ফুটুকী হৰিণ

ফুটুকী হৰিণ বা চিতল হৰিণ (Axis axis) ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা হৰিণৰ এক প্ৰজাতি। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়।

ব্যুৎপত্তি

"চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: ) নামটো হিন্দী ভাষাৰ cītal (चीतল) শব্দৰপৰা আহিছে। ই মূলতঃ সংস্কৃত শব্দ (চিত্ৰল)-ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া।" চিতাবাঘ নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিঁচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে ফুটুকী হৰিণ বুলি কোৱা হয়।

শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী

১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক Cervus axis হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।^১ ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক Cervus বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ Axis-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।^২ ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে Axis-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।^৩ পূৰ্বতে Hyelaphus বংশটোকো Axis-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।^৪ কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে Axis আৰু Hyelaphus-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।^৫ সেই বছৰৰে শেষৰফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে Hyelaphus বংশটো Axis-তকৈ Rusa বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে Axis বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত Hyelaphus-ৰপৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে দল-হৰিণ (Rucervus duvaucelii) আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (Rucervus schomburgki)-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। অনুমাণিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ Rucervus বংশৰপৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:^৬

প্ৰাৰম্ভিকৰপৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা Axis প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰপৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।^৭ থাইলেণ্ডৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ মেলাইয়ান ভালুক, ষ্টেগডন, মেথোন, বনৰীয়া ম’হ আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।^৮

বিৱৰণ

ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]]

ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]]

ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰপৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ব মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।^৯ ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।^১০

শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।^১০ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।^১১ ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।^১২ ইয়াৰ উপৰি পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।^১৩১৪

ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]]

প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।^১০ এই শিংবোৰ প্ৰায় 1 মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়।^১৫ অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।^১৬১৭ আবদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।^১৮

খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেণ্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।^৯ ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেণ্টেল ফৰ্মূলা হ’ল, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।^১০ প্ৰায় 1 মিটাৰ দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।^১২ খটীয়া পহু (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।^১২ বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।^১৯ ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।^৯

বিতৰণ আৰু বাসস্থান

ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]]

ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]]

ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি ভাৰত, নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ আৰু শ্ৰীলংকাৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।^২০ ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব ৰাজস্থান আৰু গুজৰাট; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ পশ্চিমবংগ, ছিকিমৰপৰা পশ্চিম অসমলৈকে আৰু ভূটানৰ 1100 মিটাৰ উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰি সুন্দৰবন আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।^২০ আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।^২১ ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।^২১২২

ইণ্ডোনেছিয়া

ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ কৰাৰ পাছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰপৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।^২৩ প্ৰাসাদখনত অত্যধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰপৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।^{২৪২৫২৬}

অষ্ট্ৰেলিয়া

১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰপৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।^২৭২৮

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ

১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰপৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰপৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।^২৯

ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰপৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।^৩০ মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।^৩১ ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।^৩২

ইহঁতক হাৱাই দ্বীপতো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰপৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।^৩৩ বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰপৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।^৩৪

১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।^৩৫ ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।^৩৬

ক্ৰৱেছিয়া

১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰপৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক ক্ৰৱেছিয়াৰ মূল ভূ-খণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।^৩৭

কলম্বিয়া

এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।^৩৮

আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ

ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা 80 F বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰপৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।^২১ এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰপৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰপৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।^১০ গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰিণে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।^৩৯

যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগিমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰপৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেত পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।^২১ ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় 1.5 মিটাৰ পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জঁপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পছন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ 300 মিটাৰ দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।^১২

ফুটুকী হৰিণে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।^১৫৪০ সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।^১০ পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।^৪১ টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।^১৫ বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।^৪২ জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰপৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।^৪০

ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]]

ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত বাঘ, নাহৰফুটুকী বাঘ, অজগৰ সাপ আৰু ৰাংকুকুৰ অন্যতম। হেঁপাহ, শিয়াল আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।^২১

ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেতসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।^১০ অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা ৰঙা হৰিণৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।^১২ এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।^২১৪৩ গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।^১২ আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে একপ্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।^১৫ বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে ঘৰ-শালিকা আৰু হনূমান বান্দৰৰ বিপদৰ সংকেতসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।^১২

ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]]

মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগিমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰপৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰফালে কৰি তাৰপৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰপিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো শৰপহুৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু দল-হৰিণৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।^১২ এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।^২১

হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।^১২ ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।^৯ ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু হনূমান বান্দৰৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰপৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰদ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰদ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰপৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।^২১ ইয়াৰ উপৰি হনূমান বান্দৰে গছৰপৰা পেলাই দিয়া Terminalia bellirica (ভোমোৰা) আৰু Phyllanthus emblica (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খায়ো ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে শৰপহুৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।^৪০

খাদ্যভ্যাস

ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]]

ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খায়ে জীৱন-ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পছন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰপৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে Moghania প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পছন্দ কৰে। কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰপৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ Ficus (ডিমৰু আদি), মে’ৰপৰা জুন মাহলৈকে Cordia myxa (লহজান) আৰু জুনৰপৰা জুলাই মাহলৈকে Syzygium cumini (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।^২১ একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।^১২ কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেণ্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।^৪৪ সুন্দৰবনৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালিত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।^২১

প্ৰজনন

ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]]

ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰপৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।^১২

পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো-সিটোৰপৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰপৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আবদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰপৰা দহ বছৰহে হয়।^১২২১

সংৰক্ষণ স্থিতি

ফুটুকী হৰিণক আইইউচিএন-ৰঙা তালিকাত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান।" ^২০ বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।^২০ এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত^২২ আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।^২০ ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।^২০

ফুটুকী হৰিণক আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ, আৰ্জেণ্টিনা, অষ্ট্ৰেলিয়া, ব্ৰাজিল, চিলি, মেক্সিকো, পাৰাগুৱে, উৰুগুৱে আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।^২০ ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।^৪৫

২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰপৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, ইউৰোপীয় ইউনিয়নে ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছে।^৪৬