হলৌ বান্দৰ

হলৌ বান্দৰ (Hoolock gibbon) গিবন পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এবিধ বনমানুহ। ভাৰতৰ বনাঞ্চলত পোৱা একমাত্ৰ বনমানুহ হিচাপে ইয়াৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে। অসমৰ যোৰহাট জিলাত অৱস্থিত হোলোঙাপাৰ গিবন অভয়াৰণ্য এই প্ৰাণীবিধৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা ৰাজ্যখনৰ একমাত্ৰ অভয়াৰণ্য, আৰু হলৌ বান্দৰ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ই এক প্ৰতীকী মৰ্যাদা বহন কৰে। গিবনসমূহৰ ভিতৰত হলৌ বান্দৰক দ্বিতীয় বৃহৎ প্ৰজাতি বুলি ধৰা হয়।

শ্ৰেণীবিভাজন আৰু প্ৰজাতি

বান্দৰৰ শেহতীয়া শ্ৰেণীবিভাজনত হলৌ বান্দৰক Hylobates গোত্ৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। এই গোত্ৰক আকৌ চাৰিটা উপগোত্ৰত ভাগ কৰা হৈছে বুলিও কোৱা হয়।

হলৌ বান্দৰৰ দুটা প্ৰজাতি স্বীকৃত—

• পশ্চিম-দেশীয় হলৌ বান্দৰ (Hoolock hoolock)
• পূব-দেশীয় হলৌ বান্দৰ (Hoolock leuconedys)

দেহ-গঠন আৰু বাহ্যিক বৈশিষ্ট্য

হলৌ বান্দৰৰ দেহৰ দৈৰ্ঘ্য সৰ্বাধিক প্ৰায় ৯০ ছে. মি. পৰ্যন্ত হোৱা বুলি উল্লেখ আছে, আৰু ওজন সাধাৰণতে ৬–৮ কি.গ্ৰা.। মতা আৰু মাইকীৰ আকাৰ প্ৰায় একে ধৰণৰ যদিও গাৰ নোমৰ ৰঙত স্পষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়।

• মতা সাধাৰণতে ক’লা বৰণৰ।
• মাইকীৰ গাৰ নোম মটীয়া; বুকু আৰু ডিঙিৰ ৰং তুলনামূলক ডাঠ।
• চকু আৰু মুখৰ চাৰিওকাষে বগা আঙঠিৰ দৰে দাগ থকা বাবে মুখত “মুখা”ধৰণৰ ৰূপ প্ৰকাশ পায় বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।

বিস্তৃতি আৰু আবাসভূমি

হলৌ বান্দৰৰ আবাসভূমি উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰা ম্যানমাৰলৈকে বিস্তৃত। উত্তৰ-পূব ভাৰতত বিশেষকৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ দক্ষিণ আৰু দিবাং নদীৰ পূব পাৰে ইয়াৰ বসতি থকা বুলি উল্লেখ আছে। তাৰোপৰি উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ আন ৰাজ্যসমূহতিও ই বাস কৰে বুলি জনা যায়।

আবাসভূমিৰ দিশত হলৌ বান্দৰ মূলতঃ বৃক্ষবাসী; ই গছত বাস কৰে আৰু সাধাৰণতে দিনৰ ভাগত খাদ্যৰ সন্ধান কৰে। এই বৈশিষ্ট্যই ইয়াক অৰণ্য-বাসস্থানৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত কৰি ৰাখে আৰু বন-অৱক্ষয়ৰ প্ৰভাৱলৈ সংবেদনশীল কৰি তোলে।

আচৰণ, সমাজ-জীৱন আৰু যোগাযোগ

হলৌ বান্দৰ সাধাৰণতে একগামী যোৰ হিচাপে বাস কৰে। ইহঁতৰ স্থান-ব্যৱহাৰ “গৃহ অঞ্চল” (home range) ধাৰণাৰ দ্বাৰা বুজাব পাৰি; উল্লেখ অনুসৰি এই গৃহ অঞ্চল ৩০০–৪০০ হেক্টৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। দৈনিক চলাচলত ইহঁতে সাধাৰণতে কোনো এটা অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰায় ৬০০ মিটাৰলৈকে ফুৰা-চকা কৰে বুলি তথ্য পোৱা যায়।

যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত হলৌ বান্দৰৰ সুতীব্ৰ চিঞৰ বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ—

• এই চিঞৰে পৰিয়ালৰ সদস্যৰ মাজত যোগাযোগ বজাই ৰাখে।
• লগতে অন্য গোটৰ বান্দৰক নিজৰ অঞ্চল/সীমাৰ কৰ্তৃত্ব সম্পৰ্কে সোঁৱৰাই দিয়াৰ কামো কৰে।
• মতা-মাইকী উভয়ে চিঞৰিব পাৰে।
• বৈজ্ঞানিক তথ্যৰ আধাৰত প্ৰত্যেকটো হলৌ বান্দৰৰ মাত বা চিঞৰ পৃথক (ভিন্ন) হয় বুলি উল্লেখ আছে।

খাদ্যাভ্যাস

হলৌ বান্দৰ মূলতঃ ফলাহাৰী, যদিও ইয়াৰ খাদ্যত একাধিক উপাদান থাকে। উল্লিখিত অনুপাত অনুসৰি—

• ৬৫% ফল
• ১৩% পাত
• ১২% গছৰ কোমল ঠাৰি বা গছৰ আগ
• ৫% ফুল
• ৫% পোক-পতংগ, চৰাইৰ কণী আদি

এই খাদ্য-ৰচনাই দেখুৱায় যে ফল-মূলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা সৰ্বাধিক, কিন্তু পাত, কোমল ঠাৰি আৰু জীৱজ খাদ্যও পৰিপূৰকভাৱে গ্ৰহণ কৰে।

প্ৰজনন আৰু জীৱনচক্ৰ

হলৌ বান্দৰৰ আয়ুসকাল সম্পৰ্কে উৎসত দুইধৰণৰ উল্লেখ আছে—এক মতে প্ৰায় ৪০ বছৰ, আন এক মতে সাধাৰণতে প্ৰায় ২৫ বছৰমান। এইকাৰণে নিশ্চিত সংখ্যাৰ সলনি, আয়ুস তুলনামূলক দীৰ্ঘ হ’ব পাৰে বুলি কোৱা সংগত।

প্ৰজনন সম্পৰ্কত উল্লেখযোগ্য তথ্যসমূহ—

• প্ৰায় ৪ বছৰ বয়সত প্ৰজননক্ষম হয়।
• প্ৰজননৰ ঋতু বাৰিষা।
• ই তিনি বছৰৰ মূৰে মূৰে সাধাৰণতে এটাকৈ পোৱালিৰ জন্ম দিয়ে।
• পোৱালিৰ জন্ম নৱেম্বৰ–ফেব্ৰুৱাৰীৰ ভিতৰত হোৱা বুলি উল্লেখ আছে।
• গৰ্ভধাৰণৰ সময় প্ৰায় ৭ মাহ।
• জন্মৰ আৰম্ভণিতে পোৱালিৰ গাৰ নোম গাখীৰ-বগা; প্ৰায় ৬ মাহৰ পিছৰ পৰা ৰং ডাঠ হৈ ক’লা হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।
• সাধাৰণতে ৮–১০ বছৰৰ ভিতৰত পূৰ্ণবয়স্ক হয়।

সংৰক্ষণ অৱস্থা আৰু আইনী সুৰক্ষা

হলৌ বান্দৰ এক লুপ্তপ্ৰায় বন্যপ্ৰাণী। ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ আইন অনুসৰি ইয়াক ১ নং তালিকাভুক্ত প্ৰাণী হিচাপে ধৰা হৈছে। সেয়েহে—

• ধৰা,
• মৰা,
• কিনা-বেচা কৰা,
• বা ঘৰত আৱদ্ধ কৰি ৰখা

ই সকলো আইন মতে দণ্ডনীয় অপৰাধ।

অসমত হোলোঙাপাৰ গিবন অভয়াৰণ্য হলৌ বান্দৰৰ বাবে বিশেষ পৰিচিত; নামকৰণ আৰু জনচেতনাৰ দিশৰ পৰা এই অভয়াৰণ্যই সংৰক্ষণ-আলোচনাত গুৰুত্ব পায়।

তাৎপৰ্য

ভাৰতৰ একমাত্ৰ বনমানুহ হিচাপে হলৌ বান্দৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়ন আৰু সংৰক্ষণ নীতি—উভয় ক্ষেত্ৰতে উল্লেখযোগ্য। বৃক্ষবাসী জীৱন, একগামী পৰিয়াল-গঠন, পৃথক-স্বৰৰ চিঞৰ আৰু ফল-নির্ভৰ খাদ্যাভ্যাসে ইয়াক অৰণ্য-বাস্তুতন্ত্ৰৰ সংবেদনশীল সূচক প্ৰজাতি ৰূপে বুজিবলৈ সহায় কৰে। আইনী সুৰক্ষা আৰু অভয়াৰণ্য-ভিত্তিক সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা এই প্ৰাণীবিধ টিকাই ৰখাৰ মূল আধাৰ।

আৰু চাওক

• হোলোঙাপাৰ গিবন অভয়াৰণ্য