পথ বা প্ৰদক্ষিণৰ পথৰ সৈতে সংযোগ কৰে। মুখ-মণ্ডপমৰফালে মুখ কৰি থকা নন্দীৰ ওজন প্ৰায় ২৫ টন।^৩৮ ই এটা মাত্ৰ শিলৰপৰা নিৰ্মাণ কৰা। ইয়াৰ উচ্চতা প্ৰায় ২ মিটাৰ, দৈৰ্ঘ্য ৬ মিটাৰ আৰু প্ৰস্থ ২.৫ মিটাৰ। নন্দীৰ মূৰ্তিটো একশিলীয়া। ই দেশখনৰ অন্যতম বৃহৎ নন্দীৰ মূৰ্তি।^৩৯

সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ

বিশ্ব ঐতিহ্যৰ স্মৃতিসৌধ হিচাপে মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ চৌহদ ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগৰ অধীনত আছে। এই বিভাগটো ভাৰত চৰকাৰৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনত। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে মন্দিৰটোৰ সুৰক্ষা, সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ নিশ্চিত কৰা। প্ৰাচীন এই আশ্চৰ্যকৰ স্থাপত্যৰ মহিমাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখিবলৈ চাৰিওফালৰ সুবিধাসমূহ উন্নত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত পোহৰ, নিৰ্দেশনা ফলক আৰু ভক্ত আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে সুবিধা আছে। স্মৃতিসৌধটোৰ পোহৰৰ ব্যৱস্থা এনেদৰে কৰা হৈছে যাতে শিলৰ স্বাভাৱিক ৰং আৰু মন্দিৰৰ সকলো কোণ সজাই তোলা ভাস্কৰ্যৰ ৰূপ অধিক স্পষ্ট হৈ উঠে। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম হাতত লৈছিল। বিভাগটোৱে ভাৰতীয় স্থপতি আৰু নক্সাকাৰ শীলা শ্ৰী প্ৰকাশক নক্সা প্ৰস্তুতিৰ নেতৃত্ব দিবলৈ নিযুক্তি দিছিল।^৪০

গৰ্ভগৃহ আৰু শ্ৰী-বিমান

গৰ্ভগৃহটো পশ্চিমৰ বৰ্গাকাৰ অংশৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াক বৃহৎ দেৱালে আগুৰি আছে। এই দেৱালবোৰ তীক্ষ্ণভাৱে খোদিত ভাস্কৰ্য আৰু স্তম্ভিকাৰদ্বাৰা বিভিন্ন স্তৰত বিভক্ত। ইয়াৰ ফলত গভীৰ খাঁজ আৰু উলম্ব অংশ সৃষ্টি হৈছে। গৰ্ভগৃহৰ প্ৰতিটো ফালত ভাস্কৰ্যযুক্ত এটা অংশ আছে।^৪১২৫ গৰ্ভগৃহৰ ভিতৰত মুখ্য দেৱতা শিৱৰ এটা বিশাল শিলৰ লিংগ (জৈৱিক) আছে। ইয়াক কৰুৱাৰাই বুলি কোৱা হয়। কৰুৱাৰাই এটা তামিল শব্দ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "গৰ্ভকক্ষ।" ভাৰতৰ আন অঞ্চলত এই স্থানক গৰ্ভগৃহ বুলি কোৱা হয়। কেৱল পুৰোহিতসকলেহে এই অতি ভিতৰুৱা কক্ষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।^৪২

দ্ৰাবিড় স্থাপত্য শৈলীত গৰ্ভগৃহটো এটা সৰু বিমানৰ ৰূপত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ইয়াত ভিতৰৰ দেৱাল আৰু বাহিৰৰ দেৱালে গৰ্ভগৃহৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণৰ বাবে এটা পথ সৃষ্টি কৰিছে (প্ৰদক্ষিণ)। প্ৰৱেশদ্বাৰটো অতি সুন্দৰভাৱে সজোৱা হৈছে। ভিতৰৰ কক্ষটো গৰ্ভগৃহ। ইয়াত বৃহৎ লিংগ স্থাপন কৰা হৈছে।

মুখ্য বিমান (শিখৰ) এটা বিশাল ১৬ মহলীয়া স্তম্ভাকৃতিৰ গঠন। ইয়াৰে ১৩টা মহলা ওপৰলৈ গৈ ক্ৰমে সৰু হৈ গৈছে। ই মুখ্য চোতালৰ ওপৰত প্ৰাধান্য বিস্তাৰ কৰিছে। ই 30.18 মিটাৰ বাহুৰ এটা বৰ্গাকাৰ ভেটিৰ ওপৰত অৱস্থিত।^৪৩ টাৱাৰটো স্থাপত্যিক বিন্যাসৰ দিশৰপৰা অতি সুন্দৰভাৱে সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ প্ৰতিটো পৃষ্ঠত স্তম্ভিকা, উখহি থকা গাঁথনি আৰু সংলগ্ন স্তম্ভ ছন্দোবদ্ধভাৱে স্থাপন কৰা হৈছে।^৪৪

দেৱতা আৰু নাট্যশাস্ত্ৰৰ নৃত্য মুদ্ৰা

মূৰ্তিৰ আৰ্হি। বহুতো সংগ্ৰহালয়ত পোৱা এই আৰ্হিটো এই মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।]]

মন্দিৰটো বিশাল লিংগৰ ৰূপত শিৱৰ নামত উৎসৰ্গিত। এই লিংগ শিৱৰ বিমূৰ্ত আৰু নিৰাকাৰ প্ৰতিনিধিত্ব। ইয়াৰ উচ্চতা 8.7 মিটাৰ। ই গৰ্ভগৃহৰ দুটা মহলা জুৰি আছে।^৫৪৫ ই ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ একশিলীয়া লিংগ ভাস্কৰ্য।^৩৯

শৈৱ মন্দিৰটোত বৈষ্ণৱধৰ্ম আৰু শাক্তধৰ্ম পৰম্পৰাৰ মুখ্য দেৱতাসকলকো মুখ্য মন্দিৰৰ বৃহৎ মণ্ডপত স্থান দি সকলো প্ৰধান হিন্দু পৰম্পৰাক সন্মান জনোৱা হৈছে। দেৱতাসকলৰ বিন্যাস সাধাৰণতে সমমিত। কেৱল পূব প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ফালটো ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম। ইয়াত দুৱাৰ আৰু যাতায়াতৰ পথৰ বাবে স্থান ৰখা হৈছে। মুখ্য দেৱতাসকলৰ উপৰি প্ৰতিটো ফালে দ্বাৰপাল (ৰক্ষক) আৰু আন বিভিন্ন ভাস্কৰ্য আছে। প্ৰৱেশমণ্ডপত জটিলভাৱে খোদিত তিনিটা শিলৰ ভাস্কৰ্য আৰু দেৱালচিত্ৰ আছে।^৪৭ ভূমিমহলৰ গৰ্ভগৃহৰ দেৱালত তলত দিয়া ভাস্কৰ্যসমূহ আছে।^৪৮

• পূব দেৱাল: লিংগোদ্ভৱ, থিয় হৈ থকা শিৱ, পশুপতি-মূৰ্তি আৰু অৰ্ধ-মণ্ডপমৰপৰা অহা পথৰ দুয়োকাষে দুটা দ্বাৰপাল
• দক্ষিণ দেৱাল: ভিক্ষাটন, বীৰভদ্ৰ, দক্ষিণামূৰ্তি, কালান্তক, নটৰাজ আৰু দুটা দ্বাৰপাল
• পশ্চিম দেৱাল: হৰিহৰ (আধা শিৱ আৰু আধা বিষ্ণু), লিংগোদ্ভৱ, প্ৰভাৱলী নথকা চন্দ্ৰশেখৰ, প্ৰভাৱলী থকা চন্দ্ৰশেখৰ আৰু দুটা দ্বাৰপাল
• উত্তৰ দেৱাল: অৰ্ধনাৰীশ্বৰ (আধা শিৱ আৰু আধা পাৰ্বতী), পাৰ্বতী নথকা গংগাধৰ, পশুপতি-মূৰ্তি, শিৱ-আলিংগন-মূৰ্তি আৰু দুটা দ্বাৰপাল

দ্বিতীয় মহলত শিৱৰ ত্ৰিপুৰান্তক ৰূপৰ বিভিন্ন ভংগী এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ সৈতে মিলাকৈ দেখুওৱা হৈছে। এই মহলসমূহৰ ওপৰত শ্ৰী-বিমানা তেৰটা মহলা (তলা) ওপৰলৈ উঠিছে। এই মহলসমূহৰ ওপৰত ৮০ টন ওজনৰ এটা মাত্ৰ বৰ্গাকাৰ গ্ৰেনাইটৰ খণ্ড আছে। ইয়াৰ প্ৰতিটো বাহু 7.77 মিটাৰ দীঘল। এই খণ্ডৰ চাৰিওটা কোণত নন্দীৰযোৰ আছে। প্ৰতিটো নন্দীৰ আকাৰ প্ৰায় 1.98 মিটাৰ × 1.68 মিটাৰ। এই গ্ৰেনাইটৰ খণ্ডৰ মাজৰপৰা গ্ৰীৱা, শিখৰ আৰু তামিল হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্যৰ চূড়া (স্তূপি) ওপৰলৈ উঠিছে। এই স্তূপিৰ উচ্চতা 3.81 মিটাৰ। ইয়াক প্ৰথমতে সোণেৰে আবৃত কৰা হৈছিল। এতিয়া তেনে কৰা হোৱা নাই। ওপৰৰ শিখৰটো গম্বুজৰ দৰে আৰু ইয়াৰ ওজন ২৫ টন।^৪৯৫০ এই টাৱাৰৰ প্ৰতিটো মহল কূট আৰু শালাৰে সজোৱা হৈছে। এই মন্দিৰৰ ক্ৰমে সৰু হৈ যোৱা বৰ্গাকাৰ টাৱাৰৰ স্থাপত্য গংগাইকোণ্ডচোলীশ্বৰমৰ চোল মন্দিৰৰ টাৱাৰতকৈ পৃথক। ইয়াৰ টাৱাৰটো পোন, আনহাতে গংগাইকোণ্ডচোলীশ্বৰমৰ টাৱাৰটো বক্ৰ। মন্দিৰৰ শ্ৰী-বিমানাৰ বিশাল আকাৰে ইয়াক চহৰখনৰ এটা সুউচ্চ পৰিচয়চিহ্ন কৰি তুলিছে।^৫১ অধিতলৰ ওপৰৰ মহলৰ কৰিডৰৰ দেৱালত ১০৮টা নৃত্য কৰণাৰ ভিতৰত ৮১টা খোদিত কৰা হৈছে। এইবোৰ নাট্যশাস্ত্ৰৰ নৃত্য ভংগী। এই গ্ৰন্থখন ভৰতনাট্যম নামৰ তামিলনাডুৰ ধ্ৰুপদী নৃত্যৰ ভিত্তি। ২৭টা অনুপস্থিত কৰণাৰ স্থানত শিলৰ খালী খণ্ড আছে। এইবোৰ কিয় খোদিত কৰা হোৱা নাছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়। খোদিত ৮১টা ভংগীয়ে একাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে এই ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় নৃত্যশৈলীৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়।^৫২

গৰ্ভগৃহটো বৰ্গাকাৰ আৰু এটা ভেটিৰ ওপৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ ভেটিটো খোদিত কৰি গঢ় দিয়া হৈছে আৰু ইয়াৰ ডাঠতা 0.5 মিটাৰ। ইয়াত ক্ৰমে ১৪০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু ৩৬০ চেণ্টিমিটাৰ ডাঠ উপপীঠম আৰু অধিষ্ঠানম আছে।^৫৩

মণ্ডপ

দুটা মণ্ডপ, অৰ্থাৎ মহা-মণ্ডপ আৰু মুখ-মণ্ডপ, গৰ্ভগৃহ আৰু নন্দী মণ্ডপৰ মাজত একে অক্ষত অৱস্থিত বৰ্গাকাৰ গঠনৰ। মহা-মণ্ডপৰ প্ৰতিটো ফালে ছটাকৈ স্তম্ভ আছে।^৫৪ ইয়াতো ভাস্কৰ্য আছে। ইয়াত ভিতংকৰ আৰু ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি আছে। কিন্তু এইবোৰ বহু পিছত যোগ কৰা হৈছিল। মহা-মণ্ডপৰ দুয়োকাষে দুটা বিশাল শিলৰ দ্বাৰপাল আছে। খট‌খটীৰ জৰিয়তে ই মুখ-মণ্ডপৰ সৈতে সংযুক্ত। মুখ-মণ্ডপৰ প্ৰৱেশদ্বাৰতো দ্বাৰপাল আছে। মণ্ডপৰ ভিতৰত দিকপাল বা প্ৰতিটো দিশৰ ৰক্ষক দেৱতাৰ বাবে আঠটা সৰু মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত জুই, ইন্দ্ৰ, বৰুণ, কুবেৰ আদি আছে। এইবোৰ চোল ৰজা ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰথমৰ শাসনকালত স্থাপন কৰা হৈছিল।^৫৫

শিলালিপিৰপৰা জনা যায় যে চোল যুগত এই স্থানত প্ৰধান হিন্দু পৰম্পৰাসমূহৰ আন দেৱ-দেৱীৰ ভাস্কৰ্যও আছিল। কিন্তু এতিয়া সেইবোৰ নাই। মূল আঠটা মন্দিৰৰ ভিতৰত সূৰ্য (সূৰ্য দেৱতা), সপ্তমাতৃকা (সাত মাতৃ), গণেশ, মুৰুগন, জ্যেষ্ঠা, চন্দ্ৰ (চন্দ্ৰ দেৱতা), চণ্ডেশ্বৰ আৰু ভৈৰৱৰ মন্দিৰ আছিল।^৫৬ একেদৰে পশ্চিম দেৱালৰ কক্ষত ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ যুগত নিৰ্মাণ কৰা এটা বিশাল গ্ৰেনাইটৰ গণেশ মূৰ্তি আছিল। কিন্তু এতিয়া এই মূৰ্তিটো তিৰুচ্চুৰু-মালিগাই (দক্ষিণ বাৰাণ্ডা)ত আছে। শাক্ত পৰম্পৰাৰ সাতগৰাকী মাতৃৰ ভিতৰত কেৱল বৰাহীৰ মূৰ্তিটোৱেই ভগ্ন অৱস্থাত সংৰক্ষিত হৈ আছে। এতিয়া ইয়াৰ অৱশিষ্টসমূহ চোতালৰ দক্ষিণফালে থকা আধুনিক যুগৰ ইটাৰে নিৰ্মিত সৰু "বৰাহী মন্দিৰ"ত আছে। আন মাতৃসকলৰ মূল মূৰ্তি আৰু তেওঁলোকৰ মূল চোল যুগৰ মন্দিৰসমূহ নাই।^৫৭

দেৱালচিত্ৰ

মন্দিৰৰ প্ৰদক্ষিণ পথৰ কাষত থকা গৰ্ভগৃহৰ দেৱালত চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ এটা তলৰ স্তৰ আছে। এই দেৱালচিত্ৰসমূহ মজিয়াৰপৰা ছাদলৈকে বিস্তৃত। ১৯৩১ চনত অন্নামলাই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এছ. কে. গোবিন্দস্বামীয়ে এইবোৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।^৫৮ চিত্ৰশিল্পীসকলে প্ৰাকৃতিক ৰং ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে তিতি থকা চূণশিলৰ স্তৰটো শুকাই কঠিন হৈ থকাৰ সময়ত তাৰ ভিতৰত এই ৰং মিহলাই দিছিল। চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰসমূহৰ মূল বিষয় আছিল শৈৱধৰ্ম। এইবোৰ ২০০০ চনৰ দশকত পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।^৫৯ চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ মুঠ এলেকা প্ৰায় 670 m2। ইয়াৰে ২০১০ চনলৈকে প্ৰায় 112 m2 উন্মোচন কৰা হৈছিল। এই কামত এনে এটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল যিয়ে দুয়োটা চিত্ৰ সংৰক্ষণ কৰে। এই পদ্ধতি ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে বিকশিত কৰিছিল।^৫৮ এই দেৱালচিত্ৰসমূহত হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনী দেখুওৱা হৈছে।^৫৮৬০ বালসুব্ৰহ্মণ্যমৰ মতে, বেছিভাগ দেৱালচিত্ৰ শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। কিন্তু একাদশ শতিকাৰ চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰসমূহত বিষ্ণু, দুৰ্গা আৰু আন দেৱতাকো দেখুওৱা হৈছে। ইয়াৰ লগতে চোল ৰাজপৰিয়াল, ৰাজদৰবাৰৰ জীৱন আৰু সাধাৰণ লোকৰ জীৱনৰ দৃশ্যও আছে।^৬১

পিছত মন্দিৰত কৰা নিৰ্মাণ, সংযোজন আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মন্দিৰৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক পোহৰৰ পৰিমাণ কমি গৈছিল। সেয়েহে দেৱালচিত্ৰসমূহ সীমিতভাৱে আলোকচিত্ৰত ধৰা হৈছিল আৰু সেইবোৰৰ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল। শ্ৰীৰামনৰ মতে, উন্নত আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণৰ সঁজুলিৰে কৰা সম্পূৰ্ণ আলোকচিত্ৰই দেখুৱাইছে যে এই ঐতিহাসিক ব্যাখ্যাসমূহ ভুল আছিল।^৫৮ উদাহৰণস্বৰূপে, আগতে দক্ষিণামূৰ্তি শিৱ বুলি ব্যাখ্যা কৰা এখন দেৱালচিত্ৰ আচলতে বটগছৰ তলত ধ্যান কৰি থকা এজন ৰাজকীয় গুৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ দৃশ্য। গছজোপাত ময়ূৰ, চৰাই, বান্দৰ, কেৰ্কেটুৱা আৰু ফেঁচা দেখুওৱা হৈছে। লগতে এটা ফেঁচাৰ দৰে সাপ দেখুওৱা হৈছে। জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইবোৰ সাপটোক লৈ চিন্তিত হোৱা দেখা যায়। সাপটোৰ ওচৰৰ জীৱবোৰক অধিক চিন্তিত হোৱা দেখা যায়।^৫৮ এই চিত্ৰফলকৰ আন অংশতো একেদৰে এজন সাধুৰ কথা শুনি থকা ৰাজদৰবাৰ দেখুওৱা হৈছে। আন কিছুমান অংশত বিভিন্ন পোছাক পৰিধান কৰা মহিলাক বিভিন্ন নৃত্য মুদ্ৰাত দেখুওৱা হৈছে।^৫৮

গৰ্ভগৃহৰ ভিতৰৰ কিছুমান চিত্ৰ আৰু যাতায়াতৰ পথৰ দেৱালৰ কিছুমান চিত্ৰত এসময়ত জমা হোৱা কুঁহিয়াৰ বাবে ক্ষতি হৈছিল। কেইবাশ বছৰ ধৰি গৰ্ভগৃহত চাকিৰ ধোঁৱা আৰু কৰ্পূৰ জ্বলোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধোঁৱা আৰু কুঁহিয়াৰৰ সংস্পৰ্শ অব্যাহত আছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰদক্ষিণ পথৰ দেৱালত থকা চোল যুগৰ চিত্ৰৰ কিছুমান অংশ যথেষ্ট ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।^৫৯ ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে পৃথিৱীত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিজৰ বিশেষ প্লাষ্টাৰ আঁতৰোৱা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি ১০০০ বছৰ পুৰণি চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ ওপৰত অংকিত ১৬খন নায়ক যুগৰ দেৱালচিত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল।^৫৯ এই ৪০০ বছৰ পুৰণি দেৱালচিত্ৰসমূহ আঁহযুক্ত কাঁচৰ ফলকত স্থাপন কৰি এটা পৃথক মণ্ডপত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।^৫৯

শিলালিপি

মন্দিৰৰ দেৱালত তামিল আৰু গ্ৰন্থ লিপিত বহুতো শিলালিপি আছে। ইয়াৰে বহুতো শিলালিপিৰ আৰম্ভণিতে সেই শিলালিপি খোদাই কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া ৰজাৰ পৰম্পৰাগত সংস্কৃত আৰু তামিল ভাষাৰ ঐতিহাসিক পৰিচয় দিয়া হৈছে। ইয়াৰে বেছিভাগ শিলালিপিত মন্দিৰ বা মন্দিৰৰ কৰ্মচাৰীসকলক দিয়া দানৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। কিছুমান শিলালিপিত চহৰখনৰ বাসিন্দাসকলক দিয়া দানৰ কথাও উল্লেখ আছে।^৬২৬৩ মন্দিৰৰ চৌহদত ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথমৰ ৬৪টা, ৰাজেন্দ্ৰ চোল প্ৰথমৰ ২৯টা, বিক্ৰম চোলৰ এটা, কুলোত্তুংগ প্ৰথমৰ এটা আৰু ৰাজমহেন্দ্ৰ (ৰাজেন্দ্ৰ দ্বিতীয়)ৰ এটা শিলালিপি আছে। সম্ভৱতঃ পাণ্ড্য ৰজাৰ তিনিটা আৰু নায়ক শাসক অচ্যুতাপ্প নায়ক আৰু মল্লাপ্প নায়কৰ দুটাকৈ শিলালিপিও আছে।^৬৪

মন্দিৰৰ কৰ্মচাৰী

১০১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তাৰিখ থকা চৌহদৰ উত্তৰ দেৱালৰ এটা শিলালিপিত মন্দিৰত নিযুক্ত আৰু মন্দিৰৰপৰা সহায় পোৱা লোকসকলৰ বিষয়ে বিতং তথ্য দিয়া হৈছে। শিলালিপিটোত তেওঁলোকৰ দৰমহা, কাম আৰু নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াত ৬০০ৰো অধিক লোকৰ নাম আছে। ইয়াৰ ভিতৰত পুৰোহিত, চাকি জ্বলোৱা লোক, ধোবী, দৰ্জী, অলংকাৰ নিৰ্মাতা, মৃৎশিল্পী, কাঠমিস্ত্ৰী, পৱিত্ৰ ছাতি কঢ়িওৱা লোক, নৃত্যগুৰু, ভাৰতনাট্যম নৃত্যশিল্পী, গায়ক, পুৰুষ আৰু মহিলা বাদ্যযন্ত্ৰী, পৰিৱেশন কৰা শিল্পীসকলৰ তত্ত্বাৱধায়ক, হিচাপৰক্ষক আদি আছিল। তেওঁলোকৰ দৰমহা মাটিৰ টুকুৰাৰ ৰূপত দিয়া হৈছিল। সেয়েহে মন্দিৰত তেওঁলোকৰ কাম সম্ভৱতঃ আংশিক সময়ৰ আছিল।^৬৩৬৫

মন্দিৰত দেৱদাসীসকলক নিযুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোক ভক্তিমূলক গীত গোৱা নৃত্যশিল্পী আছিল। মন্দিৰৰ বহুতো শিলালিপিত এনে দানৰ উল্লেখ আছে যাৰ উদ্দেশ্য আছিল "পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰা, সন্ন্যাসীসকলৰ সভাৰ বাবে খাদ্য যোগান ধৰা আৰু মেৰামতিৰ কাম কৰা।" জৰ্জ মিচেলৰ মতে, তাঞ্জাভুৰৰ মন্দিৰটো ইয়াৰ ইতিহাসত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দাতব্য প্ৰতিষ্ঠান আছিল। ইয়াত প্ৰতিদিনে তীৰ্থযাত্ৰী, ভক্ত আৰু যাত্ৰীৰ বাবে বিনামূলীয়া খাদ্যৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। হিন্দু উৎসৱৰ দিনত এই খাদ্যৰ ব্যৱস্থা অধিক বিশদ আছিল আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক বিশেষভাৱে আমন্ত্ৰণ কৰি খাদ্য খুওৱা হৈছিল।^৬৩৬৬

সহস্ৰাব্দ উদ্‌যাপন

১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দত চোল সম্ৰাট ৰাজাৰাজ প্ৰথমে তাঞ্জাভুৰত নিৰ্মাণ কৰা এই মন্দিৰটো সাধাৰণতে বৃহৎ মন্দিৰ বুলি জনাজাত। ২০১০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ইয়াৰ ১,০০০ বছৰ সম্পূৰ্ণ হয়। এই বিশাল স্থাপত্যৰ ১,০০০ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষ্যে ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু চহৰখনত বহুতো সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাজাৰাজ প্ৰথমে (৯৮৫–১০১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) তেওঁৰ ২৫তম ৰাজত্বকালৰ ২৭৫তম দিনত গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত থকা 59.82 মিটাৰ উচ্চতাৰ বিমানৰ চূড়ান্ত প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে সোণেৰে মেৰিওৱা কলসম (তামৰ পাত্ৰ বা চূড়া) অৰ্পণ কৰিছিল। সেই ঘটনাটোক স্মৰণ কৰিবলৈ এই উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।^{৬৭৬৮৬৯}

ভৰতনাট্যম যজ্ঞ

এই উপলক্ষ্যে ৰাজ্য চৰকাৰে বিশিষ্ট নৃত্যশিল্পী পদ্মা সুব্ৰহ্মণ্যমৰ নেতৃত্বত ভৰতনাট্যম যজ্ঞ নামৰ ধ্ৰুপদী নৃত্য অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিল। এই অনুষ্ঠানটো ভাৰতীয় ভৰতনাট্যম শিল্পী সংস্থা (ABHAI) আৰু তাঞ্জাভুৰৰ বৃহন নাট্যাঞ্জলি ন্যাসে যুটীয়াভাৱে আয়োজন কৰিছিল। মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ ১,০০০ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষ্যে নতুন দিল্লী, মুম্বাই, পুনে, তামিলনাডু, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, কৰ্ণাটক, কেৰালা, ছিংগাপুৰ, মালয়েছিয়া আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ১,০০০ গৰাকী নৃত্যশিল্পীয়ে একেলগে নৃত্য কৰিছিল। তেওঁলোকে কৰুভুৰ দেৱে (ৰাজাৰাজৰ গুৰু) ৰচনা কৰা ঐশ্বৰিক সংগীত তিৰুৱিচাইপ্পা (তিৰুমুৰাইৰ নৱম খণ্ড)ৰ ৰেকৰ্ড কৰা ১১টা পদত নৃত্য কৰিছিল। ২০১০ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰৰপৰা দুদিনৰ বাবে সৰু চহৰখন সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হৈছিল। এই সময়ছোৱাত পথশিল্পী আৰু নৃত্যশিল্পীসকলে সমগ্ৰ চহৰখনত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰিছিল।^৭০৭১

স্মাৰক ডাকটিকট আৰু মুদ্ৰা

২০১০ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত (বৃহৎ মন্দিৰৰ সহস্ৰাব্দ উদ্‌যাপনৰ পঞ্চম দিন) দেশৰ সাংস্কৃতিক, স্থাপত্য আৰু শিলালিপি সম্পৰ্কীয় ইতিহাসলৈ বৃহৎ মন্দিৰটোৰ অৱদানৰ স্বীকৃতি হিচাপে ₹ ৫ মূল্যৰ এটা বিশেষ ডাকটিকট মুকলি কৰা হয়। ডাকটিকটটোত 216 ফুট উচ্চতাৰ বিশাল ৰাজগোপুৰম দেখুওৱা হৈছিল।

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে এই উপলক্ষ্যে মন্দিৰৰ আৰ্হি খোদিত কৰা ₹ ৫ মূল্যৰ এটা মুদ্ৰা মুকলি কৰি উদ্‌যাপনটো স্মৰণীয় কৰি তোলে।^৭২৭৩ এ ৰাজা, ভাৰতৰ যোগাযোগ আৰু তথ্যপ্ৰযুক্তি মন্ত্ৰ্যালয়ৰ কেবিনেট মন্ত্ৰীয়ে বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ বিশেষ ডাকটিকটটো মুকলি কৰে। প্ৰথমটো ডাকটিকট জি কে ভাছানে, জাহাজ পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ কেবিনেট মন্ত্ৰীয়ে গ্ৰহণ কৰে।

মুম্বাই মুদ্ৰণালয়ে ₹ ৫ৰ মুদ্ৰাত থকা একে ছবিৰে ১,০০০ টকাৰ এটা স্মাৰক মুদ্ৰা জাৰি কৰিছিল। ই ভাৰত গণৰাজ্যৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত জাৰি কৰা প্ৰথম ১,০০০ টকাৰ মুদ্ৰা আছিল। এই মুদ্ৰাটো চলাচলৰ বাবে নথকা বৈধ মুদ্ৰা (NCLT) আছিল।^৭৪

১৯৫৪ চনৰ ১ এপ্ৰিলত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে ₹ ১,০০০ মূল্যৰ এখন নোট মুকলি কৰিছিল। ইয়াত বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ বিস্তৃত দৃশ্য দেখুওৱা হৈছিল আৰু ইয়াৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। ১৯৭৫ চনত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ নেতৃত্বাধীন চৰকাৰে ক'লা ধন নিয়ন্ত্ৰণৰ উদ্দেশ্যে সকলো ₹ ১,০০০ মূল্যৰ নোট বিমুদ্ৰাকৰণ কৰিছিল। এই নোটসমূহ এতিয়া সংগ্ৰাহকৰ মাজত জনপ্ৰিয়।^৭৫

২০১০ চনত তেতিয়াৰ তামিলনাডুৰ মুখ্যমন্ত্ৰী এম কৰুণানিধিয়ে উচ্চ উৎপাদনক্ষম ধানৰ এটা প্ৰজাতি ছেম্মাই ধানৰ নাম মন্দিৰৰ নিৰ্মাতা ৰাজাৰাজ চোলৰ সহস্ৰাব্দ বৰ্ষ উপলক্ষ্যে ৰাজা ৰাজন-১,০০০ ৰাখিছিল।^৭৬

গ্ৰহণযোগ্যতা

মন্দিৰটোৱে "স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য, চিত্ৰকলা আৰু ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণত চোলসকলৰ উজ্জ্বল কৃতিত্বৰ সাক্ষ্য বহন কৰে।" ^৬ সেই সময়ৰ বহুতো সমসাময়িক গ্ৰন্থত, যেনে মুভৰ উলা আৰু কলিংগট্টুপৰণিত, মন্দিৰটোৰ উল্লেখ আছে। চেটাৰ্জীৰ মতে, তামিল স্থাপত্যই এই মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, গংগাইকোণ্ডচোলপুৰমত নিজৰ সৰ্বোচ্চ ৰূপ লাভ কৰিছিল।^৭৭ ভাৰত চৰকাৰে মন্দিৰটোক ঐতিহ্যস্থল হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে ইয়াক সংৰক্ষিত স্মৃতিসৌধ হিচাপে পৰিচালনা কৰে। মন্দিৰটো তামিলনাডুৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় পৰ্যটনস্থলী।^১৪

মন্দিৰটো গংগাইকোণ্ডচোলপুৰমৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ আৰু দাৰাসুৰমৰ ঐৰাৱতেশ্বৰ মন্দিৰৰ সৈতে বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান হিচাপে ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাই ঘোষণা কৰিছে। এই তিনিওটা মন্দিৰক মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ বুলি কোৱা হয়।^৯ এই তিনিওটা মন্দিৰৰ মাজত বহুতো সাদৃশ্য আছে। কিন্তু প্ৰতিটো মন্দিৰৰ নিজা বিশেষ নক্সা আৰু ভাস্কৰ্যৰ উপাদান আছে।^৭৮ এই তিনিওটা মন্দিৰ ১০মৰপৰা ১২শ শতিকাৰ ভিতৰত চোলসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল। হিন্দুসকলে এতিয়াও এই মন্দিৰসমূহৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে। এই মন্দিৰসমূহক "মহান জীৱন্ত" বুলি কোৱা হয়, কাৰণ আধুনিক সময়তো এইবোৰত সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু পূজাৰ কাৰ্য চলি আছে।^৭৯

সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান

তাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত প্ৰতি বছৰে ফেব্ৰুৱাৰী মাহত মহা শিৱৰাত্ৰিৰ সময়ত নৃত্য উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী নৃত্যৰ বিভিন্ন প্ৰধান শৈলীৰ শিল্পী আৰু আঞ্চলিক দলসমূহে ১০ দিনীয়া বৃহন নাট্যাঞ্জলি উৎসৱত নিজৰ নৃত্য পৰিৱেশন কৰে।^৮০

ৰথ উৎসৱ

মন্দিৰৰ ৰথটো ২০১৫ চনৰ ২০ এপ্ৰিলত শ্ৰী ৰামৰ মন্দিৰৰ সন্মুখৰপৰা পৰীক্ষামূলকভাৱে চলোৱা হৈছিল। এই অনুষ্ঠান বৃহৎসংখ্যক লোকে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল।^৮১ ন দিন পাছত মন্দিৰৰ ৰথৰ প্ৰথম শোভাযাত্ৰা অনুষ্ঠিত হয়। বাতৰি অনুসৰি, বিগত এশ বছৰত এই মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এইটোৱেই আছিল প্ৰথম এনে শোভাযাত্ৰা।^৮২

উপন্যাস

কল্কি কৃষ্ণমূৰ্তি নামৰ এজন প্ৰখ্যাত তামিল ঔপন্যাসিকে ৰাজাৰাজৰ জীৱনৰ আধাৰত পোন্নিয়িন ছেলভন নামৰ এখন ঐতিহাসিক উপন্যাস লিখিছিল।^৮৩ আন এজন তামিল লেখক বালাকুমাৰণে ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ জীৱন আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বিষয়-বস্তু লৈ উদয়াৰ নামৰ এখন উপন্যাস লিখিছিল।^৮৪

প্ৰশাসন

মন্দিৰটো বৰ্তমান বাবাজী ৰাজা ভোসলে ছত্ৰপতিৰদ্বাৰা পৰিচালিত আৰু ব্যৱস্থাপিত হয়। তেওঁ তাঞ্জাভুৰ মাৰাঠা ৰাজ্য ৰাজপৰিয়ালৰ মুৰব্বী। তেওঁ তাঞ্জাভুৰ প্ৰাসাদ দেৱস্থানমৰ বংশানুক্ৰমিক ন্যাসৰক্ষক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানটোৱে পূৰ্বৰ তাঞ্জোৰ অঞ্চলৰ ৮৮টা মন্দিৰৰ লগতে বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰো পৰিচালনা অব্যাহত ৰাখিছে। কিছুমান তামিল জাতীয়তাবাদ গোটে তামিলনাডু চৰকাৰক এই অধিকাৰ বাতিল কৰিবলৈ আবেদন কৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ মতে, তেওঁ চোল বা তামিল বংশৰ নহয়। প্ৰতিবাদকাৰীসকলৰ এজন, যি বৃহৎ মন্দিৰ অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ সমিতিৰ সমন্বয়কো, তেওঁৰ মতে বাবাজী ভোসলে তাঞ্জাভুৰৰ মাৰাঠা ৰজাসকলৰ আইনগত উত্তৰাধিকাৰীও নহয়।^৮৫

চিত্ৰসম্ভাৰ

মন্দিৰটোত বহুতো ভাস্কৰ্য, উত্থিত খোদিত চিত্ৰ আৰু দেৱালচিত্ৰ আছে।^৮৬

তথ্যসূত্ৰ

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Prasanna Kumar Acharya. (2010). An encyclopaedia of Hindu architecture. Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass). ISBN 978-81-7536-534-6
• Prasanna Kumar Acharya. (1997). A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations. Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass). ISBN 978-81-7536-113-3
• Vinayak Bharne; Krupali Krusche. (2014). Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India. Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-6734-4
• S.R. Balasubrahmanyam. (1975). Middle Chola Temples. Thomson Press. ISBN 978-9060236079
• Ching, Francis D.K. (2007). A Global History of Architecture. John Wiley and Sons. পৃ. 338–339. ISBN 978-0-471-26892-5
• Alice Boner. (1990). Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0705-1
• Alice Boner; Sadāśiva Rath Śarmā. (2005). Silpa Prakasa. Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass). ISBN 978-8120820524
• A.K. Coomaraswamy; Michael W. Meister. (1995). Essays in Architectural Theory. Indira Gandhi National Centre for the Arts. ISBN 978-0-19-563805-9
• Dehejia, V. (1997). Indian Art. Phaidon: London. .
• Adam Hardy. (1995). Indian Temple Architecture: Form and Transformation. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-312-0
• Adam Hardy. (2007). The Temple Architecture of India. Wiley. ISBN 978-0470028278
• Adam Hardy. (2015). Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings. Indira Gandhi National Centre for the Arts. ISBN 978-93-81406-41-0
• Harle, J.C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art,
• Monica Juneja. (2001). Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories. Orient Blackswan. ISBN 978-8178242286
• Stella Kramrisch. (1976). The Hindu Temple Volume 1. Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press). ISBN 978-81-208-0223-0
• Stella Kramrisch. (1979). The Hindu Temple Volume 2. Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press). ISBN 978-81-208-0224-7
• Michael W. Meister; Madhusudan Dhaky. (1986). Encyclopaedia of Indian temple architecture. American Institute of Indian Studies. ISBN 978-0-8122-7992-4
• George Michell. (2000). Hindu Art and Architecture. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-20337-8
• Michell, George. (1988). The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms. University of Chicago Press. ISBN 0-226-53230-5
• Man, John. (1999). Atlas of the Year 1000. Penguin Books. ISBN 0-7946-0011-5
• Thapar, Binda. (2004). Introduction to Indian Architecture. Periplus Editions. পৃ. 43, 52–53. ISBN 0-7946-0011-5
• T. A. Gopinatha Rao. (1993). Elements of Hindu iconography. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0878-2
• Ajay J. Sinha. (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. ISBN 978-0-87413-684-5
• Burton Stein. (1978). South Indian Temples. Vikas. ISBN 978-0706904499
• Burton Stein. (1989). The New Cambridge History of India: Vijayanagara. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-26693-2
• Burton Stein; David Arnold. (2010). A History of India. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-2351-1
• Kapila Vatsyayan. (1997). The Square and the Circle of the Indian Arts. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-362-5

বাহ্যিক সংযোগ

• তাঞ্জাভুৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, ভাৰত চৰকাৰৰ ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় কলা কেন্দ্ৰ
• বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, তামিলনাডু পৰ্যটন
• দক্ষিণ মেৰু: বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, ভাৰত চৰকাৰ
• শিল্প আৰু পুৰাতত্ত্বৰ ৱেবছাইটত আলোকচিত্ৰসমূহ
• ইউনেস্কোৰ মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ