মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অসমৰ এক অন্যতম ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান। ই কেৱল ৰাজ্যখনৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে নহয়, ভাৰত-ভূটান সীমান্তৱৰ্তী উপ-হিমালয় অঞ্চলৰ অৰণ্য, নদী-উপত্যকা আৰু ঘাঁহনিভিত্তিক বাসস্থানসমূহ একেলগে সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিবলৈও গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই উদ্যান ইউনেস্কোৰ দ্বাৰা প্ৰাকৃতিক বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান হিচাপে স্বীকৃত; লগতে ই ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প সংৰক্ষিত বনাঞ্চল (Project Tiger Reserve), হস্তী সংৰক্ষিত বনাঞ্চল (Elephant Reserve) আৰু বায়’ছফিয়েৰ ৰিজাৰ্ভ (Biosphere Reserve) ৰূপেও পৰিগণিত।
অৱস্থান আৰু সীমা
মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান গুৱাহাটীৰ পৰা প্ৰায় ১৭৬ কিলোমিটাৰ আঁতৰত, বাক্সা জিলাৰ উত্তৰাংশত, ভূটান পৰ্বতশ্ৰেণীৰ পাদদেশত অৱস্থিত। ইয়াৰ উত্তৰত মানস নদী আৰু ভূটান ৰাজ্য; দক্ষিণত বাঁহবাৰী, পালসিগুৰি আৰু কাটাঝাৰ গাঁও; পশ্চিমত সোণকোষ নদীৰ দিশৰ পৰা পূবে ধনশিৰি নদীলৈকে উদ্যানখন বিস্তৃত বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। মানসৰ উত্তৰ সীমান্তৰ কাষত ভূটানৰ ৰয়েল মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অৱস্থিত, যাৰ সৈতে ই সংলগ্ন; এই সংলগ্নতা সীমান্ত-অতিক্ৰমী বন্যপ্ৰাণীৰ চলাচল আৰু বাসস্থান সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ তাৎপৰ্য বহন কৰে।
উদ্যানখনৰ মুঠ আয়তন ৫০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা ৬১–১১০ মিটাৰৰ ভিতৰত উল্লেখ কৰা হৈছে। নিকটৱৰ্তী চহৰ হিচাপে বৰপেটা ৰোডৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়।
নামকৰণ
উদ্যানখনৰ নামকৰণ উদ্যান-মধ্যেদি বোৱা ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ এক প্ৰধান উপনৈ মানস নদীৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা বুলি ধৰা হয়। জনবিশ্বাসত এই নদীৰ নাম হিন্দু ধৰ্মৰ দেৱী মনসাৰ নামৰ সৈতে সংযুক্ত বুলিও কোৱা হয়; সেই সূত্ৰে ‘মানস’ নামৰ জনপ্ৰচলিত ব্যুৎপত্তি ব্যাখ্যা কৰা হয়।
ইতিহাস আৰু সংৰক্ষণ-মৰ্যাদা
মানস অঞ্চলক অতীতত সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। এক সময়ত গৌৰীপুৰৰ ৰজাই ইয়াক চিকাৰ-স্থলী ৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলিও জনা যায়।
আধুনিক সংৰক্ষণ ইতিহাসত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলফলক দেখা যায়—
- ১ অক্টোবৰ ১৯২৮: মানসক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়।
- ১৯৭৩: ইয়াত ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰা হয়।
- ১৯৮৫: ইউনেস্ক’ই মানসক বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান হিচাপে ঘোষণা কৰে।
- ১৯৯০: মানসক ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা হয়।
মানস ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল (Tiger Reserve) কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান সীমাৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই অসমৰ পাঁচখন জিলাৰ বিভিন্ন অংশ লৈ গঠিত বুলি উল্লেখ কৰা হয়—কোকৰাঝাৰ জিলা, চিৰাং জিলা, বাক্সা জিলা, ওদালগুৰি জিলা আৰু দৰং জিলা।
প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ: নদী, জলবায়ু আৰু ঋতুচক্ৰ
মানস অঞ্চল অধোক্ৰান্তীয় মণ্ডলৰ অন্তৰ্ভুক্ত বুলি ধৰা হয় আৰু ইয়াৰ জলবায়ু সেমেকা ক্ৰান্তীয় ধৰণৰ। উদ্যানখনত সাধাৰণতে তিনিটা ঋতু অনুভূত হয়—গ্ৰীষ্ম, বৰ্ষা আৰু শীত।
ঋতুভিত্তিক বৈশিষ্ট্যসমূহ:
- শীতকাল: ডিচেম্বৰ পৰা ফেব্ৰুৱাৰী। জলবায়ু শুকান আৰু নাতিশীত; সৰ্বোচ্চ গড় উষ্ণতা প্ৰায় ২৫°সে. আৰু সৰ্বনিম্ন গড় উষ্ণতা প্ৰায় ১৫°সে. বুলি উল্লেখ আছে।
- গ্ৰীষ্মকাল: মাৰ্চ পৰা মে। গৰম আৰু সেমেকা; সৰ্বোচ্চ গড় উষ্ণতা ৩৭°সে. পৰ্যন্ত হয় বুলি কোৱা হয়।
- বৰ্ষাকাল: জুন পৰা ছেপ্তেম্বৰ। এই সময়ত যথেষ্ট বৰষুণ হয়; বাৰ্ষিক গড় বৰষুণৰ পৰিমাণ ৩৩৩ মি.মি. বুলি উল্লেখ আছে।
নদীব্যৱস্থাৰ দিশত, মানস নদী উদ্যানখনৰ পশ্চিম দিশেৰে বৈ গৈ দুটা উপনৈত বিভক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে—বেঁকী আৰু ভলকাডুবা। মানসৰ উপৰিও আন পাঁচখন উপনৈও উদ্যানৰ মাজেৰে বয় বুলি উল্লেখ আছে (কিন্তু নামসমূহ এই তথ্যত দিয়া হোৱা নাই)।
উদ্ভিদজগত আৰু বাসস্থানৰ প্ৰকাৰ
মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ আধাৰ মূলতঃ অৰণ্য-ঘাঁহনি-নদী উপত্যকা—এই একাধিক বাসস্থানৰ সংমিশ্ৰণ। উৎস-তথ্য অনুসৰি মানসত দেখা পোৱা উদ্ভিদসমষ্টিৰ মুখ্য ধৰণসমূহ হ’ল—
- উপ-হিমালয়ৰ পলসুৱা মাটিৰ অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য
- পূব হিমালয়ৰ আৰ্দ্ৰ মিশ্ৰিত পৰ্ণপাতী অৰণ্য (আৰ্দ্ৰ আৰু শুষ্ক দুয়ো ধৰণ উল্লেখিত)
- নামনি পলসুৱা মাটিৰ ঘাঁহনি আৰু অৰণ্য (Savanna Woodland)
- অসম উপত্যকাৰ পলসুৱা মাটিৰ অৰ্ধ-চিৰসেউজ ঘাঁহনি
উদ্যানখনত এতিয়ালৈকে ৫৪৩ বিধ উদ্ভিদ প্ৰজাতি পোৱা গৈছে বুলি উল্লেখ আছে। এই সংখ্যাৰ ভিতৰত—
- ৩৭৪ বিধ দ্বিবীজপত্ৰী (ইয়াৰ ভিতৰত ৮৯ বিধ বৃক্ষ)
- ১৩৯ বিধ একবিজপত্ৰী
- ৩০ বিধ ঢেঁকীয়াজাতীয় উদ্ভিদ
ঘাঁহনি অঞ্চল বিস্তীৰ্ণ; খেৰ, ইকৰা, খাগৰি, নল আদি ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদৰ উল্লেখ কৰা হয়। অৰণ্যৰ ভিতৰুৱা অংশত বিভিন্ন গছ-গছনি দেখা যায়; উদাহৰণস্বৰূপে জামুক, ৰঙা কাঞ্চন, শিমলূ, ঔটেঙা আদিৰ নাম উল্লেখযোগ্য।
বন্যপ্ৰাণী: স্তন্যপায়ী, পক্ষী, সৰীসৃপ আৰু উভচৰ
মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আপুৰুগীয়া আৰু লুপ্ত-প্ৰায় প্ৰজাতিৰ বাসস্থান হিচাপে বিশেষভাৱে খ্যাত। ইয়াত নল গাহৰি (নল গাহৰি) আৰু সোণালী বান্দৰ (সোণালী বান্দৰ)ৰ দৰে বিৰল প্ৰাণীৰ উপস্থিতি মানসক আন্তর্জাতিক পৰ্যায়তো উল্লেখযোগ্য কৰি তুলিছে। লগতে বনৰীয়া ম’হ (বনৰীয়া ম’হ)ৰ এক প্ৰধান আশ্ৰয়স্থলী হিচাপেও মানসৰ খ্যাতি আছে।
উৎস-তথ্য অনুসৰি মানসত পোৱা গৈছে—
- ৫৫ বিধ স্তন্যপায়ী
- ৪৫০ প্ৰকাৰৰ পক্ষী
- ৫০ বিধ সৰীসৃপ
- ৩ বিধ উভচৰ
স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য:
- হাতী
- এশিঙীয়া গঁড়
- বনৰীয়া ম’হ
- ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ আৰু নাহৰফুটুকী বাঘ
- গোধাফুটুকী
- টুপীমূৰীয়া বান্দৰ, মলুৱা বান্দৰ, লাজুকী বান্দৰ, হলৌ বান্দৰ, আৰু সোণালী বান্দৰ
- উদ আৰু ভালুক
- খটীয়া পহু, সুগৰী পহু, দল-হৰিণা, শৰপহু
- জহামাল, হাগা গেন্দেৰা, মুচি গেন্দেৰা
- নল গাহৰি
পক্ষীৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কিছুমান:
প্ৰশাসন আৰু ব্যৱস্থাপনা
উদ্যানখনৰ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব ভাৰত চৰকাৰৰ পৰিৱেশ আৰু বন মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ব্যৱস্থাপনাগত সুবিধাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখন তিনিটা ৰেঞ্জত বিভক্ত:
- পশ্চিম ৰেঞ্জ: পানবাৰী
- কেন্দ্ৰীয় ৰেঞ্জ: বৰপেটা ৰোডৰ ওচৰৰ বাঁহবাৰী
- পূব ৰেঞ্জ: পাঠশালাৰ সমীপৰ ভূঞাপাৰা
ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ প্ৰশস্ততা (পাঁচখন জিলালৈ বিস্তাৰিত)ৰ বাবে মানস-সংলগ্ন সংৰক্ষণ সিদ্ধান্তসমূহ প্ৰায়ে আন্তঃজিলা স্তৰত সমন্বয়ৰ বিষয় হৈ উঠে বুলি বুজা যায়।
তাৎপৰ্য
মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ মূল তাৎপৰ্য ত্ৰিমাত্ৰিক—জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ, সীমান্তৱৰ্তী ভূদৃশ্যৰ পৰিবেশগত স্থিতিশীলতা, আৰু বিপন্ন/দুৰ্লভ প্ৰজাতিৰ বাসস্থান সুৰক্ষা। ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য স্বীকৃতি, ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প, হস্তী সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বায়’ছফিয়েৰ ৰিজাৰ্ভ—এই একাধিক মৰ্যাদাই মানসক অসম তথা ভাৰতৰ সংৰক্ষণ-নক্সাত এক কেন্দ্ৰীয় স্থান দিছে। বিশেষকৈ নল গাহৰি আৰু সোণালী বান্দৰৰ দৰে বিৰল প্ৰজাতিৰ আশ্ৰয়স্থলী হিচাপে মানসৰ বৈজ্ঞানিক আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণগত গুৰুত্ব অতি উচ্চ।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।