হাতী

হাতী (বৈজ্ঞানিক নাম: Elephas maximus) হৈছে এছিয়া মহাদেশৰ এক প্ৰতীকী বৃহদাকাৰ স্তন্যপায়ী আৰু এলিফাছ (Elephas) গোত্ৰত বৰ্তমান জীয়াই থকা একমাত্ৰ প্ৰজাতি। জৈৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ দিশত ইয়াৰ গুৰুত্ব বিশেষ, কিয়নো ই বিস্তৃত বনভূমি, পানীৰ উৎস আৰু মানুহৰ বসতি—এইবোৰৰ মাজত থকা সম্বন্ধ আৰু সংঘাত দুয়োটাকে স্পষ্টকৈ দেখুৱায়; লগতে বহু অঞ্চলত ই সংৰক্ষণ-সচেতনতাৰ “ফ্লেগশিপ” প্ৰজাতি হিচাপেও বিবেচিত।

পৰিচয় আৰু বিস্তৃতি

এছীয় হাতীৰ স্বাভাৱিক বিস্তৃতি দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ পশ্চিমে ভাৰতৰ কিছু অংশৰ পৰা পূবে বৰ্ণিঅ’লৈকে বিস্তাৰিত বুলি জনা যায়। ই সাধাৰণতে বনৰ ভিতৰত আৰু বন-প্ৰান্তীয় অঞ্চলত চলাচল কৰে, আৰু পানীৰ উৎসৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ৰাখে। খাদ্য আৰু পানীৰ প্ৰয়োজন বেছি হোৱাৰ বাবে বাসস্থান খণ্ডিত হ’লে ইয়াৰ চলাচল-পথত বাধা জন্মে, যাৰ ফলত বহু ঠাইত মানুহ-হাতী সংঘাত বৃদ্ধি পায়।

শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য

এছীয় হাতী এছিয়াৰ ভিতৰত সৰ্ববৃহৎ স্থলচৰ প্ৰাণী। আফ্ৰিকাৰ হাতীৰ সৈতে তুলনা কৰিলে কিছুমান বাহ্যিক লক্ষণত পাৰ্থক্য দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, এছীয় হাতীৰ কপালৰ দুয়োফালে গাঁতৰ দৰে অৱনতি দেখা পোৱা যায়, কিন্তু আফ্ৰিকাৰ হাতীৰ কপাল অধিক সমান বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ছালৰ বৰণ সাধাৰণতে ধূসৰ-মুগা (gray) ধৰণৰ; বহু সময়ত মাটিৰ ধূলি-মাটিৰে ঢাকি থকা দেখা যায়। উৎস-টোকাৰ মতে, এছীয় হাতীৰ ছাল আফ্ৰিকাৰ হাতীতকৈ তুলনামূলকভাবে মিহি।

দাঁত (টাস্ক) আৰু ‘মখনা’

হাতীৰ দাঁত বহু কামত লাগে, বিশেষকৈ পানী বা লোণ আদি গছৰ গা বা শিলৰ ফাঁকৰ পৰা উলিয়াবলৈ। মাইকী হাতীৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে মতা হাতীৰ দৰে দৃশ্যমান দাঁত নাথাকে। আনহাতে কিছুমান মতা হাতীও দাঁতবিহীন হয়; এনে মতা হাতীক ‘মখনা’ বুলি কোৱা হয়। শ্ৰীলংকাৰ হাতীৰ মাজত এই প্ৰবণতা তুলনামূলকভাবে অধিক বুলি জনা যায়।

আচৰণ আৰু সমাজ ব্যৱস্থা

এছীয় হাতী বুদ্ধিমান আৰু সতৰ্ক স্বভাৱৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। দৈনন্দিন আচৰণৰ দিশত ই অধিক সক্ৰিয় থাকে দোকমোকালি আৰু গধূলি সময়ত; অৰ্থাৎ ই “crepuscular” ধৰণৰ সক্ৰিয়তা দেখুৱায়।

সমাজ সংগঠনৰ দিশত সাধাৰণতে মাক-পোৱালিক কেন্দ্ৰ কৰি দল গঠিত হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি, বহু সময়ত পোৱালিৰ সৈতে প্ৰায় তিনিজনী পূৰ্ণবয়স্ক মাইকী হাতী একেলগে থাকে, যদিও প্ৰয়োজন অনুসৰি ১৫জনী পৰ্যন্ত পূৰ্ণবয়স্ক মাইকীৰ বৃহৎ দলো হ’ব পাৰে। কিছু ঋতুত বৃহৎ সমাৱেশত মাক-পোৱালি মিলি ১০০টালৈকে গোট খোৱাৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে।

আগতে আফ্ৰিকাৰ হাতীৰ দৰেই ইয়াৰ দল সদায় পূৰ্ণবয়স্ক মাইকীৰ দ্বাৰা নেতৃত্বপ্ৰাপ্ত বুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল; কিন্তু শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি ইয়াৰ সমাজ ব্যৱস্থা একেৰেখীয়া নহয়—ই পৰিস্থিতি অনুসৰি জটিল আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। আফ্ৰিকাৰ হাতীৰ তুলনাত ইয়াৰ সামাজিক বন্ধন কিছু দুৰ্বল হ’ব পাৰে বুলিও তথ্য পোৱা যায়।

খাদ্যাভ্যাস আৰু বাসস্থান-সম্পৰ্ক

এছীয় হাতী “generalist feeder”—অৰ্থাৎ ই নানা ধৰণৰ উদ্ভিদ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু ঘাঁহ খোৱা (grazing) আৰু গছপাত-ডাল-ছাল খোৱা (browsing) দুয়ো ধৰণৰ আহাৰাভ্যাস দেখুৱায়। এক গৱেষণামূলক তথ্য অনুসৰি ই প্ৰায় ১১২ বিধ উদ্ভিদ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।

পানীৰ ওপৰত ইয়াৰ নিৰ্ভৰশীলতা স্পষ্ট: সাধাৰণতে দৈনিক অন্তত এবাৰ পানী খায়, আৰু চৰণ-চলাচলো পানীৰ উৎসৰ আশেপাশে কেন্দ্ৰিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে। সেয়েহে পানীৰ উৎস নষ্ট বা দূষিত হ’লে হাতীৰ চলাচল-পথ আৰু বনাঞ্চল ব্যৱহাৰত প্ৰভাৱ পৰে।

প্ৰজনন আৰু জীৱনচক্ৰ

মতা হাতী সাধাৰণতে ১২–১৫ বছৰৰ ভিতৰত পূৰ্ণবয়স্ক হয়। ১০ৰ পৰা ২০ বছৰৰ ভিতৰত বহু মতা হাতীৰ ক্ষেত্ৰত বছৰৰ কিছুমান সময়ত “Musth” অৱস্থা আৰম্ভ হয়। এই সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰণ হৰ্মনৰ নিঃসৰণ স্বাভাৱিক সময়তকৈ প্ৰায় ১০০ গুণ বেছি হ’ব পাৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; ফলত আচৰণ অধিক উত্তেজিত আৰু আক্রমণাত্মক হৈ উঠিব পাৰে। Musth কালত চকুৰ কাষৰ paired temporal gland-ৰ পৰা ফেৰোমন নিঃসৰণ হোৱাৰ কথাও বৰ্ণিত।

মাইকী হাতীৰ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় ১৮–২২ মাহ। সাধাৰণতে এটা পোৱালি জন্মে, কেতিয়াবা যুঁৰীয়া পোৱালিও হ’ব পাৰে। পোৱালিৰ গৰ্ভত সম্পূৰ্ণ বিকাশ প্ৰায় ১৯ মাহৰ ভিতৰত সম্পন্ন হয় বুলি কোৱা হৈছে। জন্মৰ সময়ত পোৱালিৰ ওজন প্ৰায় ১০০ কিলোগ্ৰামৰ ওচৰত থাকে।

জীৱনকাল গড়ে প্ৰায় ৬০ বছৰ বুলি ধৰা হয়, যদিও কৃত্ৰিম/বন্দী পৰিৱেশত ৮০ বছৰ পৰ্যন্ত জীয়াই থকা ঘটনাও দেখা গৈছে।

বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন আৰু নামকৰণ

জীৱবিজ্ঞানী কাৰ্ল লিনিয়াছে ১৭৫৮ চনত Elephas গোত্ৰ আৰু Elephas maximus-ৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত আছে। পাছত ১৭৯৮ চনত জৰ্জ কুভিয়াৰে ভাৰতীয় হাতীক Elephas indicus নামেৰে বৰ্ণনা কৰে। পুনৰ ১৮৪৭ চনত কনৰাড জেকব টেমিণ্কে সুমাত্ৰাৰ হাতীক Elephas sumatranus নামেৰে নামকৰণ কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। উৎস-টোকা অনুসৰি এই প্ৰজাতিৰ প্ৰধানকৈ ৩টা উপ-প্ৰজাতিৰ কথা আলোচনা কৰা হয়।

সংৰক্ষণ অৱস্থা আৰু ভাবুকি

হাতী ১৯৮৬ চনৰ পৰা আই ইউ চি এন ৰঙা তালিকাত “সংকটাপন্ন” (EN) অৱস্থাত অন্তৰ্ভুক্ত। যোৱা প্ৰায় তিনিটা দশকত জনসংখ্যা প্ৰায় ৫০% হ্ৰাস পাইছে বুলি তথ্য দিয়া হৈছে। ২০০৩ চনৰ তথ্য অনুসৰি বিশ্বত এছীয় হাতীৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪১,৪১০ৰ পৰা ৫২,৩৪৫ৰ ভিতৰত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।

ইয়াৰ স্থিতিৰ প্ৰধান ভাবুকি হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে—

• বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু বাসস্থানৰ খণ্ডিতকৰণ
• মানুহৰ সৈতে সংঘাত (চৰাই-খেতি, বসতি আৰু চলাচল-পথৰ ওভতানা)

বিস্তৃতিৰ কিছুমান অঞ্চল, যেনে ম্যানমাৰ আৰু ভাৰতৰ বনাঞ্চলসমূহ, হাতী সংৰক্ষণৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি সাধাৰণভাবে বিবেচিত, কিয়নো এই অঞ্চলসমূহত বনভূমি-ব্যৱহাৰৰ দিশপৰিবৰ্তন আৰু মানুহ-হাতী সহাৱস্থান একেলগে চলি থাকে।

তাৎপৰ্য

এছীয় হাতী কেৱল বৃহদাকাৰ বন্যপ্ৰাণী নহয়; ই বন-পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত খাদ্য সন্ধান, চলাচল আৰু পানী-উৎস ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে পৰিৱেশগত সম্পৰ্কৰ এক জীয়াই থকা সূচক। একে সময়তে বাসস্থান সংকোচন আৰু সংঘাতৰ প্ৰভাৱত ইয়াৰ ভবিষ্যৎ নিৰ্ভৰ কৰিছে বন সংৰক্ষণ, ভূদৃশ্য-ভিত্তিক পৰিচালনা আৰু মানুহ-প্ৰকৃতি সম্পৰ্ক সুসমঞ্জস কৰাৰ ওপৰত।

আৰু চাওক

• ভাৰত
• আই ইউ চি এন ৰঙা তালিকা
• ম্যানমাৰ