নাহৰফুটুকী বাঘ

নাহৰফুটুকী বাঘ (বৈজ্ঞানিক নাম: Panthera pardus) ফেলিডি (Felidae) গোত্ৰৰ পেন্থেৰা (Panthera) গণৰ এক উল্লেখযোগ্য বৃহৎ মেকুৰীজাতীয় প্ৰাণী। পেন্থেৰা গণৰ ভিতৰত ই আকাৰত তুলনামূলকভাৱে সৰু সদস্য বুলি গণ্য, কিন্তু তীব্ৰ চপৰা শক্তি, চপলতা আৰু লুকাই লুকাই চিকাৰ কৰা দক্ষতাৰ বাবে ই বহুসংখ্যক পৰিৱেশত সফল ভক্ষক হিচাপে টিকে থাকে। সংৰক্ষণ দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই প্ৰজাতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ বাসস্থান সংকোচন আৰু চোৰাংচিকাৰে ইয়াৰ বহু এলেকাৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিছে।

শ্ৰেণীবিন্যাস আৰু বৈজ্ঞানিক পৰিচয়

নাহৰফুটুকী বাঘৰ আধুনিক জৈৱবৈজ্ঞানিক বৰ্ণনা ১৭৫৮ চনত কাৰ্ল লিনিয়াছে *Systema Naturae* গ্ৰন্থৰ দশম সংস্কৰণত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। সেই সময়ত লিনিয়াছে ইয়াক Felis গণৰ অধীনত ৰাখিছিল; পিছলৈ শ্ৰেণীবিন্যাস বিকাশৰ ধাৰাত এই প্ৰজাতি পেন্থেৰা গণত স্থাপন পায়।

পেন্থেৰা গণৰ অন্য তিনিটা সুপরিচিত বৃহৎ মেকুৰী হ’ল ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ, সিংহ আৰু জাগুৱাৰ। নাহৰফুটুকী বাঘ এই গোটৰ অংশ হিচাপে তুলনামূলক অধ্যয়নত প্ৰায়েই উল্লেখ হয়, কিয়নো ই আকাৰত সৰু হ’লেও ডাঙৰ শিকাৰো বধ কৰিব পৰা সামৰ্থ্য দেখুৱায়।

বিবর্তন আৰু বংশসম্পৰ্ক

উৎস-তথ্য অনুসৰি ফেলিডি গোত্ৰৰ ভিতৰত বিভাজন প্ৰক্ৰিয়া প্ৰায় ১১ মিলিয়ন বছৰৰ পূৰ্বে আৰম্ভ হৈছিল। সিংহ, ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ, নাহৰফুটুকী বাঘ, জাগুৱাৰ, গোধাফুটুকী বাঘ আৰু ক্লাউডেড লেপাৰ্ডৰ মূল পূৰ্বপুৰুষ প্ৰায় ৬.৩৭ মিলিয়ন বছৰৰ আগতে উদ্ভৱ হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। এই বৃহৎ মেকুৰীসমূহৰ বিকাশৰ সৈতে নাহৰফুটুকী বাঘৰ উদ্ভৱ-ইতিহাস সম্পৰ্কিত আলোচনা সঁচাকৈয়ে জটিল; কেতিয়াবা ক্ৰমবিৱৰ্তনীয় বিশ্লেষণত ইয়াক সিংহৰ সৈতে ওচৰ বংশোদ্ভৱ বুলি ধৰা হয়, আনহাতে শেহতীয়াকৈ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ ডি এন এ-ভিত্তিক অন্য গৱেষণাই নাহৰফুটুকী বাঘ আৰু গোধাফুটুকী বাঘৰ ওচৰ সম্পৰ্কৰ কথা সূচায়। এই ভিন্ন মতসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ মেকুৰীৰ বংশলতিকা নিৰ্ণয়ত তথ্য-উৎস আৰু পদ্ধতি অনুসৰি সিদ্ধান্ত সলনি হ’ব পাৰে।

বিতৰণ, বাসস্থান আৰু সংৰক্ষণ অৱস্থা

ঐতিহাসিকভাৱে নাহৰফুটুকী বাঘৰ বিস্তৃতি আফ্ৰিকাৰ বহু অংশত (বিশেষকৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকা পৰ্যন্ত) বহল আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। বৰ্তমান সময়ত বাসস্থানৰ অভাৱ আৰু চোৰাংচিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ বিস্তৃতি বহু ঠাইত সংকুচিত হৈছে। তৎসত্ত্বেও এই প্ৰজাতি আজিও প্ৰধানকৈ আফ্ৰিকাত দেখা যায়, আৰু ইয়াৰ উপস্থিতি এছিয়াৰ কিছুমান অংশতো আছে।

আইইউচিএন-ৰ ৰেড লিষ্টত নাহৰফুটুকী বাঘক বিপথগামী (Near Threatened; NT) হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। এই শ্ৰেণীভুক্তিয়ে প্ৰজাতিটোৰ ক্ষেত্ৰত স্থিতি সুৰক্ষিত নহয় বুলি সূচায়, যদিও একে সময়তে ই সম্পূৰ্ণ বিপন্ন স্তৰত উপনীত হোৱা বুলি কৈ দিবও নোৱাৰে।

দেহগঠন আৰু বাহ্যিক বৈশিষ্ট্য

নাহৰফুটুকী বাঘৰ দেহ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৯৫–১৬৫ ছে:মি: আৰু নেজৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৬০–১১০ ছে:মি: পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। মতা সাধাৰণতে মাইকীৰ তুলনাত ডাঙৰ।

ইয়াৰ গা-ছালৰ বৰণ আৰু দাগৰ (rosette pattern) বিন্যাসত যথেষ্ট ভিন্নতা দেখা যায়। মৰুভূমি অঞ্চলত বাস কৰা বাঘৰ গা-ৰং তুলনামূলক শেঁতা হ’ব পাৰে, আনহাতে চিৰসেউজীয়া বনাঞ্চলত গা-ৰং অধিক গাঢ় সোণালী দেখা যাব পাৰে। সাধাৰণতে পেট অংশৰ নোম দেহৰ অন্য অংশতকৈ পাতল। উৎস-তথ্য অনুসৰি কাণৰ পিচফালে থকা বগা দাগসমূহ অন্য নাহৰফুটুকী বাঘৰ সৈতে যোগাযোগত সহায়ক বুলি ধৰা হয়।

আচৰণ, চলাচল আৰু খাদ্যাভ্যাস

নাহৰফুটুকী বাঘ দ্ৰুতগামী, চপল আৰু লুকাই চলা স্বভাৱৰ ভক্ষক। পেন্থেৰা গণৰ অন্য কিছুমান সদস্যতকৈ আকাৰত সৰু হ’লেও শক্তিশালী চপৰা মাংসপেশীৰ বাবে ই ডাঙৰ শিকাৰো বধ কৰিব পাৰে।

বাসস্থান আৰু খাদ্যৰ ভিন্নতাৰ সৈতে ইয়াৰ আচৰণো সলনি হ’ব পাৰে। পশ্চিম আফ্ৰিকাত কৰা ৰেডিঅ’ ট্ৰেকিং আৰু মল বিশ্লেষণৰ পৰা চিৰসেউজীয়া অঞ্চলত ইয়াৰ দিনত সক্ৰিয় হোৱাৰ প্ৰৱণতা তুলনামূলকভাৱে বেছি বুলি তথ্য পোৱা গৈছে। ঋতুভেদেও আচৰণগত পাৰ্থক্য দেখা যায়।

নাহৰফুটুকী বাঘ গছত বগাব পৰা ক্ষমতাৰ বাবে বিশেষ খ্যাত। দিনৰ ভাগত গছৰ ডালত জিৰণি লোৱা আৰু কেতিয়াবা আহাৰো গছৰ ওপৰলৈ নি খোৱাৰ আচৰণ লক্ষ্য কৰা হৈছে। ই সাঁতোৰা, বেগ ধৰা আৰু জপিওৱাত সক্ষম।

ই বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ উলিয়াব পাৰে—গোঁজৰণি, গ্ৰান্ট, গর্জন, মিঁয়াওঁ সদৃশ শব্দ, আৰু কৰতেৰে কটা ধৰণৰ শব্দ (sawing) আদি।

চিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত ই সুযোগসন্ধানী; ক্ষুদ্ৰ পোক-পৰুৱাৰ পৰা ডাঙৰ তৃণভোজী প্ৰাণীলৈকে বহু ধৰণৰ খাদ্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। সাধাৰণতে ই নীৰৱে ওচৰ চাপি আহি আকস্মিকভাৱে আক্ৰমণ কৰে আৰু ডিঙিত দ্ৰুত কামোৰ বহুৱাই শিকাৰ বধ কৰে।

বিচৰণ স্থল (Home range)

উৎস-তথ্য অনুসৰি মতা নাহৰফুটুকী বাঘৰ বিচৰণ ক্ষেত্ৰফল প্ৰায় ৩০ বৰ্গ কি.মি.ৰ পৰা ৭৮ বৰ্গ কি.মি. পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। বাঘিণীৰ ক্ষেত্ৰত এই পৰিমাণ কম বুলি উল্লেখ আছে, যদিও উৎসত সম্পূৰ্ণ পৰিসংখ্যা অসম্পূৰ্ণ ৰূপে উদ্ধৃত হৈছে; সেইবাবে ইয়াত নির্দিষ্ট সীমা দিয়া নহ’ল।

প্ৰজনন

নাহৰফুটুকী বাঘৰ প্ৰজননৰ সময় অঞ্চলভেদে বেলেগ হ’ব পাৰে, যদিও সাধাৰণতে ই বছৰজুৰি প্ৰজনন কৰিব পাৰে। এবাৰত সাধাৰণতে ২–৪ টা পোৱালি জন্ম হোৱা তথ্য উল্লেখ কৰা হৈছে। এই প্ৰজননীয় নমনীয়তাই বহুবিধ পৰিৱেশত টিকি থাকিবলৈ সহায় কৰে বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

উপ-প্ৰজাতি

বৰ্তমানলৈকে নাহৰফুটুকী বাঘৰ ৯টা উপ-প্ৰজাতি আইইউচিএনৰ স্বীকৃতিত উল্লেখিত। এইসমূহৰ বিস্তৃতি আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ বিভিন্ন অংশলৈ বিস্তৃত। স্বীকৃত উপ-প্ৰজাতিসমূহ হ’ল—

• আফ্ৰিকাৰ নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus pardus) — উপ-চাহাৰা আফ্ৰিকা
• ভাৰতীয় নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus fusca) — ভাৰতীয় উপমহাদেশ
• জাভাৰ নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus melas) — জাভা
• আৰবিয়ান নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus nimr) — আৰৱ উপদ্বীপ
• আমোৰ নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus orientalis) — কোৰিয়া, উত্তৰ-পূব চীন
• উত্তৰ চিনীয় নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus japonensis) — উত্তৰ চীন
• ককেছিয়ান নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus ciscaucasica) — ককেছাছ, টুৰ্কমেনিষ্টান, ইৰাণ
• ইণ্ডো-চাইনীজ নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus delacouri) — দক্ষিণ-পূব এছিয়া
• শ্ৰীলংকাৰ নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera pardus kotiya) — শ্ৰীলংকা

উৎস-তথ্য অনুসৰি খুলি (skull)ৰ বাহ্যিক গঠনভিত্তিক এক গৱেষণাত আৰু দুটা উপ-প্ৰজাতি যোগ কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে, কিন্তু সেই দুটাৰ নাম/পৰিসৰ ইয়াত স্পষ্টকৈ দিয়া নহয়; সেয়েহে এই প্ৰবন্ধত আইইউচিএন স্বীকৃত তালিকাখনেই আধাৰ কৰা হৈছে।

মানুহ আৰু সংস্কৃতিত উপস্থিতি

ইতিহাসৰ পাতত নাহৰফুটুকী বাঘৰ বহু উল্লেখ পোৱা যায়। বিভিন্ন দেশৰ কলা-কৃষ্টি আৰু লোকসাহিত্যত ইয়াৰ উপস্থিতি দৃষ্টিগোচৰ। বৰ্তমান আফ্ৰিকাত কিছুমান ক্ষেত্ৰত ইয়াক খেল-ধেমালি বা প্ৰতীকী প্ৰসঙ্গত ব্যৱহাৰ কৰা হয় বুলিও তথ্য আছে।

মানুহৰ সৈতে সংঘাতৰ প্ৰসংগত সাধাৰণভাৱে স্বাস্থ্যৱান নাহৰফুটুকী বাঘে মানুহক আক্ৰমণ নকৰাৰ কথাই অধিক স্বীকৃত; কিন্তু আঘাতপ্ৰাপ্ত বা বৃদ্ধ বাঘে সহজ খাদ্যৰ সন্ধানত মানুহ আক্ৰমণ কৰিব পাৰে, আৰু কেতিয়াবা নৰখাদক আচৰণলৈ অভ্যস্ত হৈ পৰাৰো উদাহৰণ উল্লেখ কৰা হৈছে। ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত ৰুদ্ৰপ্ৰয়াগ আৰু পানাৰ নৰখাদক নাহৰফুটুকী বাঘৰ ঘটনা বিশেষভাৱে আলোচিত; উৎস-তথ্য অনুসৰি এই দুয়োটাৰ সৈতে মানৱহানিৰ সংখ্যা ক্ৰমে ১২৫ আৰু ৪০০ৰ ওপৰত বুলি উল্লেখ আছে, আৰু বিখ্যাত চিকাৰী জিম কৰবেটে দুয়োটা মাৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল বুলি জনা যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

নাহৰফুটুকী বাঘৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত স্পষ্ট: একে সময়তে ই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শীৰ্ষ ভক্ষক হিচাপে প্ৰাকৃতিক সাম্য ৰক্ষাত ভূমিকা লয়, আৰু মানুহৰ সৈতে সংঘাত, বাসস্থান ক্ষয় আৰু চোৰাংচিকাৰ—এই সকলোৰে মাজত সংৰক্ষণ-চিন্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ উঠে। আইইউচিএনৰ বিপথগামী শ্ৰেণীভুক্তি ইয়াৰ ভবিষ্যৎ সুৰক্ষাৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী দৃষ্টিভংগী আৰু প্ৰভাৱী সংৰক্ষণ পদক্ষেপৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্মৰণ কৰাই দিয়ে।

আৰু চাওক

• ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ
• সিংহ
• আফ্ৰিকা
• এছিয়া
• ভাৰতীয় উপমহাদেশ
• ভাৰত