শৰপহু

শৰপহু (Sambar) হৈছে পহুৰ ভিতৰত অন্যতম বৃহৎ প্ৰজাতি। দক্ষিণ এছিয়া তথা দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু দেশত ই স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা যায়, আৰু ভাৰতত ইয়াৰ বিস্তৃতি উল্লেখযোগ্য। বৃহৎ আকাৰ, বহুমুখী খাদ্যাভ্যাস আৰু বিভিন্ন অৰণ্য-ভূদৃশ্যত খাপ খুৱাব পৰা ক্ষমতাৰ বাবে ই সংশ্লিষ্ট পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত তৃণভোজী প্রাণীসমষ্টিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। লগতে, বাঘৰ প্ৰিয় চিকাৰ হিচাপে পৰিচিত হোৱাত ই অৰণ্যৰ খাদ্যজাল আৰু শীৰ্ষ শিকারী-শিকার সম্পর্ক বুজাৰ ক্ষেত্ৰতো তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

নামকৰণ আৰু বৈজ্ঞানিক পৰিচয়

শৰপহুৰ বৈজ্ঞানিক নাম Rusa unicolor। সংৰক্ষণ অৱস্থা তথ্যপেটী অনুসৰি ই VU (Vulnerable) শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত।

বিস্তৃতি আৰু আবাস

শৰপহু দক্ষিণ এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বিস্তৃত অঞ্চলত পোৱা যায়। উৎস-টোকাৰ মতে ইয়াৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি তলত দিয়া ক্ষেত্ৰসমূহলৈকে জুৰি আছে—

• দক্ষিণ এছিয়া
• ভাৰত
• চীন
• থাইলেণ্ড
• মালয়েছিয়া
• ইণ্ডোনেছিয়া

ভাৰতৰ ভিতৰত বেলেগ বেলেগ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত শৰপহুৰ উপস্থিতি লক্ষ্য কৰা হয়; উৎস-টোকাত বিশেষকৈ কৰ্ণাটকৰ বিলিগিৰিৰংগা পাহাৰৰ উল্লেখ আছে।

উৎপত্তি আৰু বিবর্তনৰ সূত্ৰ

উৎস-টোকা অনুসৰি কৰ্ণাটকৰ বিলিগিৰিৰংগা পাহাৰত প্লিষ্টচিন যুগৰ শৰপহুৰ জীৱাশ্ম উদ্ধাৰ হোৱাটো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য। এই জীৱাশ্ম-প্ৰমাণৰ আধাৰত শৰপহুৰ উৎপত্তি দক্ষিণ এছিয়াত হৈছিল বুলি ক’ব পৰা যায়। তাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে ই সম্ভৱতঃ অন্যান্য উপযোগী বসতিস্থললৈ বিস্তাৰিত হৈছিল বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ কৰা হৈছে। এই দিশে শৰপহুক দক্ষিণ এছিয়া-কেন্দ্ৰিক এক প্ৰাচীন বিস্তৃতি থকা স্তন্যপায়ী হিচাপে বুজিবলৈ সহায় কৰে।

দৈহিক বৈশিষ্ট্য আৰু উপ-প্ৰজাতিগত ভিন্নতা

শৰপহু পহুৰ ভিতৰত বৃহৎ দেহবিশিষ্ট। সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ উৎস-টোকা অনুসৰি তলত দিয়া ধৰণে চমুকৈ দাঙি ধৰা যায়—

• কান্ধলৈকে উচ্চতা: প্ৰায় ১০২–১৬০ ছে: মি:
• ওজন: প্ৰায় ২২৫–৩২০ কি: গ্ৰা:
• সাধাৰণ আয়ুস: প্ৰায় ১২ বছৰ

উৎস-টোকাত ইয়াৰ উপ-প্ৰজাতিগত ভিন্নতাৰ কথাও স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে। বৰ্তমানলৈকে শৰপহুৰ ৭ বিধ উপ-প্ৰজাতি চিনাক্ত কৰা হৈছে, আৰু ঠাই বিশেষে দৈহিক গঠনত পাৰ্থক্য দেখা যায়। বিশেষকৈ পশ্চিম দিশৰ উপ-প্ৰজাতিসমূহৰ দেহৰ আকাৰ পূব দিশত বিস্তৃত জন্তুসমূহতকৈ ডাঙৰ হোৱা প্রবণতা উল্লেখ কৰা হৈছে। এই ধৰণৰ ভৌগোলিক ভিন্নতা পৰিৱেশ, খাদ্য-উপলব্ধতা আৰু আবাসভিত্তিক চাপৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হ’ব পাৰে বুলি সাধাৰণভাৱে ধাৰণা কৰা হয়, যদিও উৎস-টোকাত ইয়াৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হোৱা নাই।

খাদ্যাভ্যাস

শৰপহু তৃণভোজী। উৎস-টোকা অনুসৰি ই বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক খাদ্য গ্ৰহণ কৰে—

• ঘাঁহ
• পাত
• ফল-মূল

এই বহুমুখী খাদ্যাভ্যাসৰ ফলত ই ভিন্নধৰণৰ আবাসত টিকি থাকিবলৈ সক্ষম হয়, আৰু বনাঞ্চলৰ উদ্ভিদসমষ্টিৰ সৈতে ইয়াৰ খাদ্য-সম্পর্ক বন পৰিৱেশৰ শক্তি-প্ৰবাহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ভূমিকা আৰু শিকারী-শিকার সম্পর্ক

শৰপহু বৃহৎ তৃণভোজী হোৱাৰ বাবে অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকাও তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। উৎস-টোকাত বিশেষকৈ উল্লেখ আছে যে শৰপহু বাঘৰ প্ৰিয় চিকাৰ। এই তথ্যই দেখুৱায় যে বৃহৎ শীর্ষ শিকারীসকলৰ খাদ্যশৃংখলত শৰপহু এক উল্লেখযোগ্য শিকার-প্ৰজাতি। ফলস্বৰূপে, কোনো এক অঞ্চলত শৰপহুৰ উপস্থিতি আৰু সংখ্যা শীর্ষ শিকারী তথা সামগ্ৰিক অৰণ্য স্বাস্থ্য মূল্যায়নৰ আলোচনাতো প্ৰাসংগিক হৈ পৰে।

সংৰক্ষণ অৱস্থা

তথ্যপেটী অনুসৰি শৰপহুৰ সংৰক্ষণ অৱস্থা VU। ই প্ৰজাতিটো সুৰক্ষা আৰু দীৰ্ঘকালীন সংৰক্ষণ-দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজনীয়তা সূচায়। অৱশ্যে উৎস-টোকাত হ্ৰাস বা হুমকিৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰণ আৰু অঞ্চলভিত্তিক পৰিস্থিতি বৰ্ণনা কৰা হোৱা নাই; সেয়েহে সেই অংশত ইয়াত কোনো নতুন দাবী যোগ কৰা হোৱা নাই।

তাৎপৰ্য

শৰপহু দক্ষিণ এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বিস্তৃত বনাঞ্চলত পোৱা এক বৃহৎ পহু-প্ৰজাতি হিচাপে প্ৰাণিবৈচিত্ৰ্য অধ্যয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিলিগিৰিৰংগা পাহাৰৰ প্লিষ্টচিন যুগৰ জীৱাশ্ম-প্ৰমাণে ইয়াৰ দক্ষিণ এছিয়াত উৎপত্তিৰ কথা সূচায়, আৰু বৰ্তমানৰ বিস্তৃতি-চিত্রই ইয়াৰ অভিযোজন ক্ষমতা প্ৰকাশ কৰে। তদুপৰি, বাঘৰ প্ৰিয় চিকাৰ হিচাপে শৰপহু খাদ্যজালৰ এক সংযোগ-প্ৰজাতি; সেয়েহে ই অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শিকারী-শিকার গতিশীলতা বুজাত সহায়ক।

আৰু চাওক

• দক্ষিণ এছিয়া
• ভাৰত
• কৰ্ণাটক
• চীন
• থাইলেণ্ড
• মালয়েছিয়া
• ইণ্ডোনেছিয়া